Nhờ người thân trông vườn bền được khi ba điều được nói rõ ngay từ đầu: người trông được quyết những gì và phải hỏi những gì, trái và tiền vật tư chia thế nào, và công sức của người trông được ghi nhận ra sao. Vì là người nhà nên ai cũng ngại nói những chuyện này, nhưng chính sự ngại đó làm vườn thành chỗ để giận nhau. Một buổi nói chuyện thẳng thắn lúc mọi thứ còn êm rẻ hơn nhiều so với nhiều năm im lặng khó chịu.
Người thân ở quê có lợi thế mà người làm thuê không có: họ ở ngay đó, biết đất, biết thời tiết, biết cây nào ông trồng năm nào. Đổi lại, quan hệ gia đình làm mọi thứ phức tạp hơn: góp ý dễ thành chê, đòi hỏi dễ thành coi thường, cho trái dễ thành ban ơn. Bài này đi qua cách bắt đầu câu chuyện, những việc nên giao và nên giữ, chuyện trái và tiền, và cách góp ý khi vườn không như ý.
Vì sao nhờ người nhà lại hay sinh chuyện hơn thuê người ngoài
Với người làm thuê, mọi thứ có giá và có danh sách: phát cỏ một đợt, tỉa một đợt, xong thì trả công. Với người nhà, ranh giới đó không có. Người em ở cạnh vườn hôm nay tưới vì thấy cây héo, mai dọn cỏ vì tiện tay, mốt hái một rổ xoài cho con ăn vì nghĩ của nhà mình. Người anh trên phố thấy ảnh vườn đẹp thì vui, thấy cây xơ xác thì nghĩ em không để ý. Không ai sai, chỉ là mỗi người đứng trên một hình dung khác nhau về việc ai chịu trách nhiệm cái gì.
Chuyện thứ hai là sự lệch về công sức. Người ở quê bỏ thời gian thật, mồ hôi thật, còn người ở phố bỏ tiền và bỏ nỗi nhớ. Hai thứ này khó quy đổi cho nhau. Nếu không gọi tên, người ở quê dễ thấy mình thành người làm không công, người ở phố dễ thấy mình bị xem như cái máy gửi tiền.
Chuyện thứ ba là vườn thường dính với đất và với thừa kế. Vườn của cha mẹ mà một người con ở gần chăm nhiều năm, đến lúc chia đất, công chăm đó được tính thế nào là câu hỏi rất nhiều nhà vấp. Không cần giải quyết hết ngay, nhưng nên biết rằng cách trông vườn hôm nay ảnh hưởng tới cách cả nhà nhìn nhau sau này.
Mở đầu câu chuyện: một buổi đi vườn cùng nhau
Thay vì gọi điện nhờ, nên mở lần giao vườn bằng một chuyến về và một buổi đi vườn với người sẽ trông. Đi chậm, đi từng gốc, và để người ở quê nói trước.
- Hỏi người trông nhìn vườn hiện thế nào: cây nào khoẻ, cây nào đang yếu, chỗ nào hay ngập, chỗ nào hạn.
- Nói mong muốn của mình bằng lời đơn giản: muốn có trái cho nhà ăn, muốn giữ mấy cây ông trồng, hay chỉ muốn đất không bỏ hoang.
- Hỏi người trông làm được tới đâu: sức khoẻ, thời gian, những việc họ không muốn làm (leo cây cao, phun thuốc).
- Cùng chọn ra những việc sẽ thuê thợ, để người thân không phải gánh việc quá sức.
- Thống nhất cách báo tin và cách gửi tiền vật tư.
- Kết thúc bằng lời ghi nhận: nói rõ là mình biết đây là công sức, không phải chuyện đương nhiên.
Buổi đi vườn này còn có một tác dụng ít ai nghĩ tới: nó cho người ở quê thấy chủ vườn thật sự quan tâm tới cây, không chỉ quan tâm tới trái. Từ đó những lần gọi điện hỏi thăm vườn sẽ được đón nhận như chuyện chung, không như kiểm tra.
Việc nên giao, việc nên giữ lại
Một cách chia việc hay dùng là để người thân lo những việc thường ngày cần có mặt, còn chủ vườn giữ những quyết định khó đảo ngược. Bảng dưới đây là gợi ý, mỗi nhà điều chỉnh theo người trông và loại cây.
| Nhóm việc | Người thân ở quê | Chủ vườn ở xa |
|---|---|---|
| Đi thăm vườn, phát hiện chuyện bất thường | Làm thường xuyên, báo tin | Hỏi thăm, xem ảnh |
| Tưới lúc hạn, khơi rãnh thoát nước mùa mưa | Làm hoặc gọi người làm | Lo tiền điện, tiền thuê máy nếu có |
| Phát cỏ, dọn vườn | Gọi người làm theo đợt | Trả công thợ |
| Tỉa cành lớn, phun thuốc, hái trái trên cao | Gọi thợ, đứng xem | Quyết loại thuốc được dùng, trả công |
| Chặt cây, trồng thêm, đổi loài | Đề xuất | Quyết sau khi bàn |
| Bán phần trái dư | Làm nếu hai bên đồng ý | Thống nhất tiền đi đâu |
Phần đáng chú ý là cột giữa ít chữ "quyết". Người trông vẫn có tiếng nói lớn vì họ ở gần và hiểu vườn, nhưng những việc làm thay đổi vườn lâu dài nên được bàn, để không ai phải gánh trách nhiệm một mình khi quyết định đó hoá ra sai.
