Một trang trại mini vài sào chủ yếu cần bộ dụng cụ cầm tay tốt (cuốc, xẻng, cào, dao phát, kéo cắt cành, cưa cán dài), một xe rùa, một cái thang hái trái vững, đường ống tưới, và đồ bảo hộ. Máy móc chỉ nên sắm vài thứ nhỏ dùng thường xuyên như máy cắt cỏ cầm tay hay máy bơm nước; những việc dùng máy lớn vài lần mỗi năm như cày xới, đào ao, chở vật tư thì thuê hoặc mượn sẽ hợp lý hơn.
Người mới hay mắc một trong hai lỗi: hoặc mua quá nhiều máy móc ngay từ đầu rồi để rỉ sét trong kho, hoặc dùng dụng cụ rẻ tiền gãy cán sau vài tuần. Bài này đi theo từng nhóm việc của trang trại mini để chỉ ra dụng cụ nào thật sự cần, cách chọn sao cho dùng được lâu và an toàn, cách sắp kho và bảo dưỡng, và nguyên tắc chọn giữa sắm và thuê. Bài không nêu giá hay thương hiệu; chọn theo cảm nhận cầm tay và lời khuyên của nhà vườn quanh vùng.
Dụng cụ theo từng nhóm việc
Bảng dưới liệt kê dụng cụ cơ bản theo việc. Không phải nhà nào cũng cần đủ; hãy đối chiếu với các phần mình thật sự có trong trang trại.
| Nhóm việc | Dụng cụ cơ bản | Ghi chú |
|---|---|---|
| Làm đất, trồng cây | Cuốc, xẻng, cào, xà beng | Cán gỗ chắc, lưỡi thép dày; xà beng cho đất sỏi đá |
| Làm cỏ, phát quang | Dao phát, liềm, cuốc nhỏ làm cỏ, máy cắt cỏ cầm tay | Máy cắt cỏ đáng sắm khi diện tích cỏ lớn |
| Tỉa cành, chăm cây | Kéo cắt cành cầm tay, kéo cán dài, cưa cành, cưa cán dài | Lưỡi sắc, có thể thay lưỡi; đây là nhóm đáng đầu tư nhất |
| Hái trái | Thang hái trái, sào hái có lưới hoặc giỏ, giỏ đeo hông, sọt, thùng nhựa | Thang vững quan trọng hơn mọi thứ khác |
| Tưới nước | Ống mềm, vòi phun, bình tưới, máy bơm nhỏ, hệ tưới nhỏ giọt | Tưới tự động tiết kiệm nhiều giờ công nhất |
| Chở, khiêng | Xe rùa, xe đẩy hai bánh, quang gánh | Bánh hơi đi trên đất vườn êm hơn bánh đặc |
| Chuồng, đống ủ | Chĩa ba, xẻng xúc, xô, máng ăn uống | Chĩa để đảo đống ủ, dọn độn chuồng |
| Bảo hộ | Ủng, găng tay, nón rộng vành, kính, khẩu trang | Thêm đồ chuyên dụng nếu có phun thuốc hay nuôi ong |
Một bộ như vậy nghe nhiều, nhưng phần lớn là dụng cụ cầm tay bền nhiều năm nếu chọn tốt và cất đúng chỗ. Đừng mua cả bộ một lần; mua những thứ dùng hằng tuần trước, thứ dùng theo mùa mua khi tới mùa.
Chọn dụng cụ cầm tay sao cho bền và đỡ mỏi
Cầm thử trước khi mua. Cán cuốc, cán xẻng nên vừa chiều cao người dùng chính; cán quá ngắn khiến phải cúi nhiều, đau lưng sau một buổi. Người lớn tuổi nên chọn dụng cụ nhẹ hơn, cán dài hơn.
