Với vườn quê vắng chủ, thiên tai được chống chủ yếu bằng việc làm trước mùa chứ không phải bằng việc chạy về khi bão đã tới: tỉa bớt cành có nguy cơ gãy, khơi thông rãnh thoát nước, trữ đủ nước ngọt trước mùa khô, và thống nhất sẵn với người trông vườn ai làm gì khi có cảnh báo. Khi thiên tai đã qua, việc quan trọng nhất trong vài ngày đầu là chụp ảnh ghi nhận, rút nước, dựng lại cây còn cứu được, và không vội bón phân hay phun thuốc.
Ba kiểu thiên tai hay gặp với vườn cây ăn trái là bão và gió lớn, ngập úng do mưa lớn hay lũ, và hạn kèm xâm nhập mặn ở vùng ven biển. Mỗi kiểu có thời điểm, cách phòng và cách xử lý riêng. Bài này đi qua từng kiểu ở góc của người chủ sống xa: phải chuẩn bị gì, phải dặn gì, và sau thiên tai thì quyết định thế nào khi không đứng ở vườn.
Mỗi vùng lo một kiểu thiên tai khác nhau
Cùng là vườn cây ăn trái nhưng nỗi lo lớn nhất mỗi năm khác nhau tuỳ vùng. Bảng sau là bức tranh chung để chủ vườn biết mốc nào trong năm cần hỏi thăm dày hơn; thời điểm cụ thể từng năm phải theo bản tin dự báo của cơ quan khí tượng và thông báo của địa phương.
| Vùng | Nỗi lo chính | Thời điểm thường gặp | Việc chuẩn bị trọng tâm |
|---|---|---|---|
| Bắc Bộ | Bão, mưa lớn, rét đậm lúc cây ra hoa | Bão chủ yếu nửa cuối mùa hè đến đầu thu; rét vào cuối đông | Tỉa cành yếu, thoát nước vườn trũng, che chắn cây non khi rét |
| Trung Bộ | Bão, lũ, mưa rất lớn dồn dập | Mùa mưa bão dồn vào các tháng cuối năm | Hạ tán cây sát nhà, chằng chống, dọn mương trước mùa |
| Tây Nguyên, Đông Nam Bộ | Khô hạn kéo dài, cháy cỏ khô, giông lốc đầu mùa mưa | Mùa khô kéo dài nhiều tháng đầu năm | Trữ nước, tủ gốc, dọn băng cản lửa |
| Đồng bằng sông Cửu Long | Xâm nhập mặn mùa khô, triều cường, ngập mùa lũ | Mặn thường cao điểm vào mùa khô; lũ vào cuối mùa mưa | Trữ nước ngọt, gia cố bờ bao, theo dõi độ mặn trước khi lấy nước |
Những năm gần đây thời tiết thất thường hơn: có năm mặn vào sớm, có năm bão muộn, có năm mưa trái mùa khi cây đang ra hoa. Vì vậy lịch chuẩn bị nên gắn với bản tin cảnh báo và quan sát tại chỗ, không chỉ dựa vào tháng quen thuộc của những năm trước.
Trước mùa bão: những việc phải xong khi trời còn yên
Phần lớn thiệt hại do gió với vườn cây ăn trái đến từ cành gãy, cây bật gốc và cây đổ đè lên nhà, đường dây. Làm những việc dưới đây trước mùa bão vài tuần, khi chưa có cảnh báo, rẻ và an toàn hơn nhiều so với làm vội lúc gió đã nổi.
- Tỉa bỏ cành khô, cành sâu đục, cành chạc yếu có vết nứt; tỉa thưa tán quá rậm để gió lọt qua, giảm sức cản.
- Với cây sát nhà, sát đường đi, sát đường dây: cân nhắc hạ bớt độ cao hoặc tỉa phía hướng vào nhà. Cây sát đường dây điện thì báo ngành điện xử lý, không tự cắt.
