Cây ăn trái tán lớn như xoài, mít, sầu riêng, nhãn, dừa nên đặt cách tường nhà ít nhất khoảng nửa đường kính tán lúc trưởng thành cộng thêm vài mét đi lại, tức thường từ năm đến mười mét tuỳ loại và cách tỉa; cây tán vừa như ổi, chanh, na gần hơn được. Đây là kinh nghiệm phổ biến của người làm vườn, không phải quy chuẩn xây dựng; mục đích là tránh tán chạm mái, trái rơi trúng người, lá làm nghẹt máng xối và rễ đội sân.
Trồng cây sát nhà là lỗi thường gặp nhất của vườn gia đình, vì lúc trồng cây giống chỉ cao ngang hông, đặt gần cho tiện tưới, tiện ngắm. Mười năm sau, cây mít cao hơn mái nhà, trái nặng chục ký treo trên mái tôn, rễ đội vỡ nền gạch. Bài này đi qua từng thứ cần giữ khoảng cách: nhà, giếng, hầm phân, đường điện, ranh đất hàng xóm, lối đi, và cách tính cho vườn của mình.
Đo theo tán trưởng thành, không theo cây giống
Câu hỏi đúng không phải "trồng cách nhà mấy mét" mà là "mười lăm năm nữa tán cây rộng bao nhiêu và cao bao nhiêu". Một cây xoài, mít, nhãn để tự nhiên có thể có tán rộng hơn mười mét và cao hơn nhà một tầng nhiều lần; sầu riêng mọc cao, cành ngang dài; dừa vươn thẳng nhưng tàu và trái rơi từ trên cao. Cây được tỉa giữ tán thấp thì nhỏ hơn nhiều, nhưng chỉ khi có người tỉa đều đặn mỗi năm.
Cách tính đơn giản: lấy đường kính tán mà loại cây đó thường đạt ở vườn quanh vùng (hỏi chủ vườn hoặc đo cây có sẵn), chia đôi để có bán kính, rồi cộng thêm một khoảng để đi lại, làm việc và cho ánh sáng vào nhà. Nếu bạn không chắc mình sẽ tỉa đều, hãy tính theo tán để tự nhiên.
Một mẹo khi vẽ sơ đồ là vẽ hai vòng tròn cho mỗi cây lớn: vòng trong là tán nếu tỉa giữ, vòng ngoài là tán nếu bỏ mặc. Vòng ngoài chạm mái nhà, chạm dây điện, vươn qua đất hàng xóm thì nên dời vị trí, đừng tin rằng mình sẽ tỉa mãi.
Khoảng cách gợi ý tới tường nhà theo nhóm cây
Bảng sau là khoảng cách tham khảo theo kinh nghiệm nhà vườn, áp dụng cho cây được tỉa ở mức bình thường. Đất rộng thì nên để xa hơn:
| Nhóm cây | Ví dụ | Cách tường nhà (gợi ý) | Lý do chính |
|---|---|---|---|
| Tán rất lớn, trái nặng | Mít, sầu riêng, xoài, chôm chôm | Từ khoảng 8 đến 10 m trở lên | Trái rơi, cành gãy, tán chạm mái |
| Cây cao thân thẳng | Dừa, cau | Lớn hơn chiều cao cây dự kiến nếu có thể; tối thiểu tránh tán vươn trên mái và lối đi | Trái, tàu rơi từ trên cao |
| Tán lớn trái nhẹ | Nhãn, vải, vú sữa | Khoảng 6 đến 8 m | Lá rụng nghẹt máng, tán che nắng |
| Tán vừa | Bưởi, cam, na, ổi, mãng cầu | Khoảng 3 đến 5 m | Đủ chỗ đi lại, tỉa, hái |
| Ngắn ngày, cây bụi | Chuối, đu đủ, chanh, rau gia vị | Khoảng 1,5 đến 3 m | Tránh ẩm chân tường, tránh muỗi |
Con số trong bảng là để hình dung, không phải chuẩn kỹ thuật. Với nhà mái tôn, nhà có sân phơi, hay có trẻ nhỏ chơi quanh nhà, nên để cây trái nặng xa hơn mức gợi ý. Với nhà kiên cố nhiều tầng và cây được tỉa đều, có thể gần hơn một chút.
Trái rơi và cành gãy: rủi ro bị xem nhẹ nhất
Sầu riêng. Trái nặng, có gai, chín thường tự rụng, nhiều khi vào ban đêm. Người trồng lâu năm không cho trẻ con chơi dưới tán sầu riêng mùa trái chín, và nhiều vườn buộc dây giữ trái để trái không rơi tự do.
Mít. Trái mọc trên thân và cành lớn, có trái rất nặng. Trái mọc trên cành cao chín quá có thể rụng; cành mang trái nặng gặp mưa gió dễ gãy.
Dừa. Trái khô và tàu khô rơi từ độ cao lớn. Vườn dừa gần lối đi, sân chơi cần được hái trái, chặt tàu khô định kỳ.
