Một vườn cây gia đình dễ chăm cần một lối đi chính đủ rộng cho xe rùa hoặc xe đẩy chạy tới mọi khu, các lối nhánh tới từng gốc, và năm khu phụ đặt đúng chỗ: chỗ ủ phân ở cuối gió và xa nguồn nước, kho dụng cụ gần cổng, điểm lấy nước ở giữa vườn, chỗ sơ chế trái gần nhà, và một chỗ ngồi có bóng mát. Những thứ này chiếm ít đất nhưng quyết định mỗi lần ra vườn là nhẹ nhàng hay mệt mỏi.
Khi vẽ vườn, người ta hay chăm chút chỗ đặt cây và quên chỗ người đi. Vài năm sau, tán cây khép lại, lối cũ biến mất, mỗi lần chở phân phải vác bao qua mấy hàng cây, cành tỉa không có chỗ để, dụng cụ cất trong nhà rồi lười mang ra. Bài này đi qua từng khu, kích thước gợi ý, vật liệu lối đi và những sai lầm hay gặp. Các con số là gợi ý thực tế cho vườn nhà, không phải chuẩn thiết kế.
Lối chính: rộng hơn bạn nghĩ
Lối chính là đường xương sống của vườn, nối cổng hoặc nhà với tất cả các khu. Thứ đi trên lối chính không chỉ là người mà là xe rùa chở phân, bao trái, cành tỉa, đôi khi là xe máy chở hàng, xe kéo nhỏ. Lối chỉ vừa một người đi sẽ rất khó dùng khi tán cây hai bên vươn ra. Kinh nghiệm thường gặp là lối chính rộng khoảng một mét rưỡi trở lên cho xe rùa thoải mái; nếu muốn xe máy vào được tận giữa vườn thì cần rộng hơn và nền chắc hơn.
Nên tính lối chính theo tán cây lúc trưởng thành chứ không theo cây non. Một lối rộng hai mét giữa hai hàng cây non sẽ chỉ còn vài tấc khi tán bưởi, xoài hai bên vươn ra sau mười năm, nếu không có tỉa. Chừa thêm phần mép lối hoặc định trước sẽ tỉa cành phía lối mỗi năm.
Lối chính nên đi theo đường thẳng hoặc cong nhẹ, ít ngoặt gấp, độ dốc vừa phải. Ở vườn đồi, lối chạy theo đường đồng mức hoặc chéo dốc, tránh đi thẳng từ đỉnh xuống chân dốc vì sẽ thành rãnh xói mỗi mùa mưa. Một vòng lối chính khép kín quanh vườn giúp xe rùa không phải quay đầu, và cũng là đường đi dạo buổi chiều.
Lối nhánh và khoảng làm việc quanh gốc
Lối nhánh tới từng cây. Từ lối chính, cần đi được tới mọi gốc mà không phải chen qua tán cây khác. Lối nhánh hẹp hơn, đủ một người mang thang hoặc kéo vòi tưới đi qua.
Khoảng đặt thang. Quanh cây tán lớn, chừa một vòng đất bằng để dựng thang tỉa cành, hái trái. Đặt thang trên đất lún, đất dốc hay rễ nổi là nguyên nhân thường gặp của té ngã.
Không trồng xen chắn lối. Chuối, đu đủ, rau gia vị trồng xen rất dễ lấn ra lối. Định trước mép lối bằng cọc hoặc gạch, cây trồng xen chỉ được ở phía trong.
Lối cho người lớn tuổi. Nếu ông bà sẽ ra vườn hằng ngày, lối chính nên bằng phẳng, không có rễ nổi, không trơn khi mưa, có chỗ bám ở đoạn dốc. Vài bậc thấp thay cho dốc trơn là chi tiết nhỏ nhưng quan trọng.
Chọn mặt lối đi cho vườn nhà
Vật liệu lối đi quyết định lối có dùng được trong mùa mưa không. Bảng so sánh các lựa chọn hay gặp:
| Mặt lối | Ưu điểm | Hạn chế | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Đất nện | Không tốn gì, thấm nước | Lầy khi mưa, cỏ mọc lại | Vườn khô ráo, lối nhánh |
| Cỏ thấp cắt định kỳ | Mát, đẹp, chống xói | Phải cắt, xe nặng làm lún | Lối nhánh, vườn đồi |
| Sỏi, đá dăm | Thoát nước tốt, ít lầy | Xe rùa đẩy nặng hơn, đá văng vào gốc | Lối chính đất thấp |
| Gạch, đá lát rời | Sạch, đi mưa không lầy | Tốn công, rễ có thể đội | Lối gần nhà, tới kho, chỗ rửa |
| Bê tông mỏng | Chắc, xe máy vào được | Không thấm nước, nóng, khó sửa khi rễ đội | Lối chính dài, vườn rộng |
| Phủ vỏ trấu, mùn cưa, lá | Giữ ẩm cho đất ven lối, mềm chân | Phải bổ sung thường xuyên | Lối nhánh dưới tán |
Nhiều vườn kết hợp: đoạn lối chính từ cổng tới kho và chỗ rửa lát gạch hoặc láng bê tông, phần còn lại là đất nện hoặc cỏ. Nên giữ mặt lối hơi cao hơn đất trồng hai bên và có rãnh nhỏ thoát nước, để lối không thành mương khi mưa.