Chuyện trái và chuyện tiền: nói thẳng một lần cho xong
Trái ăn trong nhà. Cách êm nhất ở nhiều gia đình là để người trông hái ăn tự do trong nhà, không đếm. Người ở quê chăm vườn mà phải xin từng trái thì rất khó chịu. Phần chủ vườn quan tâm thường là trái gửi lên phố và trái biếu họ hàng, nên chỉ cần thống nhất phần này.
Trái gửi đi. Thống nhất đợt nào gửi, gửi qua xe khách hay dịch vụ giao hàng, ai đóng thùng, ai trả cước. Những việc nhỏ này lặp đi lặp lại cả mùa, nếu không rõ thì người ở quê thấy mình thành người làm kho.
Trái dư. Năm được mùa, trái nhiều hơn sức ăn và biếu. Bán bớt cho người quen ở mức gia đình là chuyện bình thường; điều cần nói rõ là tiền bán dùng vào đâu: vào quỹ vườn để trả công thợ, để người trông giữ, hay gửi về chủ vườn. Nhiều nhà chọn đưa vào quỹ vườn để không ai phải tính toán.
Tiền vật tư. Phân, thuốc, ống tưới, tiền điện bơm, tiền thuê thợ. Chủ vườn nên chủ động gửi trước một khoản theo mùa thay vì để người thân ứng rồi ngại đòi. Ghi lại bằng một bảng đơn giản hoặc tin nhắn ảnh hoá đơn là đủ, không cần sổ sách cầu kỳ.
Ghi nhận công sức. Nếu người thân không nhận tiền công, sự ghi nhận phải đến bằng cách khác: nói ra trước mặt cả nhà, nhớ tới họ trong những dịp quan trọng, và khi bàn chuyện đất đai về sau, công chăm vườn nhiều năm được nhắc tới như một đóng góp thật.
Góp ý khi vườn không như ý mà không mất lòng
Sẽ có lúc ảnh gửi lên cho thấy cỏ cao ngang gối, hay một cây bưởi lá vàng cả tán. Phản xạ đầu tiên của người ở xa là hỏi "sao để vậy". Câu hỏi đó, dù không có ý trách, nghe ở đầu bên kia rất giống trách. Cách tốt hơn là hỏi chuyện trước: dạo này nhà bận gì, trời ở quê có hạn không, cây đó bị từ hôm nào. Rất nhiều lần câu trả lời là người trông đang ốm, đang vào vụ lúa, hay đã thấy và đang chờ thợ.
Khi cần nói điều gì cụ thể, hãy nói về cây chứ đừng nói về người. "Cây bưởi góc ao lá vàng, mình nghĩ có khi bị úng rễ, hay thuê người khơi rãnh cho nó" dễ nghe hơn "sao không khơi rãnh". Và luôn đi kèm một đề xuất giúp: mình trả tiền thợ, mình về phụ, mình gửi thêm vật tư.
Với cha mẹ già, góp ý còn cần tế nhị hơn. Nhiều người già muốn tự làm vườn vì đó là niềm vui, là cách giữ sức; nhưng leo thang hái trái hay tự phun thuốc lại là nguy cơ thật. Thay vì cấm, nên ngồi với cha mẹ chọn ra vài việc cha mẹ thích và làm an toàn, còn việc nguy hiểm thì thuê thợ và nói đó là để cha mẹ còn sức chăm cây lâu.
Cuối cùng, nếu sau vài mùa vườn vẫn xuống và người trông rõ ràng không còn sức hay không còn muốn, đừng đợi tới lúc cây chết mới nói. Đổi cách giữ vườn, ví dụ chuyển sang thuê theo việc hoặc thu nhỏ vườn, có thể được trình bày như một cách giảm gánh cho người thân chứ không phải vì họ làm không tốt.
Khi nhiều anh chị em cùng có phần trong vườn
Vườn của cha mẹ thường là của chung nhiều người con, trong đó có người ở quê và người ở phố. Lúc này người trông vườn không chỉ làm việc cho một chủ mà cho cả một nhóm, và mỗi người trong nhóm có một kỳ vọng khác. Người muốn giữ nguyên vườn cũ, người muốn trồng loại cây đang được giá, người chỉ mong mỗi năm có ít trái.
Cách gọn nhất là cử ra một người đầu mối ở phố để nói chuyện với người trông, tránh tình trạng người trông nhận năm cuộc gọi với năm yêu cầu khác nhau. Các anh chị em bàn với nhau trước, thống nhất rồi mới truyền xuống. Tiền vật tư cũng nên gom vào một quỹ chung có người giữ, ghi chép công khai trong nhóm gia đình.
