Nhóm trồng chung ra quyết định gọn nhất khi chia quyết định thành ba tầng: việc hằng ngày do người phụ trách tự quyết, việc theo mùa do điều phối và người giữ vai kỹ thuật quyết rồi báo nhóm, còn việc lớn (thêm hoặc chặt cây, đổi cách canh tác, chi lớn, nhận người mới) thì cả nhóm cùng quyết theo một cách biểu quyết đã thống nhất từ trước. Bất đồng không tránh được, nhưng hầu hết có thể gỡ bằng cách quay về mục đích chung, thử trên vài gốc, hoặc mời một người ngoài có chuyên môn nhìn giúp.
Bài này đi qua cách chia tầng quyết định, các kiểu biểu quyết và khi nào dùng kiểu nào, những bất đồng điển hình quanh một vườn cây ăn trái, và cách xử lý khi bất đồng đã thành căng thẳng. Mục tiêu không phải để nhóm không bao giờ cãi nhau, mà để cãi nhau xong vườn vẫn còn và người vẫn còn.
Vì sao nhóm thân nhau lại hay kẹt ở khâu quyết định
Trong một nhóm bạn hay anh em, ai cũng ngại là người nói "không". Kết quả là nhiều việc bị treo: chuyện có nên phun thuốc cho hàng bưởi bị sâu vẽ bùa, có nên chặt cây mít cho trái xấu, có nên thuê thêm người làm cỏ, cứ được nhắc trong nhóm tin nhắn rồi trôi đi. Cây thì không chờ: sâu lan, cỏ lên, mùa ra hoa qua mất.
Ngược lại, có nhóm để một người nhiệt tình nhất quyết hết. Ban đầu thấy nhanh, nhưng dần dần người khác thấy mình như khách trong chính cái vườn mình góp tiền, rồi bớt về, bớt góp. Người quyết hết thì mệt và bắt đầu thấy mình bị bỏ rơi.
Hai kiểu kẹt ấy có chung một nguyên nhân: nhóm chưa bao giờ nói rõ ai được quyết việc gì. Tâm lý học nhóm có một hiện tượng quen thuộc là sự khuếch tán trách nhiệm: khi nhiều người cùng thấy một việc cần làm, mỗi người lại dễ cho rằng người khác sẽ lo. Chia tầng quyết định là cách đơn giản nhất để mỗi việc có một chủ.
Ba tầng quyết định trong vườn trồng chung
Bảng dưới đây là một cách chia mà nhiều nhóm áp dụng được ngay. Ranh giới cụ thể (thế nào là chi lớn, thế nào là việc lớn) nhóm tự định và ghi vào thoả thuận nội bộ.
| Tầng | Ví dụ | Ai quyết | Cách báo nhóm |
|---|---|---|---|
| Hằng ngày | Tưới hôm nay hay mai, làm cỏ hàng nào, hái đợt trái chín | Người chăm tại chỗ hoặc người trực tuần | Không cần báo, hoặc ghi vào nhật ký |
| Theo mùa | Lịch bón phân, tỉa cành sau thu hoạch, bao trái, xử lý một đợt sâu bệnh thông thường | Điều phối cùng người giữ vai kỹ thuật | Báo trước vào nhóm, ai phản đối thì nói trong thời hạn |
| Việc lớn | Trồng thêm hoặc chặt cây, đổi sang canh tác hữu cơ, chi vượt hạn mức, thuê người dài hạn, nhận hoặc cho người rút | Cả nhóm | Họp hoặc biểu quyết có thời hạn, ghi biên bản ngắn |
Điều làm bảng này chạy được là cột "cách báo nhóm". Với việc theo mùa, quy tắc "báo trước, ai phản đối thì nói trong hai ba ngày, im lặng là đồng ý" vừa giữ được tốc độ vừa cho mọi người quyền lên tiếng. Với việc lớn, im lặng không nên tính là đồng ý; cần mọi nhà trả lời.
Các kiểu biểu quyết và khi nào dùng
Đồng thuận. Mọi nhà đều đồng ý, hoặc ít nhất không ai phản đối gay gắt. Hợp cho những việc chạm tới mục đích chung hoặc tới đất của một thành viên, ví dụ đổi hẳn cách canh tác hay nhận người mới. Chậm, nhưng quyết xong thì ít ai thấy bị ép.
Đa số theo đầu nhà. Mỗi nhà một phiếu. Hợp cho các việc lớn nhưng không chạm tới quyền cơ bản, như chọn thêm loại cây trồng xen, đổi lịch về vườn. Nên quy định số nhà tối thiểu phải tham gia để biểu quyết có hiệu lực.
Đa số theo phần góp. Phiếu tính theo tỉ lệ góp. Hợp với các quyết định về tiền khi phần góp chênh nhau nhiều. Nhược điểm là người góp ít dễ thấy mình không có tiếng nói, nên ít nhóm dùng cho các quyết định về cây.
