Vườn cây ăn trái gia đình cần một nguồn nước chủ động cho mùa khô (giếng, ao trữ, bể chứa nước mưa hoặc mương liếp), một cách đưa nước tới từng gốc tiết kiệm (bồn gốc, ống nhỏ giọt, béc tưới gốc) và một đường thoát nước khi mưa lớn. Ba thứ này nên tính trước khi trồng; thiếu một thứ, vườn có thể chết trong một mùa khô gắt hoặc thối rễ sau một tuần mưa ngập.
Người mới làm vườn thường lo phân bón, giống cây trước, nước sau. Người làm vườn lâu năm thì làm ngược lại: hỏi nước trước. Bài này đi qua cách tính nhu cầu nước của vườn vài chục gốc ở mức gia đình, ưu nhược điểm của từng nguồn nước, các cách tưới vừa sức, cách giữ ẩm cho đất, và chuyện thoát nước mà nhiều người quên. Quy mô ở đây là vườn nhà; hệ thống tưới cho vườn chuyên canh hàng héc-ta là chuyện khác.
Hiểu mùa khô của vùng mình trước tiên
Mỗi vùng có kiểu thiếu nước riêng. Tây Nguyên và Đông Nam Bộ có mùa khô dài, gần như không mưa trong nhiều tháng; duyên hải Nam Trung Bộ khô hạn nhất nước, nắng gió gắt; đồng bằng sông Cửu Long có nước nhiều nhưng mùa khô ở vùng ven biển nước mặn có thể theo sông vào sâu; miền Bắc có mùa đông khô hanh nhưng nhu cầu nước của cây thấp hơn vì trời lạnh.
Câu hỏi cần trả lời là: ở vùng mình, mùa khô kéo dài khoảng mấy tháng, tháng nào cây cần nước nhất, và vào lúc đó nguồn nước mình có còn không. Nhiều giếng đào cạn vào cuối mùa khô, đúng lúc cây đang nuôi trái non. Nhiều ao trữ nhỏ bốc hơi gần hết. Hỏi hàng xóm về những năm hạn nặng là cách tốt nhất để biết nguồn nước mình có đủ không.
Nhu cầu nước của cây cũng đổi theo giai đoạn. Cây non mới trồng cần tưới đều nhưng ít; cây đã cho trái cần nhiều nước lúc trái lớn. Có loại như sầu riêng còn cần một giai đoạn hạn chế nước trước khi ra hoa, rồi tưới lại đúng lúc. Vì vậy nguồn nước phải đủ không chỉ về tổng lượng mà còn ở đúng tháng cần.
So sánh các nguồn nước cho vườn gia đình
Mỗi nguồn nước có chỗ hợp riêng. Nhiều vườn kết hợp hai nguồn để dự phòng:
| Nguồn nước | Ưu điểm | Hạn chế | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Giếng đào | Rẻ, dễ làm, dễ bảo dưỡng | Dễ cạn cuối mùa khô, nước mặt dễ nhiễm bẩn | Vùng có mực nước ngầm nông |
| Giếng khoan | Lấy nước sâu, ổn định hơn | Tốn chi phí, có thể nhiễm phèn, mặn, sắt; có nơi phải đăng ký | Vùng nước ngầm sâu, mùa khô dài |
| Ao trữ | Chứa nhiều, nuôi thêm cá, điều hoà vườn | Tốn đất, bốc hơi, cần rào an toàn khi có trẻ nhỏ | Vườn rộng, đất giữ nước |
| Bể, bồn chứa nước mưa | Nước sạch, chủ động, không phụ thuộc mạch ngầm | Dung tích có hạn, cần mái hứng | Vườn nhỏ, bổ sung cho nguồn chính |
| Mương liếp | Vừa trữ nước vừa thoát nước, truyền thống miền Tây | Cần nạo vét, có thể nhiễm mặn mùa khô | Đồng bằng đất thấp |
| Nước máy, nước sông kênh | Sẵn có | Nước máy không nên dùng tưới nhiều; kênh có thể nhiễm bẩn, mặn | Bổ sung, tưới cây non |
Ở một số địa phương, khoan giếng, khai thác nước dưới đất phải đăng ký hoặc tuân theo quy định về tài nguyên nước, nhất là vùng hạn chế khai thác. Trước khi khoan, nên hỏi UBND cấp xã. Nước giếng khoan nên được kiểm tra phèn, mặn, sắt trước khi dùng tưới lâu dài.
Đưa nước tới từng gốc: các cách tưới vừa sức gia đình
Bồn gốc và tưới vòi. Đắp một bồn đất thấp quanh gốc theo mép tán, tưới vòi ngập bồn để nước thấm sâu. Cách đơn giản nhất, hợp vườn nhỏ có người ở nhà; tốn công vào mùa khô với vài chục cây.
Ống nhỏ giọt. Ống dẫn nước chạy dọc hàng cây, đầu nhỏ giọt đặt quanh gốc, nước thấm chậm vào vùng rễ. Tiết kiệm nước nhất, hợp với nguồn nước ít; cần lọc nước để đầu nhỏ giọt không tắc.
