Quy hoạch một vườn cây ăn trái gia đình nên đi theo thứ tự: hiểu mảnh đất (nắng, gió, nước, chỗ ngập), xác định nhà mình muốn ăn trái gì và ai sẽ chăm, chọn bộ cây hợp khí hậu, rồi mới vẽ sơ đồ với tán cây lúc trưởng thành và cuối cùng mới mua giống. Phần lớn vườn nhà hỏng không vì kỹ thuật chăm mà vì trồng vội: mua cây theo hứng ở chợ phiên, cắm xuống chỗ còn trống, năm năm sau cây chen nhau, trái không ai ăn, cây mình thích nhất lại nằm ở góc ngập.
Vài chục gốc nghe nhỏ nhưng là một quyết định kéo dài hai, ba chục năm. Một cây xoài, cây mít trồng sai chỗ thì sau mười năm muốn dời cũng không dời được. Bài này đi qua từng bước mà người làm vườn lâu năm vẫn làm trước khi đặt cây xuống đất, kèm những câu hỏi nên tự trả lời. Kỹ thuật đào hố, trồng cây giống và chăm cây non năm đầu là chuyện của các trang chuyên về cây giống; ở đây là phần việc của người chủ vườn: nghĩ trước, vẽ trước.
Đi đất ít nhất một mùa mưa trước khi trồng
Việc đầu tiên không phải chọn cây mà là quan sát mảnh đất. Nếu có thể, hãy đi đất qua một mùa mưa và một mùa khô, hoặc ít nhất hỏi người ở sát bên. Điều cần biết là nước đọng ở đâu sau trận mưa lớn, chỗ nào khô nhanh, nắng chiếu từ hướng nào và bị che bởi gì (nhà hàng xóm, bụi tre, hàng cây cao), gió mạnh thổi từ phía nào vào mùa bão hay mùa gió chướng.
Một ví dụ hay gặp ở Nam Bộ là mảnh vườn nhìn bằng phẳng, nhưng phần sát đường làng thấp hơn khoảng một gang tay. Mùa mưa nước đường tràn vào, đọng ba bốn ngày. Trồng cây có múi hay sầu riêng ở dải đó thì rễ thối dần mà người chủ không hiểu vì sao. Ở miền Trung, dải đất trống hướng biển thường hứng gió mạnh; cây tán rộng cao lớn đặt ở đó dễ gãy cành khi có bão. Ở trung du miền Bắc, sườn đồi hướng nam và hướng bắc khác nhau đáng kể về độ ấm mùa đông.
Ghi lại các quan sát này lên một tờ giấy: vẽ ranh đất, đánh dấu chỗ ngập, chỗ khô, hướng nắng sáng và nắng chiều, hướng gió chính, vị trí giếng, ao, đường điện, nhà ở. Tờ giấy ấy là nền cho mọi quyết định sau. Người mới thường bỏ qua bước này vì nóng lòng trồng, nhưng đây là bước rẻ nhất mà tiết kiệm nhiều công nhất.
Năm câu hỏi về gia đình mình
Nhà mình thật sự ăn trái gì? Liệt kê những loại trái cả nhà mua nhiều nhất trong năm, không phải loại nghe nói "trồng có giá". Một nhà thích ổi, chuối, bưởi mà trồng toàn sầu riêng vì thấy hàng xóm trồng thì sau vài năm vẫn đi chợ mua thứ mình thích.
Ai chăm, bao nhiêu thời gian mỗi tuần? Một người nghỉ hưu ở ngay cạnh vườn chăm được những cây cần tỉa, bao trái, thụ phấn tay. Một gia đình sống ở phố, cuối tuần mới về thì nên chọn cây ít đòi hỏi, chịu được vài tuần không ai đụng tới.