Lưỡi thép dày, chỗ nối chắc. Phần lớn dụng cụ hỏng ở chỗ nối lưỡi với cán. Kiểm tra lưỡi có lắc không, đinh tán hay ống nối có chắc không. Lưỡi mỏng rẻ tiền cong vênh khi gặp đất cứng.
Kéo cắt cành là thứ đáng đầu tư nhất. Một cây kéo sắc cắt vết gọn, cây mau lành; kéo cùn làm dập vỏ, vết cắt nham nhở, dễ nhiễm bệnh. Chọn loại tháo được để mài và thay lưỡi, tay cầm vừa bàn tay người dùng.
Cưa cán dài thay cho leo cây. Với cành cao, cưa hoặc kéo gắn cán dài cho phép đứng dưới đất mà vẫn tỉa được, giảm hẳn nguy cơ ngã. Đây là món đồ quan trọng với người lớn tuổi.
Màu sáng dễ tìm. Dụng cụ cán xanh, cán nâu để lẫn trong cỏ rất dễ mất. Quấn băng dính màu sáng ở cán giúp tìm nhanh sau một buổi làm.
Thang hái trái: món đồ cần chọn cẩn thận nhất
Ngã từ thang khi hái trái hay tỉa cành là một trong những tai nạn nghiêm trọng hay gặp nhất ở vườn cây ăn trái, đặc biệt với người lớn tuổi. Vì vậy, nếu có một thứ không nên tiết kiệm, đó là cái thang.
Thang chữ A thông thường được thiết kế cho nền phẳng như sàn nhà, đặt trên đất vườn mấp mô dễ chênh và lật. Nhiều vườn cây ăn trái ở các nước dùng loại thang ba chân, hai chân bên dưới tì đất và một chân thứ ba dựng vào trong tán, vững hơn trên nền đất không bằng phẳng. Ở Việt Nam, nhiều nhà vườn tự đóng thang tre hoặc dùng thang nhôm; dù loại nào, cần kiểm tra chân thang không lún, bậc không mục, và luôn có người giữ thang khi trèo cao.
Cách an toàn nhất là không cần thang: giữ tán cây thấp bằng cách tỉa từ khi cây còn nhỏ, để phần lớn trái hái được từ dưới đất hoặc bằng sào hái có lưới. Với cây đã cao, việc hái ở ngọn nên để người quen leo cây làm, có dây an toàn nếu cần. Đừng trèo thang khi trời mưa, gió lớn, hay khi đang một mình trong vườn.
Máy móc nhỏ: những thứ đáng sắm
Ở quy mô vài sào, có vài loại máy nhỏ thường được nhà vườn đánh giá là đáng sắm vì dùng thường xuyên. Máy cắt cỏ cầm tay đeo vai giúp giữ cỏ thấp giữa các hàng cây thay vì cuốc hoặc xịt thuốc diệt cỏ, và cỏ cắt để lại làm lớp phủ đất. Máy bơm nước nhỏ đưa nước từ giếng, ao tới đường ống tưới. Hệ thống tưới nhỏ giọt hay phun gốc với van hẹn giờ không hẳn là máy, nhưng là khoản đầu tư giảm giờ công rõ nhất.
Bình phun đeo vai, loại bơm tay hay chạy điện, cần cho những lúc phải phun chế phẩm hay thuốc bảo vệ thực vật; nên có hai bình riêng, một cho thuốc trừ sâu bệnh, một cho phân bón lá hay nước sạch, đánh dấu rõ để không lẫn. Không dùng bình đã đựng thuốc diệt cỏ để phun cho cây.
Máy cắt cỏ và các máy có lưỡi quay đòi đồ bảo hộ đầy đủ: kính chắn đá văng, ủng, quần dài, bịt tai nếu dùng máy chạy xăng lâu. Không cho trẻ em lại gần khi máy đang chạy, kiểm tra khu vực cắt trước để nhặt đá, dây thép. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng đi kèm máy.
