Để biết cây nào trong vườn đáng giữ, mỗi mùa hãy ghi sản lượng theo từng gốc: trái lớn như mít, sầu riêng, bưởi thì đếm trái; trái nhỏ như nhãn, ổi, chôm chôm thì cân bằng cân treo sau khi trừ khối lượng rổ. Ghi riêng phần trái hỏng, trái rụng. Sau ba năm trở lên, đặt số liệu cạnh nhau, bạn sẽ thấy gốc nào ổn định, gốc nào sa sút và gốc nào chỉ kém vì một năm thời tiết xấu.
Không có con số sản lượng "chuẩn" nào áp được cho vườn nhà, vì tuổi cây, giống, đất và cách chăm khác nhau. Điều có ý nghĩa là so sánh trong chính vườn bạn: gốc này với gốc kia cùng loại, năm này với năm trước. Bài này hướng dẫn cách đo cho gọn, cách ghi trái hư hao, cách lập bảng nhiều năm và đọc nó cho đúng, kèm vài lưu ý về chất lượng trái, vì một gốc sai trái mà trái chua thì chưa chắc đáng giữ hơn gốc ít trái mà ngon.
Đếm hay cân: chọn cách đo theo loại trái
Đếm trái cho trái lớn. Mít, sầu riêng, bưởi, dừa, đu đủ là những loại trái lớn, số lượng mỗi gốc vừa phải, đếm nhanh và chính xác. Nếu muốn có thêm khối lượng, cân một vài trái đại diện rồi ghi khối lượng trung bình ước lượng.
Cân cho trái nhỏ. Nhãn, vải, chôm chôm, ổi, mận, xoài trái nhỏ khó đếm từng trái. Cân theo rổ là cách thực tế nhất. Mỗi lần hái, cân tổng rồi ghi theo gốc.
Ước bằng đơn vị cố định khi không có cân. Nếu không có cân ở vườn, dùng một loại rổ hay thùng cố định và ghi số rổ đầy. Cân một rổ đầy vài lần để biết một rổ khoảng bao nhiêu ký, ghi ở trang đầu sổ. Quan trọng là không đổi rổ giữa chừng.
Chuối và cây cho buồng. Ghi số buồng mỗi bụi và ước khối lượng buồng hoặc số nải. Ghi thêm ngày trổ buồng và ngày cắt như trong lịch sinh trưởng.
Cây cho trái quanh năm. Ổi, chanh, đu đủ cho trái gần như liên tục. Không cần ghi từng lần hái lẻ; có thể cộng dồn theo tháng, hoặc chọn hai ba tháng đại diện để đếm kỹ.
Cân đúng cách với dụng cụ đơn giản
Một cân treo loại móc và vài cái rổ là đủ cho vườn vài chục gốc. Các bước sau giúp số đo nhất quán qua các năm:
- Cân từng rổ không, ghi khối lượng bì lên quai rổ bằng sơn hoặc bút dầu, và ghi vào trang đầu sổ.
- Hái xong một gốc mới chuyển sang gốc khác, hoặc dùng rổ riêng cho mỗi gốc. Trái của hai gốc lẫn vào một rổ là mất số liệu của cả hai.
- Cân ngay sau khi hái, trước khi trái mất nước hay được chia đi.
- Lấy khối lượng đọc được trừ bì, ghi khối lượng trái thực vào sổ theo số gốc và ngày.
- Thỉnh thoảng kiểm cân bằng một vật đã biết khối lượng, như một bao gạo năm ký còn nguyên, để biết cân có lệch không.
- Cuối mùa, cộng tất cả các lần hái của mỗi gốc thành sản lượng mùa của gốc đó.
Nếu việc cân từng lần quá mất công vào ngày hái bận rộn, ít nhất hãy cân những gốc đại diện, ví dụ ba gốc xoài tiêu biểu cho ba khu vườn, còn các gốc khác đếm rổ. Một số liệu đều đặn trên vài gốc có giá trị hơn số liệu chắp vá trên mọi gốc.
Ghi cả phần hư hao, không chỉ trái đẹp
Sản lượng thực của một gốc không chỉ là trái đem vào nhà. Ghi riêng các phần hư hao giúp bạn biết vấn đề nằm ở đâu: cây ra ít trái, hay cây ra nhiều nhưng mất mát nhiều.
| Loại | Cách ghi | Điều nó cho biết |
|---|---|---|
| Trái đạt, đem dùng | Số trái hoặc ký | Phần sản lượng hữu ích |
| Trái rụng trước khi chín | Ước số trái hoặc rổ mỗi tuần trong mùa trái | Vấn đề nước, thời tiết, dinh dưỡng hay sâu đục trái |
| Trái hỏng trên cây | Số trái nứt, thối, bị sâu | Vấn đề sâu bệnh, mưa dồn khi trái gần chín |
| Trái bị chim, dơi, sóc ăn | Ước số trái bị khoét | Cần bao trái hay lưới ở gốc nào |
| Trái chất lượng kém | Số trái quá nhỏ, méo, xơ | Cây mang trái quá tải hay thiếu dinh dưỡng |
Ví dụ giả định: hai gốc bưởi cùng cho khoảng ba chục trái đạt trong một năm. Nhưng một gốc rụng ít, gốc kia rụng và nứt trái gần bằng số trái đạt. Nhìn số trái đạt thì hai gốc như nhau; nhìn hư hao mới thấy gốc thứ hai có tiềm năng lớn hơn nếu giải quyết được nguyên nhân nứt và rụng.
