Vườn trồng chung thường chia trái theo một trong ba cách: giao hẳn từng gốc cho từng nhà, gộp toàn bộ trái rồi chia theo phần đã thoả thuận, hoặc chia theo phần rồi cộng thêm cho người góp nhiều công. Cách nào cũng được, miễn là chọn trước khi cây ra trái, ghi lại thành lời, và có sẵn quy tắc cho ba tình huống khó: mùa mất, trái chín không đều, trái xấu đẹp lẫn lộn.
Nhiều nhóm để chuyện chia trái tới lúc cây có trái mới bàn, và đó là lúc khó bàn nhất, vì ai cũng đã nhìn thấy gốc nào sai, gốc nào lèo tèo. Bài này so ba cách chia, chỉ ra hợp với nhóm nào, rồi đi qua các tình huống mà gần như vườn nào cũng gặp.
Vì sao nên chốt cách chia trái từ năm đầu
Cây ăn trái không cho trái đều. Cùng một hàng xoài, gốc đầu hàng gần mương có thể sai trĩu, gốc cuối hàng chỗ đất chai chỉ lác đác vài chục trái. Cùng một cây bưởi, năm nay được mùa, năm sau nghỉ. Nếu chưa có quy tắc, mỗi mùa trái sẽ là một lần thương lượng lại, và người thương lượng giỏi chưa chắc là người góp nhiều.
Chốt từ năm đầu, khi cây còn nhỏ và chưa ai biết gốc nào tốt, là lúc mọi người dễ đồng ý nhất về một nguyên tắc công bằng. Nhà triết học John Rawls gọi kiểu lựa chọn này là quyết định sau "bức màn không biết": khi không biết mình sẽ ở vị trí nào, người ta có xu hướng chọn luật công bằng cho mọi vị trí. Áp vào vườn: chọn cách chia trước khi biết gốc của ai sai trái.
Một lý do nữa là chia trái gắn với chia việc và chia tiền. Nếu trái chia đều mà việc dồn vào một người, sẽ có bất mãn. Nếu trái chia theo phần góp tiền mà người góp công không được tính, cũng có bất mãn. Cách chia trái vì vậy nên được chọn cùng lúc với cách ghi ngày công và cách góp quỹ, không tách riêng. Ba thứ ấy là ba mặt của cùng một câu hỏi: mỗi nhà bỏ vào vườn những gì và nhận lại những gì, và câu trả lời nên khớp nhau ở cả ba mặt.
Ba cách chia trái và hệ quả của từng cách
Bảng dưới đây so ba cách thường gặp. Không có cách đúng tuyệt đối; chọn theo mục đích nhóm và mức gắn bó mỗi nhà muốn có với cây.
| Cách chia | Làm thế nào | Hợp với | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Giao gốc | Mỗi nhà nhận một số gốc cụ thể, hái và hưởng trái gốc đó | Nhóm muốn mỗi nhà có "cây của mình", có trẻ con, thích tự hái | Gốc tốt gốc xấu chênh nhau; nhà ít về thì gốc mình bị bỏ |
| Gộp rồi chia theo phần | Hái chung, cân hoặc đếm, chia theo tỉ lệ đã thoả thuận | Nhóm coi vườn là của chung, ưu tiên công bằng về lượng | Mất cảm giác sở hữu từng cây; tốn công cân chia |
| Theo phần cộng theo công | Chia theo phần góp, cộng thêm một phần trái cho người vượt mức ngày công | Nhóm có người góp công chênh lệch nhiều | Cần sổ ngày công đáng tin; dễ thành tính toán nhỏ nhặt |
Trên thực tế nhiều nhóm dùng cách lai: mỗi nhà được giao một hai gốc "kỷ niệm" để tự hái, phần còn lại của vườn gộp chung và chia theo phần. Cách lai giữ được niềm vui có cây của riêng mình mà không để chênh lệch gốc tốt gốc xấu quyết định tất cả.
Cách giao gốc: làm sao cho công bằng
Nếu chọn giao gốc, đừng để mỗi nhà tự chọn gốc theo thứ tự ai nhanh tay. Cách đỡ tranh cãi hơn là chia vườn thành các cụm có độ tốt tương đương: mỗi cụm có cả gốc gần nước lẫn xa nước, cả gốc đầu hàng lẫn giữa hàng, cả loại cây cho trái sớm lẫn trái muộn. Sau đó bốc thăm cụm. Bốc thăm nghe như trò chơi nhưng nó làm được việc mà thương lượng không làm được: không ai phải nhận mình chọn kém.
Cần ghi rõ phần chăm của gốc được giao. Có hai lối: nhà nhận gốc tự chăm gốc của mình, hoặc cả vườn vẫn chăm chung, chỉ trái là theo gốc. Lối thứ nhất làm người ít về thiệt rõ, và vườn sẽ có những gốc tươi tốt cạnh những gốc bỏ bê, ảnh hưởng sâu bệnh sang cả hàng. Lối thứ hai an toàn hơn cho cây, nhưng khi đó việc chênh lệch trái giữa các gốc thuần là may rủi, nên nên kèm một quy tắc bù.