Trái dùng để làm gì? Ăn tươi trong nhà, biếu họ hàng, làm mứt, sấy, nấu canh chua, hay để con cháu hái chơi. Cây cho trái nấu ăn (me, khế, chanh, đu đủ xanh) thường được dùng quanh năm nhiều hơn người ta tưởng.
Có ai trong nhà cần lưu ý an toàn không? Nhà có trẻ nhỏ thì nghĩ đến trái nặng rơi, cây có gai, ao sâu. Nhà có người già thì nghĩ đến lối đi bằng, cây không cần trèo cao mới hái được.
Vườn này để lại cho ai? Nếu muốn vườn còn sau hai mươi năm, nên có vài cây lâu năm thành bóng mát. Nếu chỉ tính dùng mươi năm rồi đổi ý, nên ưu tiên cây cho trái sớm và dễ thay.
Từ danh sách mong muốn tới bộ cây khung
Có danh sách trái nhà mình thích rồi, hãy đối chiếu với khí hậu vùng. Cây không hợp khí hậu sẽ sống được nhưng trái kém, sâu bệnh nhiều, người chủ chán. Sầu riêng, măng cụt cần khí hậu nóng ẩm quanh năm, không hợp vùng có mùa đông lạnh; vải thì ngược lại, cần một đợt lạnh để phân hoá mầm hoa nên ra trái tốt ở miền Bắc mà khó đậu trái ở Nam Bộ. Những loại dễ tính như ổi, chuối, đu đủ, mít, khế, chanh thì gần như vùng nào cũng có chỗ.
Cách làm thực tế là chia danh sách thành ba nhóm. Nhóm khung gồm ba đến năm loại cây lâu năm, tán lớn, sống lâu, là "xương sống" của vườn (xoài, mít, nhãn, bưởi, sầu riêng tuỳ vùng). Nhóm phụ gồm những cây tán vừa, cho trái sớm hơn (ổi, na, cam, chanh, mãng cầu, vú sữa). Nhóm ngắn ngày gồm chuối, đu đủ, chanh dây, rau gia vị, dùng để có trái ngay năm đầu và che bóng tạm cho cây khung còn nhỏ.
Với một vườn khoảng một nghìn mét vuông, một bố cục hay gặp là năm đến tám cây khung, mười lăm đến hai mươi cây phụ, cộng chuối và đu đủ trồng xen trong mấy năm đầu. Đây là gợi ý để hình dung, không phải công thức; số gốc cụ thể còn tuỳ tán cây và cách tỉa, sẽ bàn ở bài riêng về số gốc cho từng loại.
Vẽ sơ đồ vườn theo tán trưởng thành
Sơ đồ vẽ trên giấy kẻ ô là đủ, mỗi ô tương ứng một mét. Cái khó là vẽ cây theo kích thước lúc mười năm tuổi chứ không phải lúc vừa trồng:
- Vẽ ranh đất, nhà, giếng, ao, đường điện, cổng, lối xe vào, theo đúng tỉ lệ.
- Tô màu các vùng: ngập mùa mưa, khô cằn, bóng râm của nhà và cây có sẵn.
- Đặt cây khung trước, mỗi cây là một vòng tròn bằng đường kính tán lúc trưởng thành; giữ vòng tròn không chồng nhau quá nhiều.
- Đặt cây khung cao ở phía không che nắng của cây khác (thường phía bắc hoặc phía tây của vườn, tuỳ hướng đất), cây thấp ở phía đón nắng.
- Chừa lối đi chính đủ cho xe rùa hoặc xe máy chở phân, và lối nhỏ tới từng cây.
- Điền cây phụ vào khoảng giữa, rồi mới đến cây ngắn ngày trồng tạm ở chỗ tán cây khung chưa phủ tới.
- Đánh số từng vị trí; số này về sau dùng luôn cho nhật ký cây.
Khi ra đất, cắm cọc tre đúng vị trí trên sơ đồ, buộc dây hay giẻ màu, rồi đi lại vài vòng xem lối đi có thuận không, có cây nào sẽ che cửa sổ nhà hay vướng đường điện không. Dời cọc thì miễn phí, dời cây thì không.