Xoài, nhãn, chôm chôm tán lớn. Trái không quá nặng nhưng cành giòn, dễ gãy khi bão hoặc khi người leo hái. Đây là lý do người làm vườn khuyên tỉa giữ tán thấp để hái từ mặt đất hoặc bằng thang ngắn.
Cây nào cũng vậy khi có bão. Cây cao sát nhà là mối nguy trong mùa bão ở miền Trung và các vùng có giông lốc. Trước mùa bão nên tỉa thưa tán, cắt cành khô, cành vươn qua mái.
Ánh sáng, gió và độ ẩm cho chính ngôi nhà
Cây đặt đúng chỗ làm nhà mát hơn, cây đặt sai chỗ làm nhà tối và ẩm. Ở miền Nam và miền Trung, nắng chiều hướng tây là thứ làm tường nóng nhất; một hai cây tán vừa ở phía tây, cách tường đủ xa để tán không chạm mái, giúp che nắng buổi chiều mà vẫn để gió lùa qua. Phía đông thì nên để thoáng hơn để nắng sáng vào nhà, phơi đồ, làm khô sân.
Ở miền Bắc, mùa đông cần nắng, nên cây tán dày rậm ở phía nam của nhà dễ làm nhà lạnh và ẩm mốc vào mùa nồm. Cây rụng lá vào mùa đông như hồng là lựa chọn hợp cho vị trí che nắng hè mà không chắn nắng đông. Đây là lý do nhiều nhà vườn Bắc Bộ trồng cây lớn ở phía bắc và phía tây nhà, để mặt nam thoáng cho sân và ao.
Cây sát nhà còn giữ ẩm chân tường, đặc biệt khi kèm bụi chuối, khóm cây rậm. Tường ẩm thì rêu mốc, sơn bong, muỗi nhiều. Một dải đất trống hoặc sân láng xi măng rộng khoảng một hai mét quanh nhà, ngoài đó mới đến cây, là cách nhiều gia đình ở nông thôn vẫn làm để nhà khô ráo, dễ quét dọn và dễ đi vòng quanh nhà.
Giếng, bể nước, hầm phân và đường ống
Với giếng đào, giếng khoan, điều đáng lo không phải rễ cây phá giếng mà là lá rụng, trái thối rơi vào giếng đào không có nắp, và thuốc phun lên cây bay vào nguồn nước. Nên có nắp giếng, để cây tán lớn ngoài vùng ngay quanh miệng giếng, và tránh phun xịt gần giếng. Cây trồng quá sát giếng đào cũng có thể làm sạt thành giếng khi rễ lớn.
Hầm phân tự hoại, ống thoát nước là chỗ rễ cây hay tìm tới, vì ở đó có nước và dinh dưỡng. Rễ không chọc thủng ống nguyên lành, nhưng sẽ chui vào chỗ ống nứt, mối nối hở, rồi lớn dần làm tắc. Chuối, tre và một số cây rễ mạnh nên tránh trồng ngay trên đường ống. Nếu chưa biết đường ống đi đâu, hãy hỏi lại thợ đã làm hoặc dò trước khi đào hố trồng cây lớn.
Bể chứa nước mưa, bồn nước trên cao thì nên giữ cây cách xa đủ để lá không rơi vào máng thu nước. Máng xối bị lá nghẹt là nguyên nhân thường gặp của thấm dột trong mùa mưa ở những nhà có cây sát mái.
Đường điện: không trồng cây cao dưới đường dây
Cây cao dưới hoặc sát đường dây điện vừa nguy hiểm khi tỉa, hái trái, vừa có thể gây chạm chập khi mưa gió. Với đường dây trung thế, cao thế đi qua đất, có quy định về hành lang bảo vệ an toàn lưới điện, trong đó hạn chế trồng cây cao trong hành lang. Trước khi trồng cây lớn gần đường dây, hãy hỏi điện lực ở địa phương về hành lang và chiều cao cây được phép; đừng tự suy đoán.
Với dây điện hạ thế từ cột vào nhà, quy tắc của người làm vườn là cây tán lớn không được nằm dưới đường dây. Đường dây vào nhà nên đi qua lối đi hoặc chỗ trồng cây thấp. Việc tỉa cành sát dây điện là việc nguy hiểm, nên nhờ điện lực hoặc thợ có nghề, không tự trèo lên cắt.
Khi vẽ sơ đồ vườn, hãy vẽ cả đường điện, đường dây viễn thông và vị trí cột. Chỉ cần một dải đất dọc đường dây dành cho rau, cây bụi thấp, lối đi là đủ để tránh rắc rối hai mươi năm sau.
Ranh đất hàng xóm và lối đi chung
Cành và rễ cây vượt qua ranh đất là chuyện gây mất lòng hàng xóm nhiều nhất trong vườn. Bộ luật Dân sự 2015 có điều về ranh giới giữa các bất động sản liền kề (Điều 175), theo đó người sử dụng đất chỉ được trồng cây trong phạm vi đất của mình, và nếu rễ cây, cành cây vượt quá ranh giới thì phải xén rễ, tỉa cành phần vượt quá, trừ trường hợp các bên có thoả thuận khác. Đây là nguyên lý chung; trường hợp tranh chấp cụ thể nên hỏi người có chuyên môn và cán bộ tư pháp ở UBND cấp xã.