Nếu vườn thuộc quyền sử dụng đất của cha mẹ hoặc đã thành di sản, những quyết định lớn như chặt hàng loạt cây, cho người ngoài thuê đất hay xây trên đất vườn có thể đụng tới quyền của từng người có phần. Những chuyện này nên bàn khi đủ mặt, và khi cần thì hỏi cơ quan có thẩm quyền về đất đai ở địa phương hoặc người có chuyên môn pháp lý, thay vì để người trông vườn tự quyết giữa nhiều luồng ý kiến.
Chuẩn bị cho ngày người trông vườn không trông nổi nữa
Ở rất nhiều nhà, người trông vườn là cha hoặc mẹ đã ngoài bảy mươi. Kế hoạch giữ vườn vì thế có một hạn dùng mà ai cũng biết nhưng ít ai nói ra. Đến khi cha mẹ ốm một trận dài, vườn bỗng không có ai đi thăm, và con cái ở phố phải xoay xở trong vài ngày những việc lẽ ra cần chuẩn bị cả năm.
Việc chuẩn bị không cần gì to tát. Thứ nhất, để cha mẹ giới thiệu bạn với những người họ vẫn gọi làm việc nặng: người phát cỏ, người hái trái, người có máy bơm. Có số liên lạc và đã gặp mặt một lần thì khi cần, bạn gọi thẳng được. Thứ hai, nhờ cha mẹ đi vườn cùng và kể lại những điều chỉ họ biết: cây nào hay bị gì, góc nào ngập, ống nước chôn ở đâu, ranh giới với nhà bên tới đâu. Ghi lại bằng vài trang sổ hoặc một đoạn ghi âm. Thứ ba, xác định trước một người thứ hai ở quê, có thể là một người cháu hay một hàng xóm thân, có thể đứng ra trông tạm trong vài tháng.
Nói chuyện này với cha mẹ cần khéo, vì dễ nghe như mình đang tính chuyện sau khi cha mẹ không còn. Cách mở lời nhẹ nhất là đặt nó vào chuyện học nghề: con muốn biết vườn để sau này con chăm tiếp cây của cha mẹ. Phần lớn cha mẹ vui khi thấy con muốn học về vườn, và những buổi đi vườn đó thường là những buổi trò chuyện quý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ già vẫn muốn tự chăm vườn, có nên để không?
Nên để cha mẹ làm những việc nhẹ mà họ thích như tưới, nhặt cỏ, hái trái thấp, vì vườn là niềm vui và là cách vận động. Những việc có nguy cơ như leo thang, cầm dao tỉa cành trên cao, tự pha và phun thuốc thì nên thuê thợ, và nói rõ đó là để cha mẹ còn sức chăm cây lâu dài.
Người thân ở quê hái trái bán mà không báo thì nên xử lý thế nào?
Trước hết hỏi chuyện nhẹ nhàng để hiểu lý do: có khi họ nghĩ trái sắp hư, hoặc nghĩ đó là phần của người chăm. Sau đó dùng chính chuyện này để thống nhất lại quy tắc về trái dư, ví dụ đưa tiền bán vào quỹ vườn. Trách móc ngay thường khiến người trông bỏ việc hoặc im lặng hơn.
Có nên trả công cho người thân trông vườn không?
Tuỳ người. Có người coi việc trông vườn là giúp nhà, nhận tiền thì thấy bị coi như người làm thuê; có người vất vả thật và cần thu nhập. Hãy hỏi thẳng nhưng tế nhị, và nếu họ không nhận tiền thì đền đáp bằng phần trái, gánh hết tiền vật tư và thợ, cùng sự ghi nhận trước mặt cả nhà.
Anh em mỗi người một ý về vườn chung thì người trông vườn nghe ai?
Nên thống nhất một người đầu mối trong số anh chị em ở xa để nói chuyện với người trông. Các ý kiến khác nhau phải được bàn trong nhóm anh chị em trước, quyết rồi mới truyền xuống. Người trông vườn chỉ nhận một luồng yêu cầu thì đỡ khó xử và vườn cũng được chăm theo một hướng.
Làm sao biết người thân có trông vườn kỹ hay không khi ở xa?
Thay vì kiểm tra, hãy hẹn một nhịp gửi ảnh đều, ví dụ mỗi tuần vài tấm ở cùng những góc cố định, và mỗi tháng một cuộc gọi video đi quanh vườn. So ảnh cùng góc qua các tháng sẽ thấy cây lên hay xuống. Về vườn vào lúc vất vả nhất trong năm cũng cho bạn hiểu rõ hơn công việc thật.
Khi chia đất sau này, công trông vườn của người ở quê có được tính không?
Đó là chuyện thoả thuận trong gia đình và, khi có tranh chấp, là chuyện pháp lý theo quy định về thừa kế và đất đai hiện hành. Không có công thức chung. Điều nên làm ngay từ bây giờ là ghi nhận công sức đó một cách công khai, giữ ghi chép về tiền vật tư, để sau này cả nhà có căn cứ nói chuyện.