Rải vụ cho vườn gia đình: sắp cây thế nào để tháng nào cũng có trái hái

Muốn vườn nhà tháng nào cũng có trái, hãy ghép ba nhóm cây: nhóm chính vụ ở những tháng khác nhau (vải, nhãn, xoài, sầu riêng, hồng…), nhóm ra trái rải rác gần như quanh năm (ổi, chuối, đu đủ, chanh, khế, dừa, mít) và nhóm cho trái để được lâu sau khi hái (bưởi, cam, bí, khoai trồng xen). Không cần kỹ thuật xử lý ra hoa nghịch vụ như vườn chuyên canh; chỉ cần sắp đúng bộ cây và đủ số gốc cho từng nhóm.

Điều người làm vườn nhà hay than là "mùa thì ăn không hết, hết mùa thì không có gì". Lý do là bộ cây dồn vào cùng vài tháng, thường là mùa hè. Bài này đi qua cách lập một tờ lịch mùa trái cho vườn, các khoảng trống thường gặp ở miền Bắc và miền Nam, và những cây lấp khoảng trống ấy. Tháng thu hoạch nêu dưới đây là khoảng thường gặp; thực tế lệch theo giống, độ cao, năm thời tiết, nên hãy hỏi thêm vườn quanh nhà để chỉnh cho đúng chỗ mình.

Vì sao vườn nhà hay "dồn mùa"

Phần lớn cây ăn trái nhiệt đới và cận nhiệt đới ra hoa vào cuối mùa khô hoặc sau mùa lạnh, nên trái chín dồn vào khoảng cuối xuân đến giữa hè. Ở miền Bắc, đó là mùa vải, nhãn, mận, dứa; ở Nam Bộ là mùa xoài, sầu riêng, chôm chôm, măng cụt. Ai trồng theo những cây nổi tiếng nhất của vùng sẽ có một vườn đầy trái trong ba tháng và gần như trống trong phần còn lại.

Vườn chuyên canh giải quyết bằng xử lý ra hoa nghịch vụ, dùng kỹ thuật can thiệp vào cây để có trái lúc giá cao. Vườn nhà không cần làm thế, và cũng không nên, vì xử lý đòi hỏi nước, phân, thuốc theo lịch chặt và làm cây mau suy. Cách của vườn nhà là đa dạng hoá: trộn cây có mùa khác nhau, cộng thêm những cây tự nhiên đã ra trái nhiều đợt.

Còn một lý do ít ai nghĩ đến: người ta hay trồng nhiều gốc cùng một loại vì thích, rồi mỗi mùa có vài trăm ký trái chín cùng tuần. Trái dư không ăn kịp là trái bỏ đi. Rải vụ vì vậy không chỉ là thêm loại cây mà còn là bớt số gốc của loại chín dồn, chuyển phần đất đó sang loại chín vào tháng vắng.

Lập tờ lịch mùa trái cho vườn mình

Lấy một tờ giấy, kẻ mười hai cột cho mười hai tháng. Mỗi dòng là một loại cây định trồng hoặc đang có:

1. Hỏi người làm vườn quanh nhà xem mỗi loại chín vào tháng nào ở đúng vùng mình; tài liệu chung chỉ là tham khảo.
2. Tô đậm những tháng cây cho trái chính, tô nhạt những tháng có trái lai rai.
3. Nhìn theo cột dọc: tháng nào có từ ba loại trở lên là tháng dư, tháng nào trống trơn là khoảng trống.
4. Với tháng trống, tìm cây chín vào tháng đó hoặc cây ra trái quanh năm hợp khí hậu, thêm vào danh sách.
5. Với tháng dư, xem có thể giảm số gốc của loại nào, hoặc chọn giống chín sớm, chín muộn để kéo dài mùa.
6. Ghi thêm cột "để được bao lâu" cho từng loại trái: trái chín là phải ăn ngay, hay để được vài tuần.

Tờ lịch này dán ở chỗ dễ thấy và sửa dần mỗi năm. Sau ba bốn năm có nhật ký thu hoạch thật, lịch của vườn mình sẽ chính xác hơn bất cứ bảng nào trên mạng.

Ví dụ lịch mùa trái gợi ý cho vườn nhà miền Bắc

Bảng sau là ví dụ cho vùng đồng bằng, trung du Bắc Bộ. Tháng ghi theo dương lịch, là khoảng thường gặp, lệch theo giống và năm:

Nhìn bảng sẽ thấy khoảng trống của miền Bắc rơi vào tháng 2 đến tháng 4: cây ăn trái chính đang ra hoa, chưa có trái. Bưởi hái cuối năm để dành, ổi, chuối, đu đủ, khế là những thứ lấp chỗ trống đó. Một số nhà trồng thêm dâu tằm ăn trái, cây chín vào khoảng xuân muộn, cũng là cách hay.