Những quyết định khó sửa và dễ sửa
Không phải quyết định nào cũng cần cân nhắc như nhau. Bảng dưới giúp tập trung sức vào chỗ sai thì đắt:
| Quyết định | Mức khó sửa về sau | Lời khuyên |
|---|---|---|
| Vị trí cây khung tán lớn | Rất khó, cây lớn gần như không dời được | Cân nhắc kỹ nhất, đo khoảng cách tới nhà và các cây khác |
| Hệ thống thoát nước, mương, liếp | Khó, đào lại khi đã có cây rất tốn công | Làm trước khi trồng |
| Lối đi chính | Khó khi cây đã lớn | Định từ đầu, rộng hơn mình nghĩ |
| Loại cây phụ | Trung bình, có thể thay sau năm đến mười năm | Chọn theo khẩu vị, sẵn sàng đổi |
| Cây ngắn ngày, rau, chuối | Dễ, đổi theo mùa | Dùng để thử nghiệm |
| Hệ thống tưới | Trung bình | Có thể làm dần, nhưng chừa đường ống từ đầu |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao người có kinh nghiệm dành nhiều thời gian cho nước và vị trí cây lớn, còn chuyện chọn giống ổi hay giống chanh thì làm nhanh. Ngược lại, người mới thường bàn rất lâu chuyện giống nào ngon mà để cây khung trồng đâu cũng được.
Làm theo từng đợt, không trồng hết một lần
Trồng cả vườn trong một mùa mưa có cái lợi là cây lớn đều, nhưng cái hại là công chăm năm đầu dồn hết vào một lúc, và nếu tính sai thì sai đồng loạt. Nhiều nhà vườn chọn trồng theo hai ba đợt: đợt đầu là cây khung cùng chuối, đu đủ che bóng; đợt sau là cây phụ, khi đã thấy rõ chỗ nào nắng, chỗ nào ngập sau một năm có cây.
Thời điểm trồng thường là đầu mùa mưa ở miền Nam và Tây Nguyên, để cây non có nước trời; ở miền Bắc hay chọn vụ xuân hoặc đầu thu. Đây là nguyên tắc chung, còn lịch cụ thể theo từng loại cây giống nên hỏi nơi bán giống uy tín hoặc cán bộ khuyến nông ở xã.
Một mẹo đơn giản là để trống một khoảng đất nhỏ "dự phòng" trong sơ đồ. Vài năm sau, khi cả nhà phát hiện ra thích một loại trái mới, hay một cây chết cần thay, sẽ có chỗ trồng mà không phải chen vào giữa hai cây đang lớn.
Tính trước sức người và việc theo mùa
Một vườn vài chục gốc không cần cả nhà làm toàn thời gian, nhưng có những đợt việc dồn: sau thu hoạch phải tỉa cành, bón phân; mùa khô phải tưới; mùa mưa phải phát cỏ, khơi rãnh; mùa ra hoa đậu trái có khi phải bao trái, chống đỡ cành. Nếu tất cả cây khung đều là một loại, các đợt việc này rơi vào cùng một tuần. Trộn nhiều loại có lịch khác nhau giúp việc trải đều hơn trong năm.
Hãy thử viết ra một năm làm vườn theo tháng, với những cây định trồng, rồi đánh dấu tháng nào cần có người ở vườn nhiều ngày. Nếu trùng với mùa bận nhất của gia đình (cuối năm, mùa thi của con, mùa cao điểm ở chỗ làm), có thể đổi bớt loại cây hoặc tính trước chuyện nhờ người. Dụng cụ cũng nên liệt kê từ đầu: kéo cắt cành, cưa cành, thang, xe rùa, vòi tưới, bình xịt nhỏ, và một chỗ khô ráo có khoá để cất chúng.