Về mặt thực tế, cây tán lớn nên đặt sao cho tán trưởng thành vẫn nằm trong đất nhà mình, hoặc ít ra đã nói trước với hàng xóm. Trái rơi sang đất bên cạnh, lá rụng vào sân bên cạnh, bóng cây che nắng vườn rau bên cạnh đều là chuyện dễ nói lúc đầu, khó nói khi cây đã lớn. Dọc ranh đất, cây tán vừa được tỉa gọn hoặc hàng rào cây bụi là lựa chọn ít va chạm.
Lối đi chung, đường làng cũng vậy: cây sát đường có trái rơi xuống đường, cành vươn thấp vướng xe. Nếu muốn trồng cây ven đường cho có bóng mát, nên chọn cây không có trái nặng và tỉa cành cao hơn đầu người đi xe.
Kiểm tra vị trí trước khi đào hố cây lớn
Trước khi đào hố cho một cây khung tán lớn gần nhà, hãy đi một vòng kiểm tra theo thứ tự sau:
- Đo khoảng cách từ vị trí định trồng tới tường nhà, mái hiên, sân phơi, giếng, bể nước; so với bán kính tán trưởng thành.
- Nhìn lên: có dây điện, dây viễn thông, mái hiên nhà hàng xóm nào nằm trong vòng tán tương lai không.
- Nhìn xuống: đường ống nước, ống thoát, hầm phân, móng tường rào có đi qua vùng rễ không; nếu không rõ thì dò hoặc hỏi người thi công trước.
- Nhìn sang: tán trưởng thành có vượt ranh đất, che vườn rau hay cửa sổ nhà bên cạnh không; nếu có thì dời hoặc nói chuyện trước.
- Hình dung mùa trái chín: trái rơi xuống đâu, có trúng mái tôn, lối đi, chỗ trẻ con chơi, chỗ đậu xe không.
- Hình dung ngày bão: nếu cây gãy đổ theo hướng gió chính thì đổ vào đâu.
- Cắm cọc, buộc dây đánh dấu bán kính tán, để vài ngày, đi lại xem có vướng gì rồi mới đào.
Cả quy trình mất chừng nửa giờ cho một cây, nhưng thay được cho rất nhiều năm tỉa cắt, sửa mái và những lần căng thẳng với hàng xóm. Cây tán vừa, cây ngắn ngày thì không cần kỹ đến thế, chỉ cần tránh dây điện và đường ống.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây ăn trái sát nhà có làm nứt móng nhà không?
Phần lớn cây ăn trái không có rễ phá hoại mạnh như một số cây cổ thụ lớn, và móng nhà kiên cố ít khi bị ảnh hưởng. Chỗ hay hư là sân lát gạch, bờ rào, đường ống nứt sẵn và nền nhà cấp bốn móng nông. Giữ khoảng cách hợp lý ngay từ đầu vẫn là cách rẻ nhất.
Cây đã trồng sát nhà mười năm rồi thì làm sao?
Có thể tỉa hạ tán dần qua vài mùa, cắt các cành vươn qua mái, giữ cây ở chiều cao an toàn. Nếu cây quá lớn, trái nặng, thường xuyên gây hư mái thì nên cân nhắc thay bằng cây nhỏ hơn ở vị trí khác. Cắt cây lớn sát nhà nên thuê người có kinh nghiệm để tránh đổ vào nhà.
Muốn có bóng mát cho nhà thì trồng cây ăn trái gì?
Cây tán rộng, trái nhẹ, ít rụng lá như vú sữa, nhãn, khế thường được chọn, đặt ở phía nắng chiều của nhà nhưng vẫn giữ khoảng cách đủ để tán không đè mái. Tránh dùng cây trái nặng như mít, sầu riêng làm cây bóng mát sát chỗ ngồi.
Có quy định cấm trồng cây gần đường dây điện không?
Có quy định về hành lang bảo vệ an toàn lưới điện cao áp, hạn chế trồng cây cao trong hành lang và yêu cầu chặt tỉa cây có nguy cơ vi phạm khoảng cách. Chi tiết tuỳ cấp điện áp và văn bản hiện hành, nên hỏi điện lực địa phương trước khi trồng cây lớn gần đường dây.
Cây nhà mình vươn cành sang đất hàng xóm thì ai có quyền hái trái?
Bộ luật Dân sự 2015 chủ yếu quy định việc tỉa cành, xén rễ phần vượt ranh giới; chuyện trái trên phần cành vượt ranh thường được giải quyết bằng thoả thuận giữa hai nhà. Cách tốt nhất là nói chuyện sớm, hoặc tỉa cành để tán nằm trong đất mình.
Trồng chuối sát nhà có sao không?
Chuối không nguy hiểm như cây trái nặng, nhưng bụi chuối rậm sát tường giữ ẩm, dễ có muỗi, và rễ có thể tìm vào chỗ ống thoát nước nứt. Nên trồng chuối cách tường một khoảng, giữ bụi thưa, cắt lá khô thường xuyên.