Béc phun mưa tại gốc. Đầu tưới xoay nhỏ đặt dưới tán, phun một vòng quanh gốc. Ít tắc hơn nhỏ giọt, tưới được cả lớp phủ, tốn nước hơn một chút.
Hẹn giờ. Một bộ hẹn giờ đơn giản gắn ở đầu nguồn hoặc máy bơm giúp vườn được tưới đều cả khi chủ vắng nhà. Đây là món đồ đáng giá với gia đình sống xa vườn, nhưng vẫn cần người kiểm tra định kỳ xem ống có vỡ, đầu tưới có tắc không.
Tưới tràn, tưới rãnh. Phổ biến ở vườn đất bằng, dẫn nước theo rãnh giữa các hàng. Tốn nước, dễ làm úng gốc cây kỵ nước nếu đất thoát kém; hợp với đất giữ nước vừa và nguồn nước dồi dào.
Giữ ẩm: mỗi giọt nước ở lại lâu hơn
Tưới nhiều không bằng giữ được nước. Lớp phủ gốc bằng rơm, cỏ khô, lá rụng, vỏ trấu dày vài phân giảm bốc hơi mặt đất rõ rệt và giữ đất mát. Phủ cách cổ rễ một khoảng nhỏ để gốc không ẩm quá. Với đất cát ở miền Trung, phủ gốc gần như là bắt buộc, vì đất cát trơn để nước trôi tuột.
Đất nhiều chất hữu cơ giữ nước tốt hơn đất bạc màu. Bón phân chuồng hoai, phân ủ, vùi lá cây quanh tán theo thời gian làm đất tơi xốp và ngậm nước hơn. Việc này chậm nhưng tích luỹ qua năm.
Hàng cây chắn gió cũng là cách giữ nước. Gió khô mùa khô ở Tây Nguyên, gió nóng ở miền Trung làm lá thoát hơi nước nhanh; một hàng cây chắn phía đầu gió giảm tốc độ gió trong vườn, cây đỡ mất nước. Thời điểm tưới cũng quan trọng: tưới sáng sớm hoặc chiều mát, tránh trưa nắng khi nước bốc hơi nhanh nhất.
Thoát nước: chuyện của mùa mưa
Nhiều vườn không chết vì hạn mà chết vì úng. Cây có múi, sầu riêng, đu đủ, na đặc biệt kỵ ngập; rễ thiếu không khí vài ngày là bắt đầu thối, kéo theo nấm bệnh gốc. Mùa mưa ở miền Nam, miền Trung có những trận mưa lớn kéo dài; vườn đất thấp, đất sét thoát nước kém là nơi rủi ro.
Cách làm phổ biến là lên liếp hoặc đắp mô cho vùng đất thấp: cây được trồng trên phần đất nâng cao, xung quanh có rãnh hoặc mương thoát nước. Ở đồng bằng sông Cửu Long, liếp và mương là cấu trúc truyền thống, vừa thoát nước mùa mưa vừa trữ nước mùa khô, có cống để điều tiết. Ở các vùng khác, chỉ cần vài đường rãnh dẫn nước mưa ra mương làng, ra ao, và đắp mô ở những chỗ trũng.
Thoát nước nên làm trước khi trồng, vì đào rãnh qua vườn đã có cây lớn dễ đứt rễ. Đi vườn sau một trận mưa lớn, đánh dấu chỗ đọng nước hơn một ngày; đó là những chỗ cần rãnh, cần mô, hoặc nên trồng cây chịu ẩm như khế, ổi, chuối thay vì cây kỵ nước.
Vườn đồng bằng sông Cửu Long: giữ nước ngọt trong mương qua mùa khô
Vườn liếp mương ở miền Tây sống nhờ nước sông, nhưng mùa khô ở các vùng gần biển, nước mặn có thể theo sông rạch vào sâu. Những năm hạn mặn gay gắt, nhiều vườn cây ăn trái đã bị hại vì lấy nước sông vào mương đúng lúc độ mặn cao. Cách các nhà vườn quen làm là trữ đầy nước ngọt trong mương vào cuối mùa mưa, đóng cống lại, và chỉ lấy thêm nước khi chắc nước sông còn ngọt.
Để làm được việc này, mương phải đủ sâu, bờ bao chắc, cống đóng mở được. Mương bị bồi lắng nhiều năm chứa được ít nước, nên nạo vét định kỳ là việc nên làm trước mùa khô. Bùn vét lên có thể bồi lên mặt liếp, vừa nâng liếp vừa bổ sung đất.
Thông tin về độ mặn trên sông thường được các cơ quan chuyên môn về thuỷ lợi, nông nghiệp ở địa phương cập nhật trong mùa khô, và người dân trong vùng cũng truyền nhau rất nhanh. Với vườn nhà, một dụng cụ đo độ mặn cầm tay đơn giản giúp chủ vườn tự kiểm tra trước khi mở cống, thay vì đoán bằng vị.
