Cách chia việc bền nhất trong vườn trồng chung là kết hợp ba lớp: chia theo mùa vụ (việc nào cần làm tháng nào), chia theo vai (mỗi người giữ một mảng cố định), và chia theo lịch về vườn (ai có mặt ngày nào làm việc của ngày ấy), cùng một cuốn sổ ghi ngày công để người góp nhiều được ghi nhận. Chia đều tuyệt đối gần như không bao giờ làm được; mục tiêu thực tế là chia minh bạch, ai cũng thấy ai đã làm gì.
Bài này đưa ra một khung chia việc cụ thể, các vai thường có trong một nhóm, cách lập lịch cho nhóm ở gần và nhóm ở xa vườn, cách quy đổi giữa công và tiền, và những dấu hiệu cho thấy cách chia đang có vấn đề trước khi nó thành mâu thuẫn.
Vì sao chia việc là chỗ nhóm hay mệt nhất
Trong năm năm đầu, vườn cây ăn trái cho nhiều việc hơn nhiều trái. Cây non cần tưới, làm cỏ, bón phân, tỉa cành tạo tán, phòng sâu bệnh; cây chết phải trồng dặm; mương phải nạo, hàng rào phải sửa. Những việc ấy không có ngày nghỉ theo ý người: cây khát nước giữa tuần thì không đợi tới thứ Bảy. Một nhóm chỉ hăng hái lúc trồng và lúc hái sẽ thấy giữa hai mốc ấy là một khoảng dài mệt mỏi.
Vấn đề thứ hai là việc không đều theo người. Thường có một hai người ở gần vườn hơn, rảnh hơn, hoặc đơn giản là thích làm vườn hơn, và họ dần gánh phần lớn việc. Ban đầu họ vui vẻ, nhưng sau vài mùa, cảm giác "mình làm, cả nhóm hưởng" sẽ lớn dần, nhất là khi tới mùa trái mà phần chia vẫn đều. Ngược lại, người ở xa cũng có nỗi khổ riêng: muốn góp mà không về được, góp tiền thay thì sợ bị coi là "chỉ có tiền".
Chia việc tốt không xoá được hai vấn đề này, nhưng làm cho chúng hiện ra rõ ràng, có số, để nhóm bàn được bằng dữ kiện thay vì cảm giác. Đó là lý do cuốn sổ ngày công quan trọng ngang lịch chăm cây.
Khung việc theo mùa của một vườn cây ăn trái chung
Khung dưới đây viết theo nhịp chung của vườn ở miền Nam và Tây Nguyên có mùa mưa, mùa khô rõ; vườn miền Bắc theo mùa xuân, hè, thu, đông thì dịch lại cho hợp. Đây là nhóm việc để chia người, không phải lịch kỹ thuật chi tiết cho từng loại cây:
| Thời kỳ | Việc chính | Kiểu việc | Nên giao cho |
|---|---|---|---|
| Đầu mùa mưa | Trồng mới, trồng dặm, bón phân, làm mương thoát nước | Việc nặng, cần đông người | Ngày về vườn chung của cả nhóm |
| Giữa mùa mưa | Làm cỏ, kiểm tra nấm bệnh, tỉa cành vượt, chống đổ | Việc đều đặn, ít người | Người ở gần hoặc người chăm tại chỗ |
| Cuối mùa mưa | Dọn tán, chuẩn bị cho cây ra hoa, sửa đường nước | Việc cần hiểu cây | Người giữ vai kỹ thuật |
| Mùa khô | Tưới, giữ ẩm gốc, theo dõi hoa và trái non | Việc hằng tuần, không bỏ được | Người chăm tại chỗ, lịch luân phiên |
| Mùa trái | Bao trái, hái, phân loại, chia, chở | Việc dồn trong vài tuần | Cả nhóm, theo lịch hái |
| Sau thu hoạch | Tỉa cành, bón phân phục hồi, họp cuối mùa | Việc nặng và việc bàn | Ngày về vườn chung |
Nhìn khung sẽ thấy có ba loại việc khác nhau: việc nặng cần đông người, việc đều đặn không được bỏ, việc cần hiểu biết. Chia việc giỏi là ghép đúng loại việc với đúng loại người, thay vì chia mỗi người một tuần làm hết mọi thứ.
Các vai cố định trong một nhóm
Điều phối. Giữ lịch, nhắc việc, là đầu mối duy nhất với người chăm tại chỗ, triệu tập buổi họp. Vai này tốn thời gian nhất về mặt giấy tờ, nên được tính công.
Giữ quỹ. Thu góp, chi, giữ hoá đơn, báo cáo định kỳ. Nên là người khác với điều phối để có hai người cùng nhìn sổ.
