Cải tạo một vườn tạp cũ nên bắt đầu bằng việc kiểm từng gốc rồi chia làm bốn nhóm: cây giữ nguyên, cây già còn khoẻ nên trẻ hoá bằng tỉa và hạ tán, cây nên thay bằng giống hợp hơn, và cây nên bỏ hẳn. Sau đó mới xử lý đất và trồng lại theo từng đợt, giữ bóng mát của cây cũ cho cây mới, thay vì phát quang cả vườn rồi trồng lại từ đầu. Cách làm này giữ được những gì vườn cũ có sẵn, bớt công, và trong mấy năm chờ cây mới lớn nhà vẫn có trái ăn.
Nhiều gia đình nhận lại một mảnh vườn mà ông bà trồng từ mấy chục năm trước: xoài cổ thụ, mít, dừa, mấy bụi chuối, cây tạp mọc lẫn, cỏ ngập lối. Phản xạ đầu tiên thường là thuê người phát sạch rồi trồng mới cho gọn. Có lúc đó là lựa chọn đúng, nhưng thường thì vườn cũ có những thứ không mua được: cây đã quen đất, giống trái ngon của địa phương, bóng mát đã thành hình. Bài này đi qua cách đánh giá và quyết định, theo góc nhìn người chủ vườn. Kỹ thuật ghép, chăm cây non là chuyện của các trang chuyên về cây giống.
Kiểm từng gốc trước khi cầm cưa
Đừng quyết định khi đứng ở cổng vườn. Dành một hai buổi đi kiểm từng cây, tốt nhất vào mùa cây đang có lá, nếu được thì đi cùng người lớn trong nhà từng chăm vườn:
- Đánh số từng gốc bằng sơn hoặc thẻ buộc, vẽ sơ đồ vị trí lên giấy. Vườn tạp thường có nhiều cây hơn người ta nhớ.
- Với mỗi cây, ghi loại cây, ước chừng tuổi, chiều cao, tán rộng bao nhiêu, thân có bị rỗng, mục, nứt hay có mối không.
- Hỏi người trong nhà cây đó cho trái thế nào: ngon hay dở, sai hay thưa, mấy năm gần đây còn ra trái không.
- Đánh dấu cây nghiêng về phía nhà, cây nằm dưới đường điện, cây có cành khô to trên lối đi: đây là nhóm cần xử lý sớm vì an toàn, không phụ thuộc kế hoạch vườn.
- Ghi những chỗ đất trũng, mương liếp đã bồi lấp, chỗ cỏ tranh hay tre lấn vào, chỗ còn nắng tốt.
Tờ sơ đồ và danh sách này sẽ dùng suốt quá trình cải tạo. Nó cũng là trang đầu của cuốn nhật ký vườn sau này. Có nó trong tay, cả nhà bàn chuyện chặt hay giữ dựa trên cây cụ thể chứ không dựa trên ấn tượng chung rằng vườn "um tùm quá".
Bốn nhóm cây trong vườn cũ
Sau khi kiểm xong, xếp mỗi cây vào một trong bốn nhóm. Bảng sau gợi ý dấu hiệu thường dùng để xếp; mỗi vườn vẫn cần người chủ tự cân nhắc:
| Nhóm | Dấu hiệu thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Giữ nguyên | Cây khoẻ, trái ngon, đứng đúng chỗ, không gây nguy hiểm | Tỉa cành khô, dọn gốc, bón phục hồi |
| Giữ và trẻ hoá | Thân còn chắc nhưng tán quá cao, rậm, trái ít và nhỏ dần | Hạ tán dần qua vài mùa, tỉa thông thoáng |
| Thay | Cây khoẻ nhưng trái dở, hoặc loại không hợp với nhu cầu nhà mình | Ghép thay giống hoặc trồng cây khác ở chỗ đó |
| Bỏ | Thân rỗng mục, sâu đục nặng, cây dại, cây nguy hiểm cho nhà | Đốn có kế hoạch, xử lý gốc, để đất nghỉ |
Nhóm "giữ nguyên" thường ít hơn mong đợi, còn nhóm "trẻ hoá" thường nhiều hơn. Điều đó bình thường: vườn để lâu không tỉa thì cây nào cũng cao, rậm và ra trái ở ngọn. Cái cần phân biệt là cây đó già yếu thật hay chỉ bị bỏ bê. Cây bị bỏ bê thường phục hồi khá nhanh sau hai ba mùa được tỉa và bón; cây già yếu thật thì có tỉa cũng chỉ kéo dài được ít năm.
