Người sống ở phố muốn giữ vườn cây ăn trái ở quê thường chọn một trong bốn cách: nhờ người thân ở gần trông giúp, thuê người chăm theo từng việc, giao khoán cả vườn cho một người theo năm, hoặc cho người khác mượn hay thuê lại đất để canh tác. Không cách nào đúng cho mọi nhà. Cách hợp với bạn phụ thuộc vào bao lâu bạn về một lần, vườn trồng cây gì, ở quê còn ai, và bạn giữ vườn để ăn trái, để giữ đất hay để giữ một chỗ cho cả nhà quay về.
Điểm chung của những vườn quê giữ được lâu là mọi thứ quan trọng được nói rõ từ đầu: ai được quyết việc lớn, trái chia thế nào, tiền vật tư ai ứng, gặp bão thì làm gì. Những vườn tàn đi thường không phải vì cây xấu mà vì giao bằng một câu "nhờ chú coi giùm" rồi mỗi bên hiểu một kiểu. Bài này so sánh bốn cách, chỉ ra những thứ phải rõ dù chọn cách nào, và gợi ý một năm đầu để thử.
Bốn cách giữ vườn mà các gia đình hay dùng
Nhờ người thân ở gần trông giúp. Đây là cách phổ biến nhất: cha mẹ già, anh chị em, cô chú hoặc họ hàng ở cạnh vườn đi thăm cây, tưới lúc hạn, dọn cỏ, báo tin khi có chuyện. Ưu điểm là người trông biết vườn, biết đất, thường thương cây như của nhà. Nhược điểm là ranh giới giữa nhờ và giao việc rất mờ: người thân ngại đòi công, chủ vườn ngại đòi hỏi, và khi cây xuống thì không ai muốn nói thẳng với ai.
Thuê người chăm theo từng việc. Chủ vườn tự lên danh sách việc theo mùa và thuê người làm từng đợt: phát cỏ, tỉa cành sau thu hoạch, bón phân, phun thuốc, hái trái. Người làm có thể là một nhân công trong xóm hoặc một tổ thợ chuyên đi làm vườn. Cách này giữ quyền quyết định trong tay chủ, nhưng chủ phải hiểu vườn đủ để biết lúc nào cần việc gì, và phải có người ở gần mở cổng, kiểm việc.
Giao khoán cả vườn theo năm. Một người nhận chăm toàn bộ vườn trong một năm hay một mùa, tự sắp lịch, tự gọi thêm người khi cần. Đổi lại họ được trả công theo thoả thuận, hoặc được hưởng một phần trái, hoặc cả hai. Chủ vườn đỡ lo việc vặt nhưng giao đi phần lớn quyền quyết định kỹ thuật, nên chất lượng vườn phụ thuộc gần hết vào tay nghề và sự tận tâm của người nhận khoán.
Cho mượn hoặc cho thuê lại đất. Người khác dùng đất để trồng trọt theo ý họ, chủ đất giữ lại một số cây hoặc không giữ cây nào. Đây gần như là thôi làm chủ cây, chỉ còn làm chủ đất. Cách này hợp khi cả nhà chưa ai có ý quay về vườn trong nhiều năm và điều cần nhất là đất không bị bỏ hoang, cỏ không mọc cao, ranh giới không bị lấn. Phần đất, hợp đồng và quyền với cây trồng trên đất người khác là chuyện pháp lý riêng, nên làm giấy tờ cẩn thận.
So sánh nhanh bốn cách
Bảng dưới đây không xếp hạng cách nào hơn cách nào; nó giúp bạn nhìn ra mình đang đổi cái gì lấy cái gì. Đọc theo hàng ngang để thấy mỗi cách đòi gì ở bạn.
| Cách | Quyền quyết định của chủ vườn | Công sức của chủ vườn | Rủi ro hay gặp | Hợp với ai |
|---|---|---|---|---|
| Nhờ người thân | Chia sẻ, dễ mơ hồ | Ít việc tay chân, nhiều việc trò chuyện | Hiểu lầm về trái, về công; ngại góp ý | Nhà còn người ở quê, vườn ít cây, về được vài lần một năm |
| Thuê theo việc | Giữ gần trọn | Nhiều: lên lịch, gọi người, kiểm việc | Không ai để mắt giữa các đợt việc | Chủ hiểu cây, về được thường xuyên hoặc có người mở cổng giúp |
| Giao khoán theo năm | Giao phần lớn cho người nhận | Vừa phải: thoả thuận đầu năm, kiểm theo mùa | Người nhận chăm theo lợi ích ngắn hạn, vắt cây | Vườn khá đông cây, chủ ở rất xa, tìm được người tin cậy |
| Cho mượn hoặc thuê đất | Gần như không với cây | Ít nhất | Cây cũ bị chặt, ranh giới mờ, khó lấy lại đất | Chưa ai có ý quay về vườn trong nhiều năm |
Nhiều gia đình không chọn một cách mà ghép hai: người thân ở gần để mắt hằng tuần, còn những việc nặng như tỉa cành lớn, phun thuốc hay hái trái thì thuê tổ thợ. Ghép như vậy thường bền hơn, vì người thân không phải gánh việc quá sức mình, còn chủ vườn vẫn có người báo tin đều.