Ví dụ lịch mùa trái gợi ý cho vườn nhà Nam Bộ

Ở Nam Bộ, mùa trái phong phú hơn nhưng lại dồn mạnh vào mùa khô cuối và đầu mùa mưa. Ví dụ cho vùng đồng bằng và Đông Nam Bộ, tháng dương lịch, khoảng thường gặp:

Khoảng thưa của vườn Nam Bộ thường là giữa và cuối mùa mưa, khi cây chính vụ đã qua mùa. Dừa, chuối, ổi, mít, bưởi, vú sữa là những cây lấp chỗ đó. Ở Tây Nguyên, mùa sầu riêng, bơ thường muộn hơn đồng bằng vài tháng, nên lịch phải lập riêng.

Ba cách kéo dài một mùa trái mà không cần xử lý

Trồng giống chín sớm và giống chín muộn của cùng một loại. Ví dụ vải có giống chín sớm và giống chính vụ, nhãn có giống muộn. Ba bốn gốc chia hai giống sẽ cho mùa kéo dài hơn ba bốn gốc cùng giống. Khi mua cây, hỏi rõ giống chín vào khoảng nào ở vùng mình.

Đặt cây ở các vị trí có nắng khác nhau. Cùng một giống, cây ở chỗ nắng nhiều thường ra hoa và chín sớm hơn cây ở chỗ bóng hơn hay chỗ ẩm. Chênh lệch có thể chỉ vài tuần, nhưng với vườn nhà là đủ để trái không chín cùng ngày.

Hái dần thay vì hái sạch. Nhiều loại trái chín không đều trên cây. Hái theo đợt, mỗi lần một ít những trái đủ già, giúp gia đình ăn tươi lâu hơn. Cách này hợp vườn nhà vì không phải lo vận chuyển hay bán một lần.

Trái để được lâu và trồng xen ngắn ngày: cầu nối giữa các mùa

Không phải trái nào cũng phải ăn ngay. Bưởi hái đúng độ già có thể để nơi thoáng mát vài tuần, thậm chí lâu hơn tuỳ giống; cam, quýt, chanh để được khá lâu; dừa khô để lâu; me chín phơi khô dùng cả năm. Những loại này là cầu nối tự nhiên giữa hai mùa trái tươi. Khi cân nhắc số gốc, nên dành phần đáng kể cho nhóm này, nhất là với vườn của người sống xa, chỉ về hái vài lần một năm.

Phần chế biến tại nhà cũng là một cách rải vụ: mít sấy, xoài sấy, chuối phơi, mứt bưởi, mứt me, nhãn sấy. Gia đình nào thích làm thì có thể trồng nhiều hơn một chút loại chín dồn, vì phần dư sẽ thành món ăn của tháng vắng. Gia đình bận rộn thì ngược lại, nên giữ số gốc vừa đủ ăn tươi.

Trong những năm đầu, khi cây khung chưa cho trái, nhóm ngắn ngày trồng xen như chuối, đu đủ, dứa, chanh dây, cùng rau và khoai dưới tán thưa giữ cho vườn luôn có thứ để hái. Đây cũng là cách giữ hứng thú của cả nhà với vườn trong giai đoạn chờ đợi dài nhất.

Những hiểu lầm hay gặp khi muốn có trái quanh năm

"Có giống ra trái bốn mùa là xong." Nhiều giống được quảng cáo "ra trái quanh năm" thật ra cần chăm và bón phân đều để giữ sức, nếu không cây ra lai rai vài trái nhỏ. Vườn nhà vẫn nên trộn nhiều loại thay vì trông cậy vào một giống.

"Trồng càng nhiều loại càng tốt." Mỗi loại một gốc thì mùa nào cũng có, nhưng không loại nào đủ ăn, và người chủ phải nhớ cách chăm của hai ba chục loại. Mười loại chọn đúng, mỗi loại vài gốc thường dễ sống hơn.

"Xử lý ra hoa cho cây vườn nhà cũng được." Kỹ thuật này đòi hỏi lịch chăm chặt và làm cây hao sức, dễ suy kiệt nếu không bồi bổ đúng. Với vườn gia đình, lợi ích không tương xứng với công và rủi ro.

"Cây đã có trái thì mùa năm nào cũng như năm nào." Thời tiết lúc ra hoa quyết định rất nhiều: mưa phùn kéo dài, nắng nóng bất thường hay một trận mưa đá có thể làm cả vườn mất mùa một loại. Lịch rải vụ chỉ là khung; năm nào cũng sẽ có tháng thiếu, tháng dư khác dự tính.