Những việc nên thuê hoặc mượn máy
Cày xới đất trên diện tích lớn, đào ao, san đất, làm đường vào vườn, chở vật tư số lượng lớn là những việc mỗi năm chỉ làm vài lần, thậm chí một lần duy nhất. Mua máy cho những việc này thường không hợp lý với trang trại mini: máy nằm kho phần lớn thời gian, cần chỗ cất, cần bảo dưỡng, và đòi người biết vận hành an toàn.
Ở nhiều vùng quê có người cho thuê máy kèm người lái theo giờ hoặc theo việc. Cách thoả thuận và mức tiền mỗi nơi mỗi khác; nên hỏi giá trước, nói rõ việc cần làm, và có mặt khi máy làm để chỉ chỗ tránh gốc cây, đường ống. Máy xới hoặc máy đào đi qua vườn có thể làm đứt rễ, gãy ống tưới nếu không được chỉ dẫn.
Một cách khác là chung máy với hàng xóm hoặc nhóm trồng chung: vài nhà góp mua một máy dùng chung, thoả thuận lịch dùng và người bảo dưỡng. Cách này tiện nhưng cần nói rõ từ đầu ai giữ máy, hỏng thì ai sửa, để tránh mất lòng về sau.
Kho dụng cụ và bảo dưỡng
Dụng cụ để ngoài mưa nắng nhanh hỏng: cán gỗ nứt, lưỡi rỉ, dây ống tưới giòn. Một kho nhỏ có mái, kín mưa, gần cửa ra vườn giúp dụng cụ bền gấp nhiều lần. Treo dụng cụ lên tường theo chỗ cố định, vẽ hình hoặc đánh dấu chỗ treo để thấy ngay món nào chưa trả về chỗ.
Hoá chất như thuốc bảo vệ thực vật, xăng dầu cho máy phải cất riêng trong tủ có khoá, xa chỗ để thức ăn chăn nuôi, xa nguồn nước và ngoài tầm với của trẻ em. Không đựng thuốc hay xăng trong chai nước uống, nhiều vụ ngộ độc ở nông thôn bắt nguồn từ thói quen này.
Bảo dưỡng dụng cụ cầm tay đơn giản: sau khi dùng, gạt đất, rửa, lau khô; định kỳ mài dao, kéo, cuốc; bôi một lớp dầu mỏng chống rỉ trước mùa mưa. Kéo cắt cành nên được lau sạch, có thể sát trùng bằng cồn khi chuyển từ cây bị bệnh sang cây khoẻ để không mang mầm bệnh từ gốc này sang gốc khác. Máy móc thì theo lịch bảo dưỡng của nhà sản xuất: thay dầu, vệ sinh lọc gió, kiểm tra bugi, xả xăng trước khi cất lâu.
Vài dụng cụ đo đơn giản giúp chăm vườn có căn cứ
Ngoài dụng cụ làm việc, vài món đồ đo rẻ và đơn giản giúp người chủ trang trại mini hiểu vườn mình hơn. Một cái lon hay ống đo mưa đặt giữa vườn cho biết mỗi trận mưa thật sự được bao nhiêu nước, từ đó quyết định có cần tưới hay không thay vì đoán. Một nhiệt kế treo ở chỗ râm cho thấy những ngày nóng bất thường, khi cây và gà cần được chú ý hơn.
Một cái cân treo hay cân bàn nhỏ giúp ghi lại lượng trái hái được từ mỗi gốc, mỗi mùa. Con số này không để tính tiền mà để biết gốc nào đang khoẻ, gốc nào đang giảm, năm nào được mùa. Thước dây dùng để đo khoảng cách khi trồng mới, đo vòng thân cây mỗi năm, đo kích thước chuồng, ao.
Một chiếc điện thoại có máy ảnh cũng là dụng cụ đo quan trọng: chụp cùng một góc vườn mỗi tháng, chụp lá bệnh để hỏi người có kinh nghiệm. Những ghi chép này đi vào sổ nhật ký vườn, nối với danh mục nhật ký cây của trang.