Quyền phủ quyết của chủ đất. Khi vườn nằm trên đất của một thành viên, các quyết định ảnh hưởng tới đất (đào ao, làm nhà chòi, đổ bê tông lối đi, khoan giếng) nên cần chủ đất đồng ý, dù đa số nghĩ khác. Ghi rõ điều này từ đầu sẽ tránh được những va chạm khó nói nhất.
Những bất đồng hay gặp quanh một vườn cây ăn trái
Phun hay không phun. Đây là bất đồng phổ biến nhất. Có nhà muốn tuyệt đối không dùng thuốc hoá học vì con nhỏ, có nhà thấy cây bị sâu thì sốt ruột. Thường gỡ được bằng một quy tắc trung gian ghi sẵn: ưu tiên biện pháp thủ công và sinh học (bao trái, bẫy, tỉa cành thông thoáng, chế phẩm sinh học), chỉ dùng thuốc khi thiệt hại vượt mức nhóm chấp nhận, chọn loại ít độc, tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch ghi trên bao bì, và ghi lại mọi lần phun vào nhật ký.
Chặt hay giữ cây. Một gốc già cỗi, một cây mít trái xấu, một gốc sầu riêng mãi không ra hoa. Người giữ vai kỹ thuật muốn chặt để trồng cây khác, còn người trồng gốc ấy thấy tiếc. Ở đây lời của một người có chuyên môn bên ngoài (cán bộ khuyến nông, nhà vườn lâu năm trong vùng) thường giúp nhiều hơn mọi lý lẽ trong nhóm.
Mở rộng hay giữ nguyên. Sau vài mùa vui, có người muốn trồng thêm, thuê thêm đất, nuôi thêm gà, mời thêm bạn. Người khác thấy hiện tại đã đủ mệt. Bất đồng này nên quay về câu mục đích đã viết từ đầu, và nếu mục đích của mọi người đã đổi, có khi điều đúng là viết lại mục đích, hoặc tách một phần thành dự án riêng của những ai muốn mở rộng.
Thuê người hay tự làm. Người ở xa muốn thuê để đỡ phải về, người ở gần muốn tự làm để đỡ tốn quỹ và để được ở với cây. Có thể gỡ bằng cách định rõ việc nào bắt buộc thuê (việc nặng, việc nguy hiểm như leo cao tỉa cành, phun thuốc), việc nào nhóm tự làm, và cho người ở xa góp tiền thay công theo mức quy đổi.
Quy trình gỡ một bất đồng trước khi nó thành mâu thuẫn
Khi một bất đồng kéo dài quá một hai tuần trong nhóm tin nhắn mà không ngã ngũ, nên chuyển sang quy trình có bước rõ ràng:
- Người điều phối tóm tắt bất đồng thành một câu hỏi cụ thể, ví dụ "có phun thuốc trừ rầy cho hàng xoài trong tuần tới hay không", kèm các phương án.
- Mỗi bên nêu lý do bằng dữ kiện: ảnh cây, ghi chép nhật ký, ý kiến người có chuyên môn, không nêu bằng cảm giác.
- Quay về câu mục đích chung và các quy tắc đã ghi trong thoả thuận; nhiều bất đồng tự hết khi đặt cạnh những điều cả nhóm đã đồng ý từ trước.
- Nếu vẫn không ngã ngũ, thử một phương án nhỏ trên vài gốc trong một mùa, ghi kết quả, quyết cho cả vườn vào mùa sau.
- Nếu là việc lớn và nhóm chia đôi, mời một người ngoài cả nhóm tin (một cán bộ khuyến nông, một nhà vườn lâu năm, một người lớn tuổi trong họ) nghe và cho ý kiến.
- Ghi lại quyết định cuối cùng, ai đồng ý, ai giữ ý kiến khác, và thời điểm sẽ xem lại.
Bước cuối nghe như thủ tục nhưng rất quan trọng. Ghi rằng một người giữ ý kiến khác không làm họ mất mặt; nó cho họ biết ý kiến mình được nghe, và cho nhóm biết sẽ quay lại xem nếu quyết định ấy không như mong đợi.
Khi bất đồng đã thành mâu thuẫn giữa người với người
Có lúc chuyện cây chỉ là cái cớ: hai người đã có khúc mắc từ chuyện khác, chuyện tiền, chuyện gia đình, và vườn là nơi nó bật ra. Khi đó quy trình gỡ bất đồng về cây không đủ. Người điều phối, hoặc một người được cả hai tin, nên nói chuyện riêng với từng người trước, rồi mới gặp chung. Nói chuyện riêng giúp tách phần nào là chuyện vườn, phần nào là chuyện khác.