Bốn câu hỏi quyết định nên chọn cách nào
Câu đầu tiên là bạn về được bao lâu một lần. Người về mỗi tháng có thể tự giữ lịch và thuê theo việc; người chỉ về dịp Tết và một lần giữa năm gần như phải giao khoán hoặc dựa hẳn vào người thân. Đừng tính theo ý muốn, hãy nhìn lại số lần thực sự về quê trong hai năm vừa rồi.
Câu thứ hai là vườn trồng cây gì. Mít, me, xoài ta, dừa, vú sữa lâu năm chịu bỏ bê khá giỏi, chỉ cần phát cỏ và tưới lúc hạn là vẫn sống. Sầu riêng, bưởi da xanh, chôm chôm hay nhãn lấy trái thương phẩm thì khác: lỡ một đợt tưới mùa khô, một đợt xử lý ra hoa hay một lần để nước đọng gốc mùa mưa là mất cả mùa, có khi mất cây. Vườn càng nhiều cây khó tính, càng cần người có nghề và có mặt thường xuyên.
Câu thứ ba là ở quê còn ai. Một vườn có cha mẹ còn khoẻ ở cạnh là một bài toán; cũng vườn đó sau khi cha mẹ lên phố ở với con là bài toán khác hẳn. Đừng xếp kế hoạch dựa trên một người đã lớn tuổi mà không có phương án khi người đó yếu đi.
Câu thứ tư là bạn giữ vườn để làm gì. Nếu điều bạn cần là trái sạch cho nhà ăn và cho họ hàng, vườn có thể nhỏ lại, ít loài, dễ chăm. Nếu điều bạn cần là giữ một chỗ để con cháu còn biết quê, thì mấy cây ông bà trồng quý hơn sản lượng. Nếu bạn định sau này về hưu sống ở vườn, thì những năm ở xa là lúc giữ cho đất khoẻ và cây khung không chết, chưa cần vườn đẹp.
Những điều phải rõ dù chọn cách nào
Dù giao cho mẹ, cho em trai hay cho một người làm thuê, có một nhóm điều nên được nói ra thành lời và tốt nhất là ghi lại, kể cả chỉ là tin nhắn trong nhóm gia đình. Thiếu một trong các điều này, sớm muộn sẽ có một mùa hai bên trách nhau.
- Việc lớn ai quyết: chặt cây, trồng thêm loài mới, đào ao, đổ đất nâng nền, làm lại hàng rào, đổi người chăm. Thường là chủ vườn quyết, người trông đề xuất.
- Thuốc và phân: có được phun thuốc bảo vệ thực vật không, loại nào thì không dùng, ai mua, trái phun xong bao lâu mới hái cho nhà ăn.
- Trái chia thế nào: người trông được hái ăn tự do hay theo phần, phần gửi lên phố bao nhiêu, phần dư có được bán không và tiền đó đi đâu.
- Tiền vật tư: ai ứng trước, gửi bằng cách nào, ghi lại ra sao, bao lâu đối chiếu một lần.
- Báo tin: bao lâu gửi ảnh một lần, chuyện gì phải báo ngay (cây chết, gãy cành lớn, trộm, hàng xóm lấn ranh).
- Khi có thiên tai: trước bão ai làm gì, sau bão ai đi kiểm, chi phí khắc phục chia ra sao.
- Khi muốn dừng: báo trước bao lâu, giao lại vườn trong tình trạng nào.
Các con số cụ thể như công bao nhiêu, phần trái bao nhiêu là việc hai bên tự thoả thuận theo giá công ở quê mình; điều cần là hai bên cùng hiểu một kiểu và có chỗ để xem lại khi quên.
Những sai lầm hay gặp ở chủ vườn sống xa
Giao vườn bằng một câu nói. Câu "coi giùm mấy cây" nghe gọn nhưng không nói gì về tưới bao nhiêu, phun gì, hái ai ăn. Người nhận hiểu theo thói quen của họ, chủ vườn hiểu theo mong muốn của mình. Khoảng trống đó đến mùa trái thì lộ ra.
Giữ nhiều cây hơn sức người trông. Vườn của ông bà để lại có khi vài trăm gốc, nhưng người trông chỉ chăm nổi vài chục. Thay vì để cả vườn xuống đều, nhiều nhà chọn chăm kỹ một khu gần nhà và để khu xa ở mức tối thiểu: phát cỏ, giữ cây không chết.