Chỗ ủ phân và chỗ để cành tỉa
Mỗi vườn cây ăn trái sinh ra nhiều chất hữu cơ: lá rụng, cỏ cắt, cành tỉa, trái hư, vỏ trái. Một khu ủ phân đặt đúng chỗ biến những thứ đó thành phân bón cho chính vườn. Khu ủ nên ở cuối hướng gió chính để mùi không bay vào nhà, cách xa giếng và ao để nước rỉ không chảy vào nguồn nước, có bóng mát để đống ủ không khô quá, và gần lối chính để xe rùa chở vào chở ra được.
Kích thước tuỳ vườn; với vài chục gốc, hai ba ô ủ nhỏ cạnh nhau là đủ: một ô đang chất, một ô đang ủ, một ô đã hoai để dùng. Ô ủ có thể làm bằng gạch xếp, lưới, tre, hoặc đơn giản là đống có che. Cành tỉa lớn khó ủ nên có một chỗ riêng để phơi khô làm củi hoặc băm nhỏ. Đốt cành lá trong vườn gây khói cho hàng xóm, có nơi bị hạn chế, và làm mất nguồn hữu cơ, nên ủ vẫn là cách tốt hơn.
Trái hư, trái rụng vì sâu bệnh như ruồi vàng đục trái không nên đổ vào đống ủ mở, vì sâu non có thể tiếp tục phát triển. Gom chúng vào bao kín, chôn sâu hoặc xử lý riêng; đây là cách vệ sinh vườn đơn giản giúp giảm sâu hại mùa sau.
Kho dụng cụ, điểm lấy nước và chỗ sơ chế trái
Kho dụng cụ là thứ quyết định dụng cụ có được dùng hay không. Kho xa, phải đi vào nhà lấy kéo, mở khoá, tìm găng tay, thì nhiều việc nhỏ sẽ bị bỏ qua. Kho nên gần cổng vườn hoặc đầu lối chính, khô ráo, có khoá nếu cất máy móc, phân bón, thuốc. Thuốc bảo vệ thực vật, nếu có, phải cất trong tủ hoặc ngăn riêng có khoá, xa tầm với trẻ em và xa chỗ để thực phẩm, đúng như hướng dẫn trên bao bì.
Điểm lấy nước nên có ít nhất một chỗ ở giữa vườn: một vòi, một bể nhỏ hoặc đầu ống chờ, để không phải kéo vòi tưới dài cả trăm mét. Gần kho nên có một chỗ rửa tay, rửa dụng cụ, rửa ủng; nước rửa có thể dẫn ra một luống cây chịu ẩm thay vì đọng thành vũng.
Chỗ sơ chế trái là một mái che nhỏ gần nhà hoặc gần cổng, có bàn để phân loại trái, lau trái, xếp vào thùng. Vào mùa trái chín dồn, có chỗ này thì cả nhà ngồi cùng làm được, trái không phải đổ dưới đất. Chỗ sơ chế cũng nên gần nơi xe đỗ nếu vườn hay gửi trái đi xa.
Chỗ ngồi nghỉ, khu rau và chỗ cho trẻ chơi
Vườn nhà không chỉ là chỗ làm việc. Một chỗ ngồi dưới bóng mát, có thể chỉ là chiếc ghế đá dưới gốc khế hay một chiếc chòi tre, thường là nơi cả nhà ra vườn nhiều nhất. Chỗ ngồi nên ở nơi nhìn được phần lớn vườn, hướng gió mát, không nằm dưới cây có trái nặng có thể rơi. Nếu có điều kiện, đặt gần giàn chanh dây hoặc dưới cây bóng mát tán rộng, trái nhẹ.
Khu rau và cây gia vị nên gần nhà nhất, vì là thứ được hái nhiều lần mỗi ngày. Rau cần nắng, nên đặt ở phần chưa bị tán cây lớn che, thường là phía đón nắng sáng. Khu rau gần bếp cũng giúp đổ nước vo gạo, vỏ rau ra đống ủ nhỏ cạnh đó tiện hơn.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, nên có một khoảng đất trống bằng phẳng, có bóng, cách xa ao, mương, kho thuốc và cây có trái nặng, để trẻ chơi trong tầm nhìn của người lớn. Những trải nghiệm vườn của trẻ, từ trồng cây riêng tới ngày thu hoạch, là một chủ đề riêng trên trang; ở đây chỉ cần chừa chỗ từ lúc vẽ vườn.
Hàng rào, cổng và ranh vườn
Hàng rào giữ cho vườn khỏi trâu bò, chó thả rông, gà nhà hàng xóm, và cả người lạ vào hái trái mùa chín. Rào cũng là ranh rõ ràng với đất bên cạnh, giúp tránh hiểu lầm sau này. Vườn nhà ở nông thôn hay dùng rào cây sống như dâm bụt, chè tàu, keo dậu, cây gai, hoặc rào lưới B40 trên trụ bê tông, có nơi kết hợp hai lớp: lưới bên trong, cây bên ngoài.