- Chằng chống cây non và cây mới trồng bằng cọc tre, dây mềm buộc kiểu số tám để không siết vào vỏ.
- Khơi thông rãnh, mương thoát nước, kiểm cống, phát quang chỗ nước chảy ra.
- Thu dọn vật dụng có thể bị gió cuốn: tôn, bạt, thang, can nhựa; cất phân, thuốc lên cao, nơi kín.
- Nếu cây đang có trái gần chín và có bão lớn dự báo, bàn trước với người trông vườn chuyện hái sớm phần có thể hái.
Chủ vườn ở xa nên chuyển trước một khoản tiền để người trông vườn thuê thêm người làm những việc này, thay vì chờ tới lúc có cảnh báo mới tính. Lúc đó cả xóm cùng cần thợ, khó thuê và người làm cũng vội.
Khi có cảnh báo: phân vai rõ, không đặt ai vào chỗ nguy hiểm
Người trông vườn lo người trước, lo cây sau. Câu này nên được chủ vườn nói thẳng ra từ trước mùa. Khi bão đã vào, lũ đang lên, không ai được ra vườn chằng chống, chặt cành hay cứu trái. Cây chết có thể trồng lại; người gặp nạn thì không gì bù được.
Chủ vườn lo theo dõi tin và giữ liên lạc. Ở phố, bạn có điều kiện theo dõi bản tin dự báo và cảnh báo thiên tai sát hơn. Việc của bạn là báo sớm cho người ở quê, hỏi họ cần gì, và chuẩn bị sẵn tiền cho việc khắc phục.
Thống nhất trước việc tối thiểu. Ví dụ khi có cảnh báo bão: thu dọn vật dụng, mở cống thoát nước, cất phân thuốc, tắt bơm và ngắt điện ở vườn. Danh sách ngắn, làm được trong một buổi khi trời còn an toàn.
Không bắt người ở quê báo tin giữa lúc thiên tai. Mất điện, mất sóng là bình thường. Hẹn trước rằng khi trời yên mới báo, và bạn không gọi dồn dập làm họ phải ra ngoài tìm sóng trong lúc nguy hiểm.
Ngay sau bão hay ngập: thứ tự việc trong mấy ngày đầu
Sau thiên tai, người ở quê thường muốn làm ngay mọi thứ, còn người ở phố thì sốt ruột muốn biết. Một thứ tự rõ ràng giúp việc không bị rối và tránh những việc làm vội gây hại thêm cho cây.
- Kiểm tra an toàn trước: dây điện đứt, cành treo lơ lửng, cây nghiêng sắp đổ, nước sâu ở mương. Chỉ vào vườn khi đã chắc an toàn.
- Chụp ảnh toàn cảnh và từng cây hư hại trước khi dọn. Ảnh này cần cho việc báo thiệt hại với địa phương và cho chính chủ vườn quyết định.
- Tháo nước khỏi vườn càng sớm càng tốt: mở cống, khơi rãnh, đào rãnh tạm ở chỗ đọng. Rễ cây ăn trái ngập lâu sẽ thiếu khí và thối.
- Dọn cành gãy, trái rụng ra khỏi vườn, cắt gọn vết gãy trên cây để vết thương phẳng, không xé dập.
- Dựng lại những cây non, cây nhỏ bị nghiêng khi đất còn mềm, chống cọc, tỉa bớt tán cho nhẹ. Cây lớn bật cả gốc thì bàn với người có nghề trước khi quyết dựng hay bỏ.
- Chưa bón phân, chưa phun thuốc ngay. Chờ đất ráo, cây ổn định, rễ hồi lại rồi mới tính chuyện chăm phục hồi theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
Nếu thiệt hại lớn, người trông vườn hoặc chủ vườn nên báo với UBND cấp xã theo hướng dẫn của địa phương. Nhà nước có chính sách hỗ trợ thiệt hại do thiên tai cho sản xuất nông nghiệp, điều kiện và mức hỗ trợ theo quy định hiện hành; ảnh chụp và ghi chép số cây thiệt hại là căn cứ quan trọng khi kê khai.