Lập bảng sản lượng nhiều năm
Trang tổng hợp nên đặt mỗi gốc một hàng, mỗi năm một cột, ô ghi sản lượng đạt. Bên cạnh có thể thêm cột tuổi cây và cột ghi chú những sự kiện lớn của năm như bão gãy cành, ngập, cưa đốn tán. Sau ba năm, bảng này trả lời được những câu mà trí nhớ không trả lời được.
Điều đầu tiên cần đọc là nhịp năm. Nhiều loại cây như xoài, nhãn, vải, sầu riêng có xu hướng ra trái cách năm: năm sai trái, năm sau ít, rồi lại sai. Nếu các gốc cùng loại đều lên xuống cùng nhịp, đó là đặc tính chung, không phải gốc nào hỏng. Nếu chỉ một gốc lên xuống mạnh còn các gốc khác đều hơn, gốc đó có thể đang mang trái quá tải trong năm sai, cần tỉa bớt trái để cây không kiệt sức.
Điều thứ hai là xu hướng dài. Cây trẻ thường tăng sản lượng theo năm cho đến khi ổn định; cây già có thể giảm dần. Một gốc liên tục giảm trong ba bốn năm, trong khi các gốc cùng tuổi vẫn giữ mức, là dấu hiệu cần tìm hiểu nguyên nhân: rễ, sâu đục thân, tán quá già hay đất kiệt.
Điều thứ ba là so với nhóm. Đặt sản lượng của mỗi gốc cạnh trung bình của nhóm cùng loại cùng tuổi trong vườn. Những gốc luôn ở dưới trung bình nhiều năm liền là ứng viên để xem xét cải tạo hoặc thay thế, còn những gốc luôn ở trên trung bình là nguồn để lấy cành ghép, mắt ghép nếu cần nhân giống cho chính vườn mình.
Ghi chất lượng trái cạnh số lượng
Với vườn gia đình, trái ngon quan trọng không kém trái nhiều. Ghi chất lượng không cần phức tạp: mỗi mùa, nếm vài trái của từng gốc và chấm theo vài tiêu chí bằng lời của bạn, như ngọt, chua, thơm, nhiều nước, ít hạt, cơm dày. Cả nhà cùng nếm thì càng có ý nghĩa, ghi ý kiến chung.
Nếu muốn có con số, có thể dùng một khúc xạ kế cầm tay đo độ Brix của nước trái, tức là tỷ lệ chất rắn hoà tan, phần lớn là đường. Dụng cụ này phổ biến trong ngành trái cây, dùng đơn giản: nhỏ vài giọt nước trái lên lăng kính và đọc vạch. Đo cùng một loại trái, cùng độ chín qua các năm sẽ cho bạn biết gốc nào ngọt ổn định.
Ghi cả những đặc điểm giúp phân biệt gốc: trái của gốc này vỏ mỏng, gốc kia cơm vàng hơn, gốc nọ giữ được lâu sau khi hái. Những gốc có trái đặc biệt ngon thường là niềm tự hào của vườn nhà, và là lý do để giữ gốc đó dù sản lượng không cao nhất.
Đặt sản lượng cạnh những việc đã làm trong năm
Con số sản lượng đứng một mình chỉ cho biết kết quả. Giá trị của nó tăng lên nhiều khi bạn đặt cạnh nhật ký chăm sóc của cùng gốc trong năm đó: bón mấy lần, tưới ra sao trong mùa khô, có tỉa tán không, có bao trái không, thời tiết lúc ra hoa thế nào. Đây là lúc các cuốn sổ riêng lẻ, sổ thời tiết, sổ phân thuốc, sổ thu hoạch, gặp nhau.
Một cách làm gọn là cuối mùa, với mỗi gốc, viết ba dòng: sản lượng năm nay so với năm trước tăng hay giảm; những việc khác biệt đã làm với gốc đó; nhận định của bạn về mối liên hệ, ghi rõ là nhận định. Ví dụ giả định: gốc nhãn C2 năm nay cho nhiều hơn năm ngoái rõ rệt, khác biệt là được tỉa thông tán sau vụ trước và tưới đều hơn trong tháng trái non; nhận định là tán thoáng giúp ra hoa đều.