Vì sao không nên phát sạch rồi trồng lại từ đầu
Phát quang cả vườn trông gọn và dễ quy hoạch, nhưng có ba cái giá phải trả. Thứ nhất, cây ăn trái lâu năm mất nhiều năm mới cho trái ổn định; xoài, mít, nhãn trồng mới phải chờ vài mùa, sầu riêng còn lâu hơn. Trong suốt thời gian đó vườn gần như không có gì để hái. Thứ hai, đất trống bị nắng đốt và mưa rửa, lớp mùn mà vườn cũ tích luỹ nhiều năm mất đi nhanh, cỏ dại mọc lên dày hơn trước.
Thứ ba, cây con mới trồng ngoài trời trống chịu nắng gắt và gió mạnh, nhiều loại như sầu riêng, măng cụt, bòn bon lúc nhỏ cần che bóng một phần. Vườn cũ có sẵn bóng mát; nếu biết giữ một phần, cây mới sẽ được che chở trong những năm đầu, giống cách người trồng lâu năm vẫn trồng xen cây con dưới tán thưa.
Dĩ nhiên có trường hợp nên làm lại gần hết: vườn bị bệnh hại lan rộng, đất ngập úng nặng cần lên liếp lại toàn bộ, hoặc gần như mọi cây đều mục. Khi đó vẫn nên giữ lại vài cây khoẻ nhất làm bóng mát và làm kỷ niệm, rồi làm lại phần còn lại.
Cây già nào đáng giữ dù trái không còn sai
Cây mang giống địa phương ngon. Nhiều vườn cũ có những cây xoài, mít, vú sữa, bưởi giống riêng của làng, trái ngon theo kiểu mà cây giống ngoài chợ không có. Dù cây già, đây là nguồn mắt ghép quý; có thể nhờ người biết nghề lấy mắt ghép sang gốc non để giữ giống, trước khi quyết định số phận cây mẹ.
Cây làm bóng mát và chắn gió. Một cây mít, cây xoài lớn ở góc vườn hướng gió có thể đang che chở cho cả vườn mà mình không để ý. Chặt nó đi rồi mới thấy cây con đứng sau bị gió quật.
Cây gắn với ký ức gia đình. Cây ông trồng năm cưới bà, cây mít con cháu hay leo chơi. Giá trị của nó không đo bằng số trái. Giữ lại, tỉa cho an toàn và khoẻ, ghi lại câu chuyện của cây vào nhật ký vườn.
Cây thu hút ong và chim có ích. Một số cây ra hoa nhiều như nhãn, xoài, các loại cây có hoa quanh vườn giúp có thêm côn trùng thụ phấn cho cả vườn. Đây là lý do nên giữ đa dạng chứ không chỉ còn một hai loại.
Trẻ hoá cây già: hạ tán dần, không chặt một lần
Với cây trong nhóm trẻ hoá, nguyên tắc chung là hạ tán từ từ qua hai ba mùa thay vì cưa trụi một lần. Mỗi lần chỉ cắt bớt một phần cành lớn vươn quá cao, cành chen chúc giữa tán, cành khô, cành sâu bệnh, để ánh sáng lọt vào bên trong. Cây sẽ bật chồi mới ở các cành còn lại; chọn giữ những chồi khoẻ, mọc theo hướng thoáng, tỉa bớt chồi mọc dày.
Thời điểm thường được chọn là sau khi thu hoạch, trước đợt cây ra lộc mới, tránh lúc cây đang ra hoa hay nuôi trái non. Vết cắt lớn nên cắt gọn, nghiêng cho nước mưa thoát, có thể quét một lớp bảo vệ vết cắt để hạn chế nấm và mục. Với cây rất lớn, cành to nằm trên mái nhà hay đường điện, việc cưa hạ cần người có kinh nghiệm và dụng cụ an toàn; không nên tự trèo lên cây cao khi không quen.
Cây trẻ hoá thường cho trái ít đi một hai mùa rồi mới hồi lại, đổi lại tán thấp hơn, dễ hái, dễ bao trái. Nếu cây khoẻ nhưng trái dở, có thể cưa bớt cành rồi ghép giống khác lên chồi mới, gọi chung là ghép thay tán. Cách này tận dụng bộ rễ sẵn có nên cây cho trái lại nhanh hơn trồng mới, nhưng cần người biết ghép làm.