Danh sách mua theo thứ tự cho người mới
Nếu bắt đầu từ con số không, đây là thứ tự mua mà nhiều nhà vườn gợi ý, đi từ những thứ dùng mỗi ngày đến những thứ chỉ cần theo mùa:
- Đồ bảo hộ cơ bản: ủng, găng tay, nón rộng vành.
- Cuốc, xẻng, cào, dao phát loại tốt.
- Ống nước mềm và vòi tưới, hoặc vài đoạn ống nhỏ giọt cho khu rau.
- Xe rùa bánh hơi.
- Kéo cắt cành cầm tay sắc, tháo mài được.
- Cưa cành và kéo hoặc cưa cán dài khi cây bắt đầu cần tỉa.
- Thang hái trái vững và sào hái có lưới khi cây bắt đầu cho trái.
- Máy cắt cỏ cầm tay khi diện tích cỏ đã vượt sức làm tay.
- Bình phun đeo vai và đồ bảo hộ chuyên dụng nếu thật sự cần phun.
Thứ tự này giúp tiền được tiêu vào đúng lúc cần, và mỗi món mua về đều được dùng ngay, không nằm kho chờ mùa.
Câu hỏi thường gặp
Trang trại mini có cần máy cày, máy xới không?
Thường không cần sở hữu. Với vườn cây ăn trái lâu năm, việc xới đất chủ yếu diễn ra lúc trồng mới, sau đó phủ gốc và cắt cỏ giữ đất tốt hơn xới thường xuyên. Khi cần xới diện tích lớn, thuê máy kèm người lái theo giờ hợp lý hơn mua.
Dụng cụ nào quan trọng nhất cho người lớn tuổi làm vườn?
Dụng cụ cán dài giúp không phải cúi và không phải leo: cưa cành cán dài, kéo cán dài, sào hái trái. Kèm theo là xe rùa bánh hơi để khỏi khiêng vác, và hệ thống tưới tận gốc để khỏi xách nước. Những thứ này giảm cả mệt lẫn nguy cơ ngã.
Có nên dùng thang chữ A để hái trái không?
Thang chữ A được thiết kế cho nền phẳng, đặt trên đất vườn mấp mô dễ lật. Nếu dùng, cần chỗ đất bằng, chân thang chắc, có người giữ. Thang ba chân chuyên cho vườn cây vững hơn trên nền đất không bằng. An toàn nhất vẫn là giữ tán thấp để không cần trèo cao.
Có nên mua máy cắt cỏ chạy xăng hay chạy pin?
Mỗi loại có ưu nhược riêng. Máy chạy xăng mạnh, dùng lâu, nhưng ồn, nặng, cần bảo dưỡng động cơ. Máy chạy pin nhẹ, êm, ít bảo dưỡng nhưng thời gian chạy mỗi lần sạc có giới hạn. Diện tích cỏ, sức người dùng và điện ở vườn là ba yếu tố quyết định.
Làm sao để dụng cụ không bị mất hay để lung tung?
Có kho cố định, treo dụng cụ theo chỗ đánh dấu trên tường, quấn băng màu sáng ở cán để dễ thấy trong cỏ, và tập thói quen trả dụng cụ về kho cuối mỗi buổi làm. Khi có người làm thuê hay con cháu về phụ, dặn rõ chỗ lấy và chỗ trả.
Có cần sát trùng kéo cắt cành không?
Nên làm khi tỉa cây có dấu hiệu bệnh, nhất là bệnh trên cành, vỏ. Lau sạch và sát trùng lưỡi kéo bằng cồn trước khi chuyển sang cây khoẻ giúp hạn chế mang mầm bệnh từ gốc này sang gốc khác. Với cây khoẻ, lau sạch và giữ lưỡi sắc là đủ.