Một chuyến về vườn quê hai ba ngày được việc nhất khi có ba phần rõ ràng: nửa ngày đầu đi từng gốc để nhìn tận mắt tình trạng cây, đất và nguồn nước; khoảng giữa làm vài việc chỉ chủ vườn quyết được hoặc cần nhiều tay; và buổi cuối ngồi lại với người trông vườn để chốt việc cho mấy tháng tới. Thiếu phần đầu thì quyết định dựa trên cảm giác; thiếu phần cuối thì về rồi đi mà người ở quê vẫn không biết làm gì tiếp.
Chủ vườn sống xa thường về vào dịp lễ tết, đám giỗ, và chuyến đi bị chia cho bao nhiêu việc nhà. Vườn chỉ được ghé qua một buổi chiều, nhìn chung chung rồi về. Bài này giúp bạn biến vài ngày ít ỏi đó thành một chuyến làm việc thật: chọn đúng lúc, mang đúng đồ, đi vườn có thứ tự và để lại được một kế hoạch.
Chọn thời điểm về: mỗi mốc nhìn được một thứ khác
Sau thu hoạch. Cây vừa cho trái xong là lúc thấy rõ nhất cây nào khoẻ, cây nào kiệt. Đây cũng là lúc bàn chuyện tỉa cành, dọn vườn và tổng kết chuyện chia trái của năm. Nếu một năm chỉ về được một lần có chủ đích, đây thường là lựa chọn tốt.
Lúc cây ra hoa, đậu trái non. Nhìn được mùa năm nay ra sao, cây nào đậu nhiều, cây nào trống. Về lúc này giúp bạn hiểu vì sao có năm được năm mất, và tránh trách oan người trông vườn khi cả vùng cùng mất mùa do thời tiết.
Lúc trái gần chín. Chuyến về vui nhất, nhất là có con trẻ đi cùng. Bạn tự tay hái, xem trái ngon dở thế nào, kiểm chuyện chia trái và canh trộm. Nhưng đây cũng là lúc bận nhất của người trông vườn, ít thời gian ngồi bàn chuyện dài.
Trước mùa mưa bão hoặc giữa mùa khô. Không vui bằng mùa trái nhưng nhiều khi quan trọng nhất. Về kiểm mương rãnh, cành có nguy cơ gãy, nguồn nước, chỗ dễ cháy. Ở những vùng hay có bão lớn hoặc hạn nặng, một chuyến về đúng lúc này có thể giữ được cây hơn mọi chuyến khác.
Chuẩn bị trước khi đi
Phần chuẩn bị bắt đầu từ một hai tuần trước, không phải tối hôm trước. Mục đích là khi tới vườn bạn dùng thời gian để nhìn và quyết, không phải để đi mua đồ hay chờ người.
- Báo người trông vườn ngày về và nhờ dọn trước lối đi chính, để đi được tới từng gốc.
- Xem lại ảnh vườn mấy tháng gần đây, ghi danh sách những cây cần nhìn kỹ và những câu muốn hỏi.
- Nếu cần thuê thợ cho việc nặng như tỉa cành lớn, hái trái trên cao, sửa mương, nhờ người ở quê hẹn thợ đúng những ngày bạn có mặt.
- Mang đồ cho chính mình: giày ủng hoặc giày kín mũi, áo dài tay, nón, găng tay, thuốc chống côn trùng, nước uống. Vườn quê nhiều kiến vàng, ong, rắn ở bụi rậm.
- Mang dụng cụ nhỏ mà ở quê có thể thiếu: kéo cắt cành sắc, cưa cầm tay, dây buộc mềm, sơn hay vải màu để đánh dấu cây, sổ và bút.
- Chuẩn bị tiền mặt cho tiền công, tiền vật tư phát sinh và một khoản để người trông vườn ứng cho mấy tháng tới.
- Hỏi trước cách mang trái về phố nếu về đúng mùa: thùng, đá lạnh, xe khách hay gửi hàng.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ hay người lớn tuổi, hỏi trước chỗ nào trong vườn trơn, có ao sâu, có tổ ong để tránh. Một chuyến về vườn mà có người bị ong đốt hay trượt ngã thì mọi kế hoạch đều phải bỏ.
Nửa ngày đầu: đi từng gốc, theo một thứ tự
Đi vườn có thứ tự giúp không bỏ sót và giúp bạn so sánh được giữa các cây. Đi cùng người trông vườn, để họ kể và bạn hỏi ngay tại gốc.
- Đi một vòng ngoài trước: ranh vườn, hàng rào, cổng, lối nước vào ra. Xem có chỗ nào bị lấn, bị phá rào, gia súc vào được không.
- Đi vào từng hàng cây. Ở mỗi gốc nhìn ba tầng: tán (lá non, lá già, cành khô), thân (vỏ, vết nứt, chảy nhựa, mối kiến) và gốc (đất, rễ trồi, nước đọng).