Xử lý đất và chỗ cây vừa đốn
Vườn tạp lâu năm thường có lớp lá mục dày, gốc cũ, rễ chết, có khi mối và nấm. Chỗ vừa đốn một cây lớn không nên trồng ngay cây mới vào đúng hố cũ. Nên đào bỏ gốc và rễ lớn nếu được, phơi đất một thời gian, bổ sung phân hữu cơ hoai, rồi mới trồng. Nếu cây cũ chết vì bệnh ở rễ, càng nên tránh trồng lại cùng loại cây ở đúng chỗ đó; người làm vườn thường dời vị trí hố hoặc đổi sang loại cây khác.
Ở vườn Nam Bộ có mương liếp, sau nhiều năm bỏ không, mương thường bị bồi cạn, liếp bị sụt mép, nước mùa mưa không thoát kịp. Cải tạo vườn lúc này đi kèm việc nạo vét mương, đắp lại mặt liếp, mở lại cống thoát. Bùn nạo từ mương có thể đắp lên liếp, nhưng ở vùng đất phèn cần cẩn thận không đưa lớp đất phèn sâu lên mặt. Ở vườn đồi trung du, vườn cũ thường xói mòn lớp mặt; trồng lại nên kèm việc làm băng chắn, phủ gốc.
Cỏ tranh, tre, cây dại lấn vào vườn là việc dai dẳng. Phát một lần không đủ; cần phát nhiều lần, đào bỏ thân ngầm của cỏ tranh, giữ đất luôn có lớp phủ để cỏ khó mọc lại. Cách bền nhất là sớm phủ kín đất bằng tán cây, lớp rơm lá và cây che phủ có ích, để cỏ dại không còn chỗ.
Trồng lại theo đợt và tận dụng khoảng trống
Sau khi đã xử lý nhóm cây bỏ, vườn sẽ có những khoảng trống. Đừng vội lấp hết. Đặt tờ sơ đồ ra, vẽ thêm các cây định trồng theo tán lúc trưởng thành, giữ khoảng cách với cây cũ được giữ lại. Ưu tiên lấp khoảng trống có nắng tốt bằng cây khung lâu năm mà nhà mình thích nhất, còn khoảng nửa bóng dưới tán cây cũ thì để cho cây chịu bóng hoặc cây cần che lúc nhỏ.
Trồng thành nhiều đợt trong vài năm thay vì một lần. Đợt đầu là những vị trí chắc chắn; đợt sau dựa trên những gì mình quan sát được sau một mùa mưa, một mùa khô ở vườn đã thoáng hơn. Trong mấy năm chờ cây mới lớn, chuối, đu đủ, chanh dây, rau gia vị trồng xen sẽ giữ cho vườn có cái ăn và giữ đất không trống.
Một điều hay bị quên là cây cũ được giữ lại cũng cần được chăm như cây mới: dọn gốc, bón phục hồi, tưới mùa khô. Cây già bị bỏ bê nhiều năm, nay xung quanh đào bới, trồng mới, có khi yếu đi nếu không được để ý.
Ví dụ giả định: vườn tạp khoảng một công ở miền Tây
Hình dung một gia đình nhận lại vườn khoảng một nghìn mét vuông của bà ngoại ở một xã ven sông miền Tây. Kiểm từng gốc, nhà đếm được bốn cây xoài lớn, hai cây mít, một cây vú sữa, sáu cây dừa, chục bụi chuối, một cây bưởi già và khá nhiều cây tạp. Mương đã cạn một nửa, mép liếp sụt.
Nhà quyết định: giữ nguyên cây vú sữa vì khoẻ và trái ngon; trẻ hoá ba cây xoài và hai cây mít bằng cách hạ tán qua hai mùa; nhờ người lấy mắt ghép cây xoài thứ tư, cây trái ngon nhất nhưng thân đã rỗng, trước khi đốn; đốn cây bưởi già sâu đục thân và dọn cây tạp. Dừa giữ lại ba cây ở bờ mương làm bóng. Mương được nạo vét, liếp đắp lại.