Những sai lầm hay gặp khi lập vườn lần đầu
Trồng quá dày. Cây giống cao chừng nửa mét làm người ta tưởng đất còn rộng. Sau sáu bảy năm tán giao nhau, cây vươn cao tìm nắng, trái chỉ ra trên ngọn, sâu bệnh lan nhanh.
Mua cây theo cảm hứng. Mỗi lần đi chợ phiên mua một cây lạ về cắm thêm, sau vài năm vườn thành tập hợp lộn xộn, mỗi loại một gốc, không loại nào đủ để ăn.
Quên chuyện nước mùa khô. Vườn trồng đầu mùa mưa trông rất ổn, đến tháng khô đầu tiên mới biết giếng cạn hoặc phải kéo vòi rất xa.
Đặt cây lớn sát nhà. Rễ và tán cây xoài, mít, sầu riêng sau mười năm chạm mái, nứt sân, trái rơi trúng mái tôn.
Không ghi lại mình đã trồng gì. Vài năm sau không nhớ cây nào giống gì, mua ở đâu, nên khi cây tốt không biết để nhân thêm, cây kém không biết để tránh.
Câu hỏi thường gặp
Đất mới mua chưa biết gì thì có nên trồng ngay chuối, đu đủ để giữ đất không?
Có thể, vì chuối và đu đủ ngắn ngày, dễ nhổ bỏ. Chúng còn cho biết chỗ nào đất tốt, chỗ nào ngập: cây chuối vàng lá, thối gốc là dấu hiệu nước đọng. Chỉ cần tránh trồng dày đặc ngay chỗ dự định đặt cây khung để khỏi phải phá bỏ quá nhiều sau này.
Có cần thuê người thiết kế vườn không?
Với vườn vài chục gốc, phần lớn gia đình tự làm được nếu chịu khó quan sát đất và vẽ sơ đồ. Nên hỏi thêm người làm vườn lâu năm trong vùng hoặc cán bộ khuyến nông ở xã về loại cây hợp đất. Thuê người thiết kế có ích khi đất dốc, đất ngập phức tạp, cần làm mương liếp hay hệ thống tưới lớn.
Vườn nhỏ thì có cần cây khung không?
Vườn dưới vài trăm mét vuông thường chỉ đủ chỗ cho một hai cây tán lớn, thậm chí không nên có. Khi đó nhóm cây phụ tán vừa, được tỉa giữ thấp, trở thành chính. Điều quan trọng là xác định trước cây nào sẽ là cây lớn nhất vườn để đặt đúng chỗ.
Nên trồng nhiều loại mỗi loại vài cây hay ít loại mỗi loại nhiều cây?
Vườn gia đình thường hợp với cách ở giữa: năm đến mười loại chính, mỗi loại vài gốc để đủ ăn trong mùa, cộng một số cây lẻ cho vui. Mỗi loại một gốc thì cây hỏng là mất hẳn loại đó, còn ít loại quá thì trái dồn một mùa, ăn không hết.
Có nên giữ lại cây cũ có sẵn trên đất không?
Nên xem từng cây. Cây khoẻ, đúng loại nhà mình thích, ở vị trí không cản sơ đồ thì giữ, vì nó đã có sẵn nhiều năm tuổi. Cây già cỗi, sâu bệnh, che nắng chỗ quan trọng thì cân nhắc bỏ. Bài về cải tạo vườn tạp cũ trên trang bàn kỹ hơn cách chọn giữ hay bỏ.
Bao lâu thì vườn mới bắt đầu có trái để ăn?
Tuỳ loại cây và cây giống ghép, chiết hay trồng từ hạt. Chuối, đu đủ cho trái trong khoảng một năm; cây ghép, chiết như ổi, chanh, na thường vài năm; cây khung như xoài, nhãn, sầu riêng cần lâu hơn. Đây là lý do nên trồng xen cây ngắn ngày trong những năm đầu.