- Đánh dấu cây cần xử lý bằng vải màu theo quy ước, ví dụ một màu cho cây cần tỉa, một màu cho cây yếu cần theo dõi, một màu cho cây tính chuyện thay.
- Bóp thử đất ở vài chỗ: đất ẩm hay khô, tơi hay chai cứng. Xem nơi thấp nhất trong vườn có dấu nước đọng không.
- Ghé nguồn nước, chỗ để phân, dụng cụ. Kiểm bơm, ống, van; xem phân thuốc cất có an toàn, có xa tầm với trẻ con không.
- Ghi lại ngay trong sổ hoặc điện thoại: cây số mấy, vấn đề gì, ảnh kèm theo. Đừng tin vào trí nhớ sau một ngày đi nắng.
Nếu vườn chưa đánh số cây, chuyến về này là dịp tốt để làm việc đó: một sơ đồ vẽ tay, mỗi gốc một số, cùng người trông vườn thống nhất cách gọi. Từ đó mọi cuộc gọi và tin nhắn đều nói về cây số mấy, không còn chuyện cây xoài gần cái giếng mà có tới ba cây gần giếng.
Khoảng giữa: những việc nên làm khi có mặt
Thời gian ở vườn ngắn, nên dành cho những việc mà khi bạn vắng mặt thì khó làm. Thứ nhất là các quyết định không quay lại được: tỉa cành lớn, hạ tán cây quá cao, chặt bỏ cây già cỗi hay cây bệnh nặng, đổi chỗ trồng. Những việc này nên quyết khi đứng dưới gốc, cùng người trông vườn và thợ có nghề, không quyết qua ảnh.
Thứ hai là những việc cần nhiều tay một lúc: dọn một khoảnh vườn bỏ lâu, đào lại rãnh thoát nước, làm lại hàng rào, trồng dặm vài cây. Có chủ ở vườn, thợ làm có người chỉ đúng ý, người trông vườn cũng không phải gánh trách nhiệm một mình.
Thứ ba là những việc tự tay làm để hiểu vườn: tưới một buổi để biết nước chảy tới gốc nào chậm, hái một đợt trái để thấy trái của cây nào ngon nhất, nhặt cỏ một luống để biết đất chỗ nào cứng. Chủ vườn ở xa càng tự làm, càng nhìn ảnh gửi lên sau này hiểu được nhiều hơn.
Việc không nên làm khi về ngắn ngày là thay đổi lớn mà không có người theo tiếp. Ví dụ đột ngột đổi cách bón phân, cắt mạnh hàng loạt cây, hay trồng một loạt cây mới đòi tưới hằng ngày trong khi người ở quê không đủ sức theo. Những thay đổi như vậy cần bàn trong buổi cuối và làm dần.
Buổi cuối: ngồi lại với người trông vườn
Buổi cuối là phần hay bị bỏ nhất, vì ngày về phố thường vội. Nhưng đây là lúc mọi điều bạn thấy trong hai ngày được biến thành việc cụ thể cho mấy tháng sau. Nên dành ít nhất một hai tiếng, ngồi ở hiên nhà hay dưới tán cây, không vội.
Bắt đầu bằng việc hỏi người trông vườn thấy năm nay thế nào, cái gì khó, cái gì cần thêm. Người ở quê thường chờ chủ hỏi mới nói chuyện thiếu tiền công, thiếu người phụ, bơm hay hỏng. Sau đó bạn đi qua sổ ghi chép của mình theo từng cây đã đánh dấu, thống nhất cây nào làm gì, ai làm, khi nào.
Chốt lại ba thứ trước khi đứng dậy: danh sách việc đến chuyến về sau, khoản tiền để lại hoặc sẽ chuyển và dùng vào việc gì, và nhịp báo tin trong thời gian tới. Gửi lại tóm tắt vào nhóm chat của vườn ngay tối đó, để cả hai cùng có một bản giống nhau.
Nếu vườn có nhiều anh chị em cùng có phần, nên mời mọi người cùng tham gia buổi này, dù qua cuộc gọi video. Một quyết định lớn như chặt cây của ông bà để lại mà chỉ một người biết thì sẽ thành chuyện về sau.
Những thứ nên mang về phố
Ảnh và ghi chép. Ảnh toàn vườn từ những điểm cố định, ảnh các cây đã đánh dấu, sơ đồ vườn mới cập nhật. Đây là mốc để so với ảnh người ở quê gửi lên trong những tháng sau.
Một danh sách việc đã thống nhất. Viết ngắn, có ngày dự kiến và người phụ trách. Ghim trong nhóm chat của vườn.
Mẫu đất hay mẫu lá nếu cần. Khi cây suy mà chưa rõ nguyên nhân, có thể lấy mẫu mang tới nơi phân tích đất hay hỏi chuyên gia ở thành phố. Hỏi trước cách lấy và bảo quản mẫu để kết quả có ý nghĩa.