Nếu mâu thuẫn chạm tới quyền lợi về đất, về cây trồng trên đất, hoặc về khoản góp, và nhóm không tự gỡ được, có thể nhờ tới hoà giải ở cơ sở. Theo Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013, mỗi thôn, tổ dân phố có tổ hoà giải giúp các bên tự thoả thuận với nhau những mâu thuẫn trong cộng đồng. Đây là bước nhẹ nhàng hơn nhiều so với đưa nhau ra cơ quan có thẩm quyền, và phù hợp với tinh thần của một nhóm vốn là bạn bè, anh em.
Điều nên tránh nhất là để mâu thuẫn được giải quyết bằng hành động đơn phương: một người tự chặt cây, tự khoá cổng vườn, tự giữ phần trái. Những hành động ấy có thể gỡ được chuyện trước mắt nhưng phá luôn khả năng tiếp tục. Nếu không thể làm chung nữa, lối ra đàng hoàng là một bên rút khỏi nhóm theo những gì đã thoả thuận về việc rút ra.
Họp cuối mùa: nơi quyết các việc lớn của năm
Một buổi họp mỗi năm, ngay sau mùa trái, là dịp tốt nhất cho các quyết định lớn. Lúc này mọi người vừa thấy kết quả của năm, quỹ vừa được tổng kết, và còn vài tháng trước mùa việc tiếp theo. Họp gần mùa trái thì không ai có đầu óc để bàn; họp giữa mùa mưa thì đã muộn cho việc trồng mới.
Một chương trình họp gọn gồm: người giữ quỹ đọc thu chi năm; người ghi chép tóm tắt sản lượng và tình trạng từng hàng cây; người giữ vai kỹ thuật đề xuất việc lớn cho năm tới (cây cần thay, cách chăm cần đổi); điều phối đề xuất lịch năm và mức góp; cuối cùng là các đề xuất của thành viên. Mỗi việc lớn được biểu quyết ngay hoặc cho thời hạn trả lời.
Nên có một người ghi biên bản ngắn: mỗi quyết định một dòng, ai phụ trách, khi nào xem lại. Biên bản gửi vào nhóm ngay trong ngày. Sang năm sau, việc đầu tiên của buổi họp là đọc lại biên bản năm trước, xem việc nào làm rồi, việc nào chưa và vì sao. Thói quen nhỏ này làm cho quyết định của nhóm có trọng lượng, vì ai cũng biết điều đã quyết sẽ được hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm chỉ có hai nhà thì biểu quyết thế nào khi không đồng ý?
Với hai nhà, đa số không tồn tại, nên cần đồng thuận hoặc một người phân xử đã chọn trước. Nhiều cặp chia lĩnh vực: một nhà có tiếng nói cuối về kỹ thuật, nhà kia về chi tiêu. Khi bất đồng lớn, mời người thứ ba cả hai tin cho ý kiến, và chấp nhận thử một mùa trước khi quyết hẳn.
Thành viên ở xa có nên được biểu quyết ngang người ở gần không?
Nên, vì họ góp và chịu rủi ro như mọi người. Tuy vậy, người ở gần thường hiểu tình trạng cây rõ hơn, nên các quyết định kỹ thuật hằng ngày và theo mùa có thể giao cho họ. Với việc lớn, người ở xa vẫn một phiếu như mọi nhà, chỉ cần họ được gửi đủ ảnh và thông tin trước khi trả lời.
Có nên cho người chăm tại chỗ tham gia quyết định không?
Họ không phải thành viên góp vốn nên thường không biểu quyết, nhưng nên được hỏi ý kiến về mọi việc kỹ thuật và mọi việc làm thay đổi công việc của họ. Người chăm hằng ngày biết cây hơn ai hết. Bỏ qua ý kiến của họ là bỏ phí nguồn thông tin tốt nhất mà nhóm có.
Làm sao tránh việc một người áp đảo mọi cuộc bàn?
Đặt quy tắc mỗi người nói một lượt trước khi ai nói lượt thứ hai, và để điều phối tóm tắt các phương án trước khi biểu quyết. Với nhóm bàn qua tin nhắn, có thể dùng biểu quyết ẩn danh cho các việc nhạy cảm. Nếu người áp đảo lại chính là điều phối, nên luân phiên vai này.
Khi nào nên nhờ tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố?
Khi bất đồng đã chạm tới quyền lợi về đất, cây hoặc tiền góp, các bên không tự gỡ được, và vẫn muốn giữ quan hệ. Hoà giải ở cơ sở là để các bên tự thoả thuận với sự giúp đỡ của người hoà giải, không phải để phán xử. Nếu chuyện vượt quá khả năng hoà giải, nên tìm hiểu thủ tục với UBND cấp xã hoặc hỏi luật sư.
Có nên ghi lại cả những cuộc bàn không đi tới quyết định?
Nên ghi ngắn: câu hỏi, các phương án, vì sao chưa quyết, khi nào bàn lại. Không ghi thì vài tháng sau nhóm lại bàn từ đầu, mất thời gian và dễ nhắc lại những câu đã làm nhau phật lòng. Một dòng ghi chép đủ để lần sau bắt đầu từ chỗ đã dừng.