Ngập úng: vì sao vài ngày cũng đủ làm cây chết
Rễ cây ăn trái cần không khí trong đất để hô hấp. Khi đất ngập nước, không khí bị đẩy ra, rễ thiếu ô xy, những rễ tơ hút nước và dinh dưỡng chết trước. Điều khó hiểu với nhiều người là cây bị úng lại héo như thiếu nước, vì rễ hỏng không còn hút được nước lên cho tán.
Mức chịu ngập khác nhau nhiều giữa các loại cây. Sầu riêng, mít, cây có múi như bưởi, cam được nhà vườn biết đến là chịu úng kém, ngập vài ngày đã có thể suy hoặc chết, rễ bị úng còn dễ nhiễm các bệnh thối gốc. Xoài, vú sữa, mận, ổi thường chịu được lâu hơn một chút nhưng không có cây ăn trái lâu năm nào thích ngập. Cây già, rễ sâu thường trụ tốt hơn cây non.
Với chủ vườn ở xa, bài học là cây chịu úng kém không nên trồng ở chỗ trũng nhất của vườn, và vườn đất thấp phải có hệ mương, bờ, cống rõ ràng mà người trông vườn biết vận hành. Sau một trận ngập, đừng chỉ hỏi nước rút chưa, hãy hỏi nước đọng mấy ngày, chỗ nào rút chậm nhất. Đó là những vị trí cần đắp thêm mô, làm thêm rãnh hoặc lần sau đổi sang cây chịu úng tốt hơn.
Hạn và mặn: chuẩn bị từ mùa mưa năm trước
Khác với bão đến nhanh, hạn và mặn đến từ từ nhưng kéo dài, và cách chống duy nhất là chuẩn bị nước từ khi còn dư. Vườn ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ cần giếng, ao hoặc hồ đủ trữ cho cả mùa khô, ống tưới không rò rỉ và lớp tủ gốc bằng cỏ khô, rơm rạ, lá cây để giữ ẩm. Vườn ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhất là các tỉnh ven biển, cần ao, mương hoặc túi chứa nước ngọt đầy từ cuối mùa mưa, trước khi nước mặn theo sông vào sâu.
Nguy hiểm nhất với vườn vắng chủ là lấy nhầm nước mặn vào tưới. Mặn tác động âm thầm: mép lá cháy dần, lá rụng, trái non rụng, nặng thì cây chết, và đất nhiễm mặn khó phục hồi. Nên dặn người trông vườn không mở cống lấy nước kênh trong mùa khô khi chưa đo độ mặn hoặc chưa có thông báo của địa phương rằng nước đã ngọt. Một chiếc bút đo độ mặn cầm tay là món đồ rẻ mà nhiều nhà vườn ở vùng này đã sắm.
Chủ vườn ở xa có thể giúp bằng cách theo dõi các bản tin dự báo xâm nhập mặn và thông báo vận hành cống của địa phương, rồi nhắc người ở quê. Khi nước trữ không đủ cho cả vườn, cần bàn trước thứ tự ưu tiên: cây nào cứu trước, cây nào chấp nhận giảm nước. Quyết định đó nên là của chủ, không để người trông vườn phải tự gánh.
Sau mỗi mùa thiên tai: ghi lại để năm sau vườn chịu tốt hơn
Mỗi trận bão, mỗi mùa ngập hay mùa mặn để lại một bản đồ thiệt hại rất có giá trị nếu được ghi lại: cây nào gãy, cây nào đổ, chỗ nào nước đọng lâu nhất, cây nào sống sót tốt, cây nào chết. Với chủ vườn ở xa, đây là thông tin khó có được bằng cách khác, vì bình thường vườn trông xanh đều như nhau.