Viết như vậy vài năm, bạn sẽ thấy những nhận định nào được lặp lại và những nhận định nào chỉ đúng một lần. Những điều lặp lại là kinh nghiệm riêng của vườn bạn, đáng ghi vào trang "điều đã học" ở đầu sổ để người chăm sau biết. Những điều chỉ đúng một lần có thể là trùng hợp, nên tiếp tục quan sát trước khi tin.
Cũng cần tỉnh táo với kết luận vội. Vườn nhà không phải thí nghiệm có đối chứng, mỗi năm nhiều thứ cùng thay đổi. Cách tự kiểm đơn giản là thử một thay đổi trên vài gốc, giữ nguyên cách cũ trên vài gốc cùng loại bên cạnh, rồi so sánh sau một hai mùa.
Khi số liệu gợi ý chăm thêm, cải tạo hay thay cây
Chăm thêm khi vấn đề có nguyên nhân rõ. Nếu bảng hư hao cho thấy trái rụng nhiều vào mùa khô, hướng xử lý là nước; nếu trái nứt vào mùa mưa, hướng xử lý là thoát nước và giữ ẩm đều. Những gốc như vậy chưa phải lý do để thay.
Tỉa trẻ hoá khi cây già tán cao. Cây lâu năm tán cao, trái chỉ còn ở ngọn, sản lượng giảm dần. Ghi chép nhiều năm cho thấy đúng lúc nên cân nhắc cưa đốn tán thấp để cây ra tán mới. Biện pháp này làm mất một hai vụ, nên quyết định cần dựa trên xu hướng dài, không dựa trên một năm xấu.
Cải tạo bằng ghép đổi giống. Gốc khoẻ mà trái kém ngon có thể ghép đổi sang giống tốt hơn. Kỹ thuật ghép là việc của người chuyên về cây giống; điều sổ của bạn cung cấp là danh sách gốc đáng giữ rễ nhưng nên đổi tán.
Thay cây khi suy liên tục mà không rõ cứu được. Một gốc giảm sản lượng ba bốn năm liền, có dấu hiệu suy ở thân rễ, đã thử các biện pháp mà không cải thiện, thì trồng cây mới có thể hợp lý hơn. Ghi rõ lý do và ngày thay, đặt số gốc mới theo quy ước để lịch sử không lẫn.
Không quyết định chỉ vì một năm. Một năm thời tiết bất thường có thể làm cả vườn sụt giảm. Trước mọi quyết định lớn, đặt sản lượng gốc đó cạnh các gốc khác trong cùng năm và cạnh chính nó qua nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Vườn chỉ để nhà ăn, có cần cân trái không?
Không bắt buộc, nhưng có lợi. Ngay cả khi không bán, biết gốc nào cho nhiều trái ngon giúp bạn quyết định chăm, ghép hay thay cây cho đúng. Nếu thấy cân phiền, đếm rổ hoặc đếm trái cũng đủ, miễn là cùng một cách qua các năm.
Trái hái nhiều đợt trong một mùa thì cộng thế nào?
Ghi mỗi đợt hái một dòng với ngày, gốc và số lượng, cuối mùa cộng tất cả các dòng của gốc đó. Nếu dùng bảng tính, chức năng lọc theo gốc và cộng tổng làm việc này rất nhanh. Ghi thêm số đợt hái cũng có ích, vì nó cho biết mùa trái của gốc kéo dài hay dồn.
Có nên so sản lượng vườn mình với số liệu năng suất trên mạng không?
Nên rất thận trọng. Số liệu năng suất thường đo ở vườn sản xuất với mật độ, giống, tuổi cây và cách chăm khác hẳn vườn nhà. So với số liệu đó dễ khiến bạn lo lắng không cần thiết hoặc chăm quá tay. So sánh trong chính vườn mình qua các năm có giá trị hơn nhiều.
Một gốc năm nay không ra trái nào, có nên chặt bỏ không?
Chưa nên. Xem lại lịch sử gốc đó: tuổi cây, những năm trước ra thế nào, năm nay có sự kiện gì như tỉa nặng, ngập, sâu bệnh, thời tiết bất thường khi ra hoa. Nhiều cây nghỉ một năm sau năm sai trái rồi trở lại bình thường. Quyết định thay cây nên dựa trên xu hướng nhiều năm.
Khúc xạ kế đo độ ngọt có khó dùng không?
Khá dễ. Lau sạch lăng kính, nhỏ vài giọt nước trái lên, đậy nắp và nhìn qua ống ngắm về phía có ánh sáng, đọc vạch phân cách sáng tối. Cần hiệu chỉnh bằng nước sạch theo hướng dẫn đi kèm. Điều quan trọng là đo trái cùng độ chín, cùng vị trí trên trái để so sánh được.
Trái chia cho người thân ngay tại vườn thì ghi sao cho đủ?
Cân hoặc đếm tổng trước khi chia, ghi vào sổ theo gốc, rồi mới chia. Nếu có người tự hái mang đi, nhờ họ báo lại ước lượng số trái và gốc đã hái. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần không bỏ sót phần lớn sản lượng của gốc đó.