Kỹ thuật. Người hiểu cây nhất, quyết các việc chuyên môn hằng ngày như khi nào tỉa, bón gì, cây này có bệnh không. Nếu nhóm không ai rành, vai này có thể là người chăm tại chỗ hoặc một người chịu học.
Ghi chép. Giữ sơ đồ vườn, nhật ký từng gốc, ảnh theo mùa. Việc nhẹ, hợp với người ở xa, góp bằng thời gian buổi tối.
Hậu cần ngày về vườn. Lo xe, đồ ăn, dụng cụ cho những ngày cả nhóm về. Nghe phụ nhưng thiếu người lo thì ngày về vườn chung thành ngày mệt.
Lập lịch về vườn: nhóm ở gần và nhóm ở xa
Với nhóm sống trong bán kính khoảng một giờ đi xe, lịch luân phiên theo tuần thường chạy tốt. Mỗi nhà nhận một tuần trong chu kỳ, về ít nhất một buổi trong tuần ấy để tưới, kiểm tra và làm việc nhẹ theo danh sách điều phối gửi. Mỗi tháng hoặc mỗi quý có thêm một ngày cả nhóm cùng về cho việc nặng. Quy tắc quan trọng: ai không về được tuần của mình thì tự đổi với người khác và báo vào nhóm, không để trống.
Với nhóm ở xa vườn, luân phiên theo tuần gần như không thể. Cách thực tế là thuê hoặc nhờ một người chăm tại chỗ cho việc đều đặn, còn các thành viên chia nhau theo mùa: mỗi nhà nhận về một đợt trong năm, trùng với một việc lớn (trồng dặm đầu mùa mưa, tỉa sau thu hoạch, mùa hái). Người ở xa góp thêm bằng các vai không cần có mặt như ghi chép, giữ quỹ, tìm hiểu kỹ thuật.
Dù ở gần hay xa, lịch nên được đặt trước cho cả năm vào buổi họp cuối mùa, rồi chỉnh theo từng tháng. Lịch đặt trước giúp mỗi nhà xếp việc gia đình, và giúp nhóm thấy ngay tháng nào đang trống người.
Sổ ngày công: ghi gì và dùng vào việc gì
Sổ ngày công là một bảng đơn giản: ngày, người, việc làm, số giờ hoặc số buổi, ghi chú. Có thể là một cuốn sổ để ở chòi vườn, một bảng tính chung, hay đơn giản là mỗi người tự nhắn vào nhóm sau mỗi lần về vườn để điều phối tổng hợp. Điều quan trọng là ghi ngay, ghi đều, không đợi cuối mùa mới nhớ lại.
Đơn vị nên thống nhất từ đầu. Nhiều nhóm dùng "buổi" (khoảng bốn giờ làm) vì dễ ước lượng hơn giờ. Việc điều phối, giữ quỹ, ghi chép không làm ở vườn thì quy đổi theo mức nhóm đồng ý, ví dụ giả định mỗi tháng giữ vai điều phối được tính hai buổi. Quy đổi không cần chính xác, chỉ cần mọi người chấp nhận.
Sổ ngày công dùng vào ba việc. Một là nhìn lại cuối mùa xem việc có đang dồn vào ai không. Hai là làm căn cứ chia trái nếu nhóm chọn chia theo công. Ba là tính phần khi có người rút ra. Khi không có sổ, cả ba việc đều phải dựa vào trí nhớ, và đó là chỗ nhóm dễ vỡ nhất.
Quy đổi giữa công và tiền cho công bằng
Không phải ai cũng góp được bằng công. Một cách quy đổi nhiều nhóm dùng:
- Chọn một mốc quy đổi: thường lấy tiền công một buổi thuê người chăm tại chỗ ở địa phương vào thời điểm đó.
- Thống nhất mỗi nhà góp bao nhiêu buổi một năm, tính theo lịch về vườn.
- Nhà nào thiếu buổi so với mức đã thống nhất thì góp tiền vào quỹ tương ứng số buổi thiếu, quỹ dùng tiền ấy thuê người làm.
- Nhà nào làm vượt mức thì được ghi dư; cuối năm nhóm chọn: trừ vào phần góp năm sau, được ưu tiên phần trái, hoặc quỹ trả lại.
- Mỗi năm xem lại mốc quy đổi vì tiền công thay đổi.
Cách này biến câu "anh ấy chẳng bao giờ về" thành câu "nhà anh ấy thiếu sáu buổi và đã góp tiền tương ứng". Người ở xa không còn mang cảm giác mắc nợ, người ở gần không còn cảm giác gánh hộ. Nhóm vẫn nên khuyến khích mọi người về vườn bằng chính chân mình, vì vườn chung còn là chỗ gặp nhau chứ không chỉ là nơi sản xuất.
Dấu hiệu cách chia việc đang có vấn đề
Nhóm nên dừng lại bàn khi thấy một trong các dấu hiệu sau, đừng đợi tới khi có người tuyên bố rút:
- Cùng một người làm hơn một nửa tổng số buổi trong ba tháng liền.