Một quy tắc bù đơn giản: sau mỗi mùa, nếu phần trái của một nhà thấp hơn hẳn mức trung bình (nhóm tự định thế nào là "hẳn"), nhóm trích một phần từ những gốc sai nhất bù sang. Hoặc luân phiên gốc sau mỗi vài năm. Cả hai cách đều nhằm một mục tiêu: không để một gốc đất xấu biến một nhà thành người thiệt thòi lâu dài.
Cách gộp rồi chia theo phần: đếm, cân và phân loại
Gộp rồi chia nghe công bằng nhất, nhưng phải có cách đo. Trái to như bưởi, mít, sầu riêng thì đếm hoặc cân từng trái; trái nhỏ như nhãn, chôm chôm thì cân theo chùm hoặc theo sọt. Nhóm nên thống nhất một đơn vị và dùng suốt mùa, đừng hôm đếm hôm cân.
Khó hơn là chất lượng không đều. Một sọt toàn trái to đẹp không bằng một sọt lẫn trái nhỏ, trái nứt. Cách đỡ nhất là phân loại ngay tại vườn thành hai ba nhóm (đẹp, ăn được, phải ăn ngay hoặc làm mứt), rồi chia đều từng nhóm theo tỉ lệ. Nghe tốn công nhưng thật ra chỉ thêm một bước khi xếp sọt, và nó cắt được câu than quen thuộc nhất của mùa trái: "sao phần nhà mình toàn trái nhỏ".
Phần chia nên tính theo đơn vị nhà, không theo đầu người, trừ khi nhóm thoả thuận khác. Nếu phần góp ban đầu không đều (một nhà góp đất, một nhà góp nhiều tiền hơn), tỉ lệ chia đã nằm trong bản thoả thuận; mùa trái chỉ việc làm theo. Nếu chưa có, đây là lúc phải ngồi lại, nhưng nên chốt cho các mùa sau, còn mùa này tạm chia đều để không làm hỏng ngày hái.
Bốn tình huống khó và quy tắc nên có sẵn
Mùa mất. Mưa trái mùa làm rụng hoa, nắng hạn làm rụng trái non, sâu bệnh, gió bão. Khi trái quá ít, nhóm có thể chọn chia đều số ít ỏi ấy, hoặc dồn cho người chăm tại chỗ và các nhà có trẻ nhỏ. Điều quan trọng là thoả thuận trước rằng năm mất mùa không ai đòi bù từ năm sau, trừ khi nhóm tự nguyện.
Trái chín không đều. Nhãn, xoài, bưởi thường chín rải vài tuần. Nếu chỉ hái vào ngày cả nhóm về, nhiều trái sẽ quá chín hoặc rụng. Cách thực tế là giao người chăm tại chỗ hái theo đợt, ghi số lượng mỗi đợt, rồi gửi đi theo lịch luân phiên giữa các nhà; cuối mùa cộng lại để cân đối.
Người ăn tại vườn. Ngày về vườn ai cũng hái ăn tại chỗ, con cháu hái mang về một ít. Đây không nên tính vào phần chia, nếu không không khí ngày về vườn sẽ thành buổi kiểm kê. Chỉ cần quy ước "ăn tại vườn thoải mái, mang về thì tính".
Phần dư sau khi chia. Khi trái nhiều hơn mức các nhà ăn và biếu được, nhóm có thể bán bớt phần dư cho người quen ở mức gia đình. Nên quy ước trước tiền thu từ phần dư sẽ vào quỹ chung chứ không chia tay, để không biến vườn thành chuyện buôn bán giữa các thành viên.
Phần dành cho người chăm tại chỗ và hàng xóm
Nếu vườn có người chăm tại chỗ (cha mẹ của một thành viên, người làm công theo tháng, người hàng xóm nhận trông), phần trái của họ nên tách riêng và lấy ra trước khi chia, theo một tỉ lệ hoặc số lượng cố định. Phần này không phải ơn huệ mà là một phần thù lao, và họ nên biết trước mình được bao nhiêu thay vì chờ nhóm "cho". Nhiều người chăm tại chỗ gắn bó lâu năm chính vì phần trái này, hơn cả tiền công.
Hàng xóm sát vườn cũng nên có phần, nhất là khi họ giúp trông vườn những ngày không ai về, cho mượn nước, hoặc cây của vườn chĩa tán sang đất nhà họ. Một vài giỏ trái mỗi mùa là cách giữ quan hệ rẻ nhất. Ở nông thôn, vườn không được lòng hàng xóm thì khó yên, từ chuyện trái bị hái trộm tới chuyện bò dê vào phá.