Khoảng trống phía có nắng trồng đợt đầu hai cây bưởi, một cây sầu riêng dưới bóng dừa thưa, vài cây ổi, chanh. Chuối và đu đủ xen chỗ trống. Năm sau, sau khi thấy chỗ nào còn đọng nước, nhà mới trồng tiếp đợt hai. Đây là ví dụ giả định để hình dung cách nghĩ; vườn thật cần đi đất và bàn với người trong nhà.
Chuyện trong nhà khi làm lại vườn của ông bà
Vườn cũ hiếm khi chỉ là chuyện cây. Có người lớn muốn giữ y nguyên, có người trẻ muốn làm lại cho gọn, có anh em cùng thừa kế mà mỗi người một ý. Cải tạo vội vàng, chặt một cây mà mẹ hay cậu coi là kỷ niệm, có thể thành chuyện buồn lâu hơn cả thời gian cây mới lớn. Nên mời người lớn đi kiểm vườn cùng, hỏi chuyện từng cây, để họ tham gia quyết định.
Nếu vườn đứng tên chung nhiều người hoặc chưa phân chia thừa kế, việc đốn cây lớn, đào mương, trồng mới cũng nên được những người liên quan đồng ý, tốt nhất là ghi lại bằng giấy tờ đơn giản. Cây trồng trên đất là tài sản gắn với đất; chuyện pháp lý về thừa kế vườn có bài riêng, ở đây chỉ nhắc để tránh mâu thuẫn về sau.
Một cách làm được nhiều nhà dùng là chia vườn thành phần "giữ như xưa" quanh nhà và những cây kỷ niệm, phần "làm mới" ở khu còn lại. Ai cũng thấy ý mình có chỗ, và sau vài năm cả nhà có thể so hai phần để cùng quyết định bước tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Cây xoài, cây mít già mấy chục năm có còn trẻ hoá được không?
Nhiều cây già vẫn trẻ hoá được nếu thân và rễ còn chắc, chỉ là bị bỏ bê lâu. Hạ tán dần qua vài mùa, tỉa thông thoáng và bón phục hồi thường giúp cây ra lộc khoẻ lại. Nếu thân đã rỗng mục, nứt lớn hay bị sâu đục nặng thì khả năng phục hồi thấp, nên tính chuyện giữ giống bằng mắt ghép rồi thay cây.
Có nên thuê máy phát quang toàn bộ vườn tạp cho nhanh không?
Phát quang toàn bộ nhanh nhưng vườn sẽ trống nhiều năm, đất mất lớp mùn, cỏ dại mọc mạnh và cây con mất bóng che. Cách thường được khuyên là chỉ dọn cây tạp, cây chết, cây nguy hiểm, giữ lại cây khoẻ làm khung rồi trồng bổ sung dần.
Đốn cây xong có trồng ngay cây mới vào chỗ cũ được không?
Không nên trồng ngay vào đúng hố cũ. Nên dọn gốc và rễ lớn, để đất nghỉ một thời gian, bổ sung phân hữu cơ hoai rồi mới trồng. Nếu cây cũ chết vì bệnh rễ, nên dời vị trí hố hoặc đổi sang loại cây khác để giảm nguy cơ bệnh tồn trong đất.
Cải tạo vườn tạp nên bắt đầu vào mùa nào?
Thường nên kiểm vườn khi cây đang có lá để đánh giá đúng, còn việc tỉa, hạ tán hay đốn cây lớn hay làm sau thu hoạch. Việc trồng mới tuỳ vùng, nhiều nơi chọn đầu mùa mưa để cây con đỡ phải tưới. Nạo vét mương liếp thường làm vào mùa khô khi nước rút.
Cây trái dở có nên chặt bỏ không?
Chưa cần chặt nếu cây còn khoẻ. Có thể ghép thay tán bằng giống ngon hơn trên chính bộ rễ đó, cây sẽ cho trái lại nhanh hơn trồng mới. Cây cũng có thể giữ làm bóng mát, chắn gió hoặc làm gốc ghép, tuỳ vị trí và nhu cầu của vườn.
Vườn cũ chưa chia thừa kế thì có tự cải tạo được không?
Về nguyên lý, cây trồng là tài sản gắn với đất nên những người đồng thừa kế đều có quyền liên quan. Trước khi đốn cây lớn hay thay đổi vườn đáng kể, nên bàn và có sự đồng ý của những người liên quan, ghi lại bằng văn bản đơn giản. Trường hợp phức tạp nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.