- Lịch luân phiên liên tục bị bỏ trống và không ai chủ động đổi.
- Điều phối phải nhắc một việc quá hai lần mới có người nhận.
- Cây bắt đầu có dấu hiệu bỏ bê: cỏ cao, gốc khô, cành gãy không ai dọn.
- Buổi họp cuối mùa bị hoãn nhiều lần.
- Có người bắt đầu nói chuyện vườn ở ngoài nhóm với giọng phàn nàn.
Khi thấy dấu hiệu, cách xử lý thường là điều chỉnh vai, thuê thêm người chăm tại chỗ, hoặc thu nhỏ vườn cho vừa sức nhóm. Thu nhỏ không phải thất bại; một vườn ba mươi gốc được chăm tốt đáng giá hơn một vườn tám mươi gốc bỏ dở.
Một ví dụ giả định: năm nhà chia việc trong một năm
Hình dung một nhóm năm nhà có chung một vườn khoảng bốn chục gốc nhãn, bưởi, ổi ở quê một người, cách thành phố chừng hai giờ đi xe (ví dụ giả định). Nhà chủ đất có cha mẹ già còn ở quê, nên ông bà nhận tưới và nhìn vườn hằng ngày, được nhóm trả công theo tháng và hưởng thêm một phần trái cố định. Bốn nhà còn lại ở thành phố.
Ở buổi họp cuối mùa, nhóm chia vai: một người điều phối, một người giữ quỹ, một người nhận vai kỹ thuật vì từng đi học lớp khuyến nông, một người ghi chép và chụp ảnh, nhà chủ đất lo hậu cần ngày về vườn. Lịch năm có bốn ngày về chung: đầu mùa mưa trồng dặm và bón phân, giữa năm làm cỏ và tỉa, mùa hái, sau thu hoạch tỉa cành và họp. Ngoài bốn ngày đó, mỗi nhà nhận một tháng "trực" để gọi về hỏi ông bà, xem ảnh, xử lý việc phát sinh.
Cuối năm, sổ ngày công cho thấy một nhà góp gần gấp đôi các nhà khác vì về thêm nhiều lần trong mùa khô. Vì đã thoả thuận từ đầu rằng mỗi buổi công vượt mức chung được quy ra một phần trái thêm, nhóm không phải tranh luận: nhà ấy nhận thêm một sọt nhãn, cả nhóm biết vì sao. Chính cái điều khoản nhỏ viết từ đầu năm đã tránh cho nhóm một cuộc cãi nhau có thể kéo dài nhiều mùa. Năm sau, nhóm giữ nguyên khung, chỉ đổi người trực tháng mùa khô cho đều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chia vườn thành từng phần cho mỗi nhà tự chăm không?
Có thể, nhất là khi các nhà có thời gian rất khác nhau. Tuy nhiên việc chung như tưới, mương, hàng rào, phòng bệnh lây lan vẫn phải làm chung, vì sâu bệnh không dừng ở ranh giới phần của ai. Nhiều nhóm chọn cách lai: phần lớn chăm chung, mỗi nhà giữ vài gốc riêng.
Người chăm tại chỗ có được tính là thành viên không?
Thường không, họ là người được thuê hoặc được nhờ, nhận công hoặc một phần trái theo thoả thuận riêng. Nên ghi rõ việc của họ, cách trả công và ai là người giao việc cho họ. Nếu muốn họ gắn bó lâu, có thể cho họ hưởng thêm một phần trái cố định mỗi mùa.
Một buổi công nên tính bao nhiêu giờ?
Nhiều nhóm tính một buổi khoảng bốn giờ làm việc thực ở vườn, không tính thời gian đi lại. Nhóm có thể chọn đơn vị khác, miễn là thống nhất từ đầu và áp dụng như nhau cho mọi người. Thời gian đi đường xa có thể được cộng thêm theo mức nhóm đồng ý.
Vai điều phối có nên được trả công không?
Nên tính công cho vai điều phối, bằng tiền hoặc bằng số buổi quy đổi, vì đây là việc tốn thời gian và dễ bị xem nhẹ. Nhiều nhóm tan khi người điều phối kiệt sức mà không ai nhận thay. Có thể luân phiên vai này mỗi năm một lần để chia gánh.
Làm sao để người ở xa vẫn thấy mình góp phần?
Giao cho họ những vai không cần có mặt như ghi chép, giữ quỹ, tìm hiểu kỹ thuật, lo hậu cần mua vật tư. Gửi ảnh vườn đều đặn và mời họ về đúng dịp việc lớn hoặc mùa trái. Khi đóng góp của họ được ghi vào sổ như mọi người, cảm giác đứng ngoài sẽ giảm đi.