"Rải vụ là việc của năm đầu." Bộ cây thay đổi theo thời gian: cây ngắn ngày bị nhổ khi tán cây khung khép lại, cây già cỗi phải thay, khẩu vị gia đình đổi khi con lớn. Tờ lịch mùa trái cần được xem lại vài năm một lần, nhất là sau khi đọc lại nhật ký thu hoạch.

Rải vụ cho người sống xa vườn

Với gia đình sống ở phố, vườn ở quê chỉ về được vài dịp mỗi năm, câu hỏi đổi khác: không phải tháng nào cũng có trái, mà là mỗi chuyến về có trái gì để hái và mang theo. Khi đó, lịch về quê quyết định bộ cây. Nhà nào thường về dịp Tết, giỗ chạp cuối năm thì ưu tiên bưởi, cam, quýt, vú sữa, những loại chín hoặc để được trên cây vào khoảng đó. Nhà nào về vào kỳ nghỉ hè của con thì hợp với vải, nhãn ở miền Bắc, xoài, sầu riêng, chôm chôm, măng cụt ở miền Nam.

Một điều cần tính là trái chín khi không ai ở vườn sẽ rụng, bị chim, sóc, dơi ăn, hoặc bị người khác hái. Những loại trái chín rụng nhanh như sầu riêng, chôm chôm, nhãn rất khó giữ nếu không có người ở gần; những loại treo được lâu như bưởi, dừa, cam thì dễ hơn. Người thân ở gần có thể hái giúp những đợt mình không về, phần này nên thoả thuận rõ từ đầu cho êm thấm.

Trái mang lên phố cũng phải chịu được đường xa: bưởi, cam, dừa, xoài hái già chưa chín, chuối buồng xanh đi xa tốt; vải, nhãn, chôm chôm, măng cụt thì nên ăn nhanh hoặc chia cho người ở quê. Chọn cây theo chuyến về là cách rải vụ riêng của người làm chủ cây từ xa.

Câu hỏi thường gặp

Vườn chỉ khoảng năm trăm mét vuông thì có rải vụ được không?

Được, nhưng nên chọn cây tán vừa và cây ra trái quanh năm làm chính: ổi, chanh, khế, đu đủ, chuối, bưởi, na hoặc vú sữa tuỳ miền. Một hai cây chính vụ cả nhà thích nhất là đủ; phần còn lại dành cho nhóm lai rai để tháng nào cũng có trái.

Làm sao biết chính xác cây nào chín tháng nào ở vùng mình?

Hỏi người làm vườn lâu năm quanh nhà, ghé chợ địa phương xem tháng nào trái gì của vườn quanh vùng nhiều nhất. Sau khi trồng, ghi nhật ký ngày ra hoa và ngày hái của từng cây; sau vài năm sẽ có lịch đúng cho chính vườn mình.

Có nên trồng một cây ghép nhiều giống để kéo dài mùa không?

Một số người ghép vài giống lên cùng một gốc, ví dụ nhiều giống xoài hay cây có múi. Cách này vui và tiết kiệm chỗ, nhưng các nhánh mạnh yếu khác nhau, cần tỉa giữ cân bằng. Phù hợp với người thích mày mò, không phải lựa chọn mặc định.

Năm nay cây ra trái ít hơn năm ngoái có phải vì trồng sai mùa không?

Nhiều cây như nhãn, vải, xoài, bơ có hiện tượng năm sai năm cách: năm nhiều trái làm cây kiệt sức, năm sau ra ít. Thời tiết lúc ra hoa cũng ảnh hưởng mạnh. Bón phân phục hồi sau thu hoạch và tỉa cành hợp lý giúp giảm chênh lệch, đó là chuyện chăm cây theo mùa.

Trồng thêm cây ngắn ngày dưới cây lớn có làm cây lớn kém trái không?

Nếu cây ngắn ngày nằm ngoài vùng rễ chính, không tranh nước phân và không làm vườn rậm rạp, ảnh hưởng thường nhỏ. Khi tán cây lớn đã khép, nên giảm dần cây trồng xen ở dưới, giữ gốc cây lớn thông thoáng, vì bóng râm và ẩm độ cao dễ sinh nấm bệnh.

Trái chín dồn mà nhà ăn không hết thì xử lý sao?

Chia cho họ hàng, hàng xóm, làm món sấy, mứt, hoặc để bớt trên cây hái dần. Về lâu dài, nên ghi lại loại nào năm nào cũng dư để mùa sau tỉa bớt trái non hoặc dần thay một hai gốc bằng loại chín vào tháng vắng.