Máy bơm, đường ống và an toàn điện ngoài vườn
Hầu hết vườn nhà đều cần một máy bơm, dù chỉ để kéo nước từ giếng hay ao lên bồn. Chọn máy bơm theo độ sâu nguồn nước và khoảng cách tới chỗ tưới xa nhất; hỏi người bán về cột áp và lưu lượng phù hợp với số đầu tưới định gắn. Máy bơm nên đặt ở chỗ có mái che, cao ráo, không bị ngập trong mùa mưa.
Đường ống chính nên chôn dưới đất hoặc đi dọc bờ rào, lối đi, để không vướng chân và không bị cắt khi làm cỏ. Vẽ đường ống vào sơ đồ vườn để sau này đào hố trồng cây mới không đào trúng. Ống nhựa phơi nắng lâu ngày giòn, dễ vỡ; phần ống nổi nên chọn loại chịu nắng hoặc che lại.
Điện ra vườn là chỗ hay xảy ra tai nạn: dây điện kéo tạm trên mặt đất ướt, ổ cắm không che mưa, máy bơm không nối đất. Việc kéo điện ra vườn nên nhờ thợ điện có nghề, dùng dây đúng loại, có cầu dao chống giật, và ổ cắm đặt trong hộp kín nước. Đây là chi tiết nhỏ nhưng liên quan trực tiếp đến an toàn của người nhà, nhất là trẻ con hay chạy chơi trong vườn.
Ước lượng nguồn nước có đủ cho vườn không
Không cần tính toán phức tạp; một cách ước lượng thô theo kiểu nhà vườn như sau:
- Đếm số cây theo nhóm: cây non, cây tán vừa, cây tán lớn đang cho trái.
- Hỏi người làm vườn quanh vùng xem vào cao điểm mùa khô, mỗi nhóm cây thường được tưới bao nhiêu lần một tuần, mỗi lần chừng bao nhiêu thùng hay bao nhiêu phút vòi.
- Nhân ra lượng nước cần mỗi tuần cho cả vườn.
- Đo thử nguồn nước: giếng bơm được bao lâu thì cạn và bao lâu thì hồi; ao còn sâu bao nhiêu vào cuối mùa khô năm trước.
- So sánh. Nếu thiếu, hoặc thêm nguồn dự phòng (bể chứa, ao), hoặc giảm số cây tán lớn, hoặc chuyển sang tưới tiết kiệm hơn.
Ước lượng này không chính xác, nhưng đủ để tránh trường hợp trồng ba chục cây sầu riêng trên một mảnh đất chỉ có một giếng đào cạn mỗi tháng tư. Các con số tưới cụ thể cho từng loại cây ở từng giai đoạn là phần chăm cây theo mùa.
Câu hỏi thường gặp
Vườn nhỏ trong thành phố có nên dùng nước máy để tưới không?
Với vài cây trong sân nhà, nước máy dùng được, nhưng sẽ tốn và không bền khi cây lớn. Nên tận dụng nước mưa từ mái nhà, chứa vào bồn để tưới mùa khô, và phủ gốc để giảm số lần tưới. Nước máy nên để vài giờ cho bớt clo trước khi tưới cây non nếu có điều kiện.
Tưới nhỏ giọt có hợp với vườn gia đình vài chục gốc không?
Hợp, nhất là khi nguồn nước ít hoặc chủ vườn không ở nhà thường xuyên. Hệ thống nhỏ giọt cho vài chục gốc không quá phức tạp, chủ yếu là ống chính, ống nhánh, đầu nhỏ giọt và bộ lọc. Điều quan trọng là lọc nước tốt và kiểm tra định kỳ vì đầu nhỏ giọt rất dễ tắc.
Ao trữ nước trong vườn có nguy hiểm cho trẻ nhỏ không?
Có. Ao, mương sâu là nguy cơ đuối nước với trẻ nhỏ. Vườn có trẻ con nên rào ao, làm bờ thoải có chỗ bám, không để trẻ ra vườn một mình, và dạy trẻ không lại gần mép nước. Bể chứa phải có nắp đậy chắc chắn.
Nước giếng khoan bị phèn có tưới cây được không?
Nước phèn, nhiều sắt dùng lâu dài có thể làm đất chua thêm và ảnh hưởng đến cây nhạy cảm. Một số nhà vườn để nước lắng trong bể, hoặc dùng bể lọc đơn giản trước khi tưới. Nếu không chắc chất lượng nước, nên lấy mẫu nhờ cơ quan chuyên môn hoặc phòng thí nghiệm kiểm tra.
Mùa mưa có cần tưới không?
Phần lớn thời gian không cần, nhưng những đợt nắng kéo dài giữa mùa mưa, nhất là với cây non và cây đang nuôi trái, vẫn có thể cần tưới bổ sung. Quan trọng hơn trong mùa mưa là kiểm tra thoát nước và tránh nước đọng quanh gốc.
Làm sao biết cây đang thiếu nước?
Lá héo rũ vào buổi trưa rồi hồi lại chiều mát là dấu hiệu sớm; lá héo cả buổi sáng, lá non quăn, trái non rụng nhiều là thiếu nước rõ. Bới thử đất ở vùng rễ dưới lớp mặt: đất khô bở là cần tưới, đất còn ẩm mà cây vẫn héo thì có thể là rễ bị úng hoặc bệnh.