Cổng vườn nên đủ rộng cho xe rùa, xe kéo nhỏ, và nếu vườn lớn thì cho cả xe máy chở hàng. Đặt cổng ở chỗ nối với đường làng thuận nhất, gần chỗ đỗ xe và kho. Một cổng phụ nhỏ phía khu ủ phân giúp đổ rác vườn không phải đi qua cả vườn. Cổng có then cài mà trẻ nhỏ không tự mở được là chi tiết đáng làm nếu sau vườn là ao, mương hay đường lớn.
Hàng rào cây sống cần tỉa đều, không để vươn cao che nắng các cây ăn trái gần ranh, và không để lấn sang đất bên cạnh. Khi trồng rào sát ranh, nên chừa một lối nhỏ phía trong để đi tỉa rào và kiểm tra lưới mà không phải sang đất nhà người khác.
Thứ tự định vị các khu khi vẽ vườn
Khi đã có sơ đồ đất và vị trí cây khung, nên đặt các khu phụ theo thứ tự sau để tránh chồng chéo:
- Định cổng vào và nơi xe đỗ, vì mọi lối đều bắt đầu từ đây.
- Vẽ lối chính nối cổng, nhà và vòng quanh các khu cây; kiểm tra độ rộng theo tán trưởng thành.
- Đặt kho dụng cụ và chỗ rửa gần cổng hoặc gần nhà, ngay trên lối chính.
- Đặt khu ủ phân ở cuối hướng gió, xa giếng, ao, nhưng vẫn chạm lối chính.
- Đặt điểm lấy nước giữa vườn và kéo đường ống dọc lối chính.
- Đặt khu rau, cây gia vị gần nhà, chỗ có nắng.
- Cuối cùng chọn chỗ ngồi nghỉ, chỗ cho trẻ chơi ở nơi có bóng mát và an toàn.
Sau khi vẽ, hãy thử "đi" trên giấy một ngày làm vườn: lấy kéo ở kho, tỉa cây xa nhất, đẩy cành về khu ủ, lấy nước tưới, hái trái mang về chỗ sơ chế. Đoạn nào phải đi vòng, phải vác nặng qua chỗ hẹp thì sửa trên giấy trước.
Câu hỏi thường gặp
Lối đi trong vườn có nên đổ bê tông không?
Bê tông chắc, sạch, xe máy đi được, nhưng không thấm nước, làm đất hai bên dễ đọng nước khi mưa và nóng vào mùa khô. Rễ cây lớn gần lối có thể đội nứt bê tông theo thời gian. Nhiều vườn chỉ bê tông hoá đoạn ngắn từ cổng tới kho, phần còn lại giữ đất nện hoặc sỏi.
Khu ủ phân có gây mùi và ruồi không?
Đống ủ đúng cách, đủ lá khô trộn với chất xanh, giữ ẩm vừa phải, ít khi bốc mùi nặng. Mùi hôi và ruồi thường xuất hiện khi đổ quá nhiều thức ăn thừa, trái hư mà thiếu lá khô, hoặc đống ủ bị úng nước. Phủ một lớp lá khô hoặc đất lên mặt đống giúp giảm đáng kể.
Vườn nhỏ có cần kho dụng cụ riêng không?
Vườn nhỏ thì một góc hiên có mái che, một chiếc tủ hoặc thùng có nắp đặt ngay cửa ra vườn là đủ. Điều cần là dụng cụ ở gần, khô ráo, và thuốc, phân bón tách riêng, có khoá nếu nhà có trẻ nhỏ.
Có nên làm chòi nghỉ trên đất vườn không?
Chòi tre, lá đơn giản không cố định thường được dựng trong vườn nhà để nghỉ trưa, trông vườn. Công trình kiên cố trên đất trồng cây lâu năm thì liên quan tới quy định về đất đai và xây dựng, nên hỏi UBND cấp xã trước khi làm; phần pháp lý đất vườn được bàn ở danh mục riêng.
Lối đi giữa vườn có nên trồng cỏ không?
Cỏ thấp giúp lối không lầy, không xói và mát chân, hợp với lối nhánh và vườn đồi. Cần cắt định kỳ để cỏ không lan vào gốc cây. Lối chính có xe chở nặng thường xuyên thì cỏ dễ bị lún thành vệt, nên dùng sỏi hoặc lát gạch ở đoạn đó.
Làm vườn cho người lớn tuổi cần lưu ý gì về lối đi?
Lối bằng, không rễ nổi, không rêu trơn; chỗ ngồi nghỉ dọc đường; dụng cụ cán dài để ít phải cúi; cây được tỉa thấp để hái trái không cần thang. Tránh bắt ông bà phải đi qua bờ mương hẹp hoặc dốc trơn để tới khu cây hay chăm.