Điều khiển kỹ thuật từ xa theo video trên mạng. Gửi cho người trông một đoạn hướng dẫn tỉa cành hay pha phân rồi yêu cầu làm theo, trong khi họ đã làm vườn ba chục năm ở chính mảnh đất đó, là cách nhanh nhất làm mất lòng người giỏi. Hỏi họ thường làm thế nào, vì sao, rồi mới bàn.
Chỉ về khi mùa trái. Người trông vườn thấy chủ chỉ xuất hiện lúc hái, còn những tháng phát cỏ, chống hạn thì vắng mặt, lâu dần sẽ mất động lực. Về một chuyến lúc vườn khó khăn nhất, như giữa mùa khô hay sau bão, có giá trị hơn nhiều chuyến về ăn trái.
Năm đầu: thử một mùa rồi mới chốt cách lâu dài
Nếu bạn mới bắt đầu giữ vườn từ xa, đừng ký một thoả thuận dài nhiều năm ngay. Một lộ trình thử trong một năm thường giúp hai bên hiểu nhau trước khi cam kết lâu hơn.
- Về vườn một chuyến đủ dài để đi từng gốc cùng người sẽ trông, đánh dấu cây nào khoẻ, cây nào yếu, cây nào đáng giữ.
- Nói rõ những điều ở mục trên, ghi lại thành một tin nhắn hoặc một tờ giấy hai bên cùng giữ.
- Thống nhất nhịp báo tin: ví dụ mỗi tuần vài tấm ảnh, mỗi tháng một cuộc gọi video đi quanh vườn.
- Về lại vào lúc vườn vất vả nhất trong năm của vùng bạn (giữa mùa khô, trước hay sau mùa bão).
- Cuối mùa thu hoạch, ngồi lại với người trông: chuyện gì ổn, chuyện gì vướng, ai thấy thiệt. Lúc này mới bàn có tiếp tục, đổi cách hay thu nhỏ vườn.
Sau một năm, bạn sẽ biết điều mà không bảng so sánh nào cho biết: người trông vườn của mình có báo tin thật không, có hỏi trước khi làm việc lớn không, và bản thân bạn thực sự về được bao nhiêu lần.
Câu hỏi thường gặp
Vườn chỉ có vài chục cây thì có cần thuê người không, hay nhờ người thân là đủ?
Vài chục cây dễ tính như xoài, mít, nhãn ở vườn nhà thì người thân ở gần thường trông được, miễn là những việc nặng như tỉa cành lớn, phun thuốc hay hái trái trên cao được thuê thợ theo đợt. Nếu vườn có nhiều cây khó tính như sầu riêng thì nên có người có nghề theo dõi lịch tưới và ra hoa.
Nên chia trái cho người trông vườn theo tỷ lệ hay để họ hái ăn tự do?
Không có tỷ lệ chuẩn chung, mỗi vùng và mỗi nhà một cách. Điều quan trọng là nói rõ từ đầu: người trông được hái ăn trong nhà tự do hay không, phần gửi lên phố là bao nhiêu, phần dư có bán không và tiền đi đâu. Mơ hồ ở chuyện trái là nguồn hiểu lầm số một giữa chủ vườn và người trông.
Giao khoán vườn cho người lạ có rủi ro gì?
Rủi ro lớn nhất là người nhận khoán chăm theo lợi ích ngắn hạn: bón ép, xử lý ra hoa liên tục để lấy nhiều trái trong năm khoán, làm cây kiệt sức về sau. Nên khoán thử một mùa, ghi rõ những việc không được làm khi chưa hỏi chủ, và về kiểm vườn ít nhất vào lúc ra hoa và lúc thu hoạch.
Có nên làm giấy tờ khi nhờ người thân trông vườn không?
Không cần làm hợp đồng như với người ngoài, nhưng nên ghi lại những điều đã thống nhất thành một tin nhắn trong nhóm gia đình hay một tờ giấy hai bên cùng giữ. Ghi lại không phải vì nghi ngờ, mà vì vài năm sau ai cũng quên chi tiết, và khi đó có chỗ để cùng xem lại.
Ở quá xa, mỗi năm chỉ về một lần thì có nên giữ vườn nữa không?
Vẫn giữ được nếu có người trông tin cậy và bạn chấp nhận vườn ở mức duy trì: cây không chết, đất không hoang, ranh giới không bị lấn. Nếu không tìm được người và cây đang xuống dần, nên cân nhắc thu nhỏ vườn, giữ vài cây khung và cho mượn phần còn lại thay vì để cả vườn tàn đều.
Người thân trông vườn không chịu nhận tiền thì phải làm sao?
Nhiều người ở quê ngại nhận tiền công từ người nhà. Có thể đền đáp bằng cách khác: để họ hưởng phần lớn trái, chịu toàn bộ tiền vật tư và tiền thuê thợ cho việc nặng, gửi quà khi về, và quan trọng nhất là ghi nhận công sức của họ trước mặt cả nhà để công việc không bị xem là đương nhiên.