Ngay khi trời yên, nhờ người trông vườn đi một vòng và đánh dấu trên sơ đồ vườn những gốc hư hại, kèm ảnh. Vài tuần sau, khi biết cây nào hồi được, cây nào không, cập nhật lại. Cuối mùa, ngồi cùng người trông vườn đọc lại: những cây đổ có điểm chung gì, tán quá cao, rễ cạn, hay trồng ở chỗ đất mềm; những chỗ ngập lâu có nên đắp mô, làm rãnh, hay đổi loại cây.
Sau vài mùa, bạn sẽ có cơ sở để quyết những việc lớn như hạ tán cả một hàng cây, đổi chỗ trồng sầu riêng ra khỏi khu trũng, làm thêm ao trữ nước, thay vì quyết theo cảm giác sau mỗi lần nghe tin xấu. Những ghi chép này cũng giúp ích khi bàn với anh chị em trong nhà về việc có nên đầu tư thêm cho vườn hay không.
Câu hỏi thường gặp
Cây ăn trái lớn bị bật gốc sau bão có dựng lại được không?
Tuỳ cây và mức hư rễ. Cây còn nhỏ, rễ còn bám đất phần lớn thì có thể dựng lại khi đất còn mềm, chống cọc chắc và tỉa bớt tán. Cây lớn bật gốc, đứt nhiều rễ chính thì khả năng hồi phục thấp và việc dựng nặng nhọc, nguy hiểm. Nên nhờ người có nghề ở địa phương xem tận nơi trước khi quyết định.
Sau khi ngập có nên bón phân ngay để cây nhanh hồi?
Không nên. Rễ đang tổn thương sau ngập không hấp thu được nhiều, bón phân lúc này có thể làm rễ hỏng thêm. Việc trước tiên là rút nước, làm cho đất thoáng. Chờ cây ổn định, ra rễ mới rồi mới chăm phục hồi theo hướng dẫn của người có chuyên môn hoặc cán bộ khuyến nông.
Làm sao biết nước kênh đã đủ ngọt để tưới?
Cách chắc nhất là đo bằng dụng cụ đo độ mặn và đối chiếu với khuyến cáo của ngành nông nghiệp địa phương cho từng loại cây. Ngoài ra, theo dõi thông báo về độ mặn và lịch vận hành cống của địa phương. Không nên đoán bằng cách nếm, vì nồng độ gây hại cho cây có thể thấp hơn mức lưỡi người nhận ra.
Có nên về quê ngay khi nghe tin bão sắp vào?
Nếu bão đã sắp đổ bộ thì không nên, đường sá nguy hiểm và bạn không làm được gì cho vườn lúc đó. Chuyến về có ích là chuyến trước mùa bão để tỉa cành, chằng chống, và chuyến sau bão khi đường đã an toàn để cùng người ở quê khắc phục và quyết định chuyện cây hư.
Thiệt hại vườn do thiên tai có được hỗ trợ không?
Nhà nước có chính sách hỗ trợ sản xuất nông nghiệp bị thiệt hại do thiên tai, với điều kiện và mức theo quy định hiện hành. Người có vườn nên báo thiệt hại với UBND cấp xã theo hướng dẫn của địa phương, giữ ảnh chụp và ghi chép số cây hư hại. Ngoài ra có thể tìm hiểu bảo hiểm nông nghiệp nếu vườn có quy mô đáng kể.
Vườn ở vùng hay ngập thì có nên đổi cây không?
Nếu năm nào cũng ngập ở cùng một chỗ, nên tính đắp mô cao cho từng gốc, làm mương thoát nước, hoặc dành chỗ trũng nhất cho những cây chịu úng tốt hơn. Đổi cây là quyết định lớn, nên làm dần, hỏi kinh nghiệm các nhà vườn lâu năm quanh đó xem cây nào sống bền qua những mùa ngập.