Trái, nếu về đúng mùa. Hái trái để mang đi xa nên chọn độ già phù hợp, lót và chèn kỹ, tránh để trái dập vì ngồi xe nhiều giờ. Chia phần cho người trông vườn và hàng xóm trước khi chất lên xe, đó là phép lịch sự của người làm vườn ở quê.
Một cảm nhận thật về vườn. Sau chuyến về, tự hỏi: vườn đang đi lên hay đi xuống, mình có đủ sức giữ quy mô này không, người trông vườn có còn đủ sức không. Câu trả lời trung thực sau mỗi chuyến về là cơ sở để quyết chuyện thu nhỏ hay đầu tư lại vườn.
Dành một buổi cho xóm giềng quanh vườn
Vườn của người vắng nhà được giữ không chỉ bởi người trông vườn mà còn bởi cả xóm xung quanh. Hàng xóm sát ranh là người đầu tiên thấy có người lạ vào vườn, thấy cây đổ chắn lối, thấy nước tràn từ mương nhà mình sang ruộng họ. Họ có báo tin hay không phụ thuộc nhiều vào quan hệ của chủ vườn với họ.
Mỗi chuyến về, nên dành một buổi ghé thăm những nhà sát ranh vườn, mang chút quà từ phố, hỏi thăm chuyện nhà họ. Đây cũng là dịp hỏi xem vườn mình có gây phiền gì không: cành cây vươn sang đất họ, lá rụng xuống mái nhà, rễ làm nứt sân, nước mương chảy sang. Giải quyết sớm những chuyện nhỏ đó trước khi chúng thành chuyện lớn là cách giữ vườn rẻ nhất.
Nếu ở thôn, ấp có tổ dân phòng hay nhóm canh gác mùa trái, nên hỏi cách tham gia hoặc góp phần. Ở một số nơi, mùa sầu riêng, mùa bưởi chín bà con trong xóm thay nhau canh đêm. Chủ vườn ở xa không trực được thì góp công theo cách khác, và đổi lại vườn mình được để mắt tới.
Cuối cùng, ghé chào người phụ trách thôn ấp và để lại cách liên lạc với mình. Khi có chuyện như cây đổ ra đường, cháy lan hay tranh chấp ranh, họ biết gọi ai mà không phải đi hỏi vòng.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ về được một ngày thì nên ưu tiên việc gì?
Nếu chỉ có một ngày, dành buổi sáng đi từng gốc cùng người trông vườn và đánh dấu cây cần xử lý, buổi chiều ngồi bàn việc và để lại tiền vật tư. Các việc nặng như tỉa cành lớn hay sửa mương nên hẹn thợ làm sau, có ảnh gửi lên, thay vì cố làm trong một ngày.
Có nên đưa trẻ nhỏ về vườn trong chuyến đi làm việc không?
Nên, nhưng chia thời gian: buổi đi gốc và buổi bàn việc có người lớn khác trông trẻ, còn những lúc tưới cây, hái trái thì cho trẻ cùng làm. Nhớ hỏi trước những chỗ nguy hiểm trong vườn như ao, giếng, tổ ong, đống phân thuốc, và giữ trẻ tránh xa khu vừa phun thuốc.
Về vườn đúng lúc người trông đang bận mùa vụ của nhà họ thì sao?
Nên hỏi trước lịch của người trông vườn và tránh trùng mùa bận của chính họ, như mùa gặt hay mùa thu hoạch vườn nhà. Nếu không tránh được, thuê thêm người phụ cho mấy ngày đó để người trông vườn rảnh tay đi cùng bạn ít nhất một buổi.
Đánh dấu cây bằng gì để bền mà không hại cây?
Dùng dây vải hay dây nhựa mềm buộc lỏng ở cành thấp, hoặc thẻ nhựa treo bằng dây có độ chùng, và nhớ nới khi cành lớn lên. Không đóng đinh vào thân, không buộc dây thép siết quanh cành. Số cây có thể ghi lên một cọc cắm cạnh gốc, đỡ phải đụng vào cây.
Có nên tự tay tỉa cành khi về vườn không?
Cành nhỏ, cành khô, chồi vượt ở tầm thấp thì tự tỉa được nếu có kéo sắc và hỏi người trông vườn cách cắt. Cành lớn, cành trên cao, cây đang mang trái nhiều nên để thợ có kinh nghiệm làm, vì cắt sai chỗ dễ làm cây chảy nhựa, nhiễm bệnh, và leo trèo thiếu an toàn.
Sau chuyến về có cần gửi gì cho người trông vườn không?
Nên gửi lại bản tóm tắt việc đã thống nhất, chuyển khoản tiền như đã hứa, và một lời cảm ơn. Nhiều chủ vườn còn gửi một vài tấm ảnh cả nhà ở vườn cho người trông giữ làm kỷ niệm. Những điều nhỏ đó làm người ở quê thấy mình là một phần của vườn, không chỉ là người làm công.