Với người chăm tại chỗ, nên nói rõ họ được hái gì ngoài phần cố định: trái rụng, trái nứt, trái của các cây trồng xen như chuối, đu đủ, rau quanh bờ. Nhiều nhóm để hẳn những thứ lặt vặt ấy cho người chăm, vừa đỡ công chia, vừa là cách cảm ơn thiết thực. Điều cần tránh là để họ phải đoán ranh giới, rồi một ngày bị hỏi vì sao sọt chuối ngoài bờ không còn. Một câu ghi trong thoả thuận nội bộ (người chăm được dùng những gì, không được hái gì khi chưa báo) là đủ để giữ quan hệ sạch sẽ suốt nhiều năm.
Cuối cùng là phần biếu: thầy cô của con, đồng nghiệp, họ hàng. Phần này mỗi nhà tự lo từ phần mình được chia, không nên lấy từ phần chung trước khi chia, vì mỗi nhà có danh sách biếu dài ngắn khác nhau.
Ghi lại mùa trái để mùa sau chia dễ hơn
Một bảng ghi đơn giản sau mỗi mùa giúp nhóm bàn chuyện chia bằng dữ kiện: mỗi gốc cho bao nhiêu trái hoặc bao nhiêu ký, hái đợt nào, chia cho ai bao nhiêu, phần cho người chăm, phần ăn tại vườn ước chừng, phần dư bán bớt và tiền vào quỹ. Người giữ vai ghi chép làm việc này, nộp vào buổi họp cuối mùa.
Sau ba bốn mùa, bảng ghi cho thấy những điều mà trí nhớ không giữ được: gốc nào luôn kém và có nên thay, loại cây nào nhóm ăn không hết, nhà nào thực ra luôn nhận ít hơn phần mình. Những điều ấy là lý do chính đáng để sửa cách chia, và vì có số liệu, việc sửa ít khi làm ai tự ái.
Bảng ghi cũng là thứ quý khi có người mới vào hoặc người cũ rút ra, vì nó cho thấy vườn thực sự cho bao nhiêu, thay vì con số mỗi người tự nhớ theo cảm giác. Cách đánh số gốc, sơ đồ vườn và mẫu nhật ký từng cây có thể tham khảo thêm ở các bài về nhật ký vườn.
Câu hỏi thường gặp
Nếu một nhà không về được mùa hái thì phần của họ xử lý thế nào?
Phần của họ vẫn là của họ. Nhóm hái hộ, phân loại và gửi theo cách đã thoả thuận, chi phí gửi do nhà đó chịu hoặc trừ vào quỹ tuỳ quy ước. Nếu họ không cần trái mùa đó, họ có thể nhường cho người chăm tại chỗ hoặc cho vào phần bán bớt, nhưng phải là lựa chọn của họ, không phải nhóm tự quyết.
Có nên chia trái theo số người trong mỗi nhà không?
Có thể, nhưng ít nhóm làm vì số người trong nhà thay đổi và dễ sinh so bì. Chia theo nhà đơn giản hơn. Nếu nhóm muốn ưu tiên nhà đông con, có thể dành riêng một phần nhỏ cho mục đích đó và ghi rõ trong thoả thuận, thay vì chỉnh tỉ lệ chung mỗi mùa.
Trái hái non hoặc rụng thì có tính vào phần chia không?
Thường không tính vào phần chia chính. Trái rụng còn dùng được có thể để người chăm tại chỗ dùng, làm mứt, hoặc cho gia súc. Trái hái non do sơ suất thì nên ghi lại để rút kinh nghiệm hái, không nên quy trách nhiệm cá nhân trừ khi lặp lại nhiều lần.
Có nên đổi từ giao gốc sang chia chung giữa chừng không?
Đổi được, nhưng nên đổi vào lúc giữa hai mùa, có đủ mặt mọi nhà và ghi lại. Lý do đổi thường là chênh lệch gốc quá lớn hoặc có nhà bỏ bê gốc của mình. Khi đổi, các gốc kỷ niệm của từng nhà vẫn nên giữ để không mất cảm giác gắn bó, chỉ phần còn lại chuyển sang chia chung.
Làm gì khi trái bị hái trộm trước ngày hái?
Trước hết là phòng: bao trái, rào lại chỗ dễ vào, nhờ người chăm tại chỗ và hàng xóm để ý trong tuần trái gần chín. Khi đã mất, phần mất được tính là hao hụt chung, chia đều cho cả nhóm, không để riêng nhà có gốc bị hái chịu. Nếu mất lớn và lặp lại, nên báo chính quyền cấp xã nơi có vườn.
Bán phần dư cho người quen có phải đăng ký kinh doanh không?
Bán thỉnh thoảng phần trái dư của vườn nhà cho người quen ở mức gia đình khác với kinh doanh thường xuyên. Khi việc bán trở nên đều đặn, có số lượng đáng kể, nhóm nên tìm hiểu quy định hiện hành về hộ kinh doanh hoặc tổ hợp tác và hỏi cơ quan thuế hay chính quyền cấp xã, không tự suy đoán.