Nuôi gà thả dưới tán cây ăn trái là sự kết hợp có lợi cho cả hai: gà ăn cỏ, sâu, trái rụng và để lại phân, cây cho bóng mát và chỗ bới tìm mồi. Để kết hợp này không thành phá vườn, cần bốn thứ: một chuồng ngủ chắc chống mưa và thú hoang, khu thả được quây và chia ô để luân phiên, bảo vệ gốc cây non khỏi bị gà bới, và một đàn nhỏ vừa sức chăm cùng lịch phòng bệnh hỏi từ thú y địa phương.
Ở nông thôn Việt Nam, gà quanh vườn nhà là chuyện có từ lâu đời. Điều mới với người làm trang trại mini là làm cho có tổ chức: không để gà lang thang khắp xóm, không để gà bới trơ gốc cây, không để chuồng thành ổ bệnh. Bài này bàn ở mức gia đình vài chục con; chăn nuôi thành hàng hoá là chuyện của sản xuất lớn, không thuộc phạm vi trang. Chọn giống gà là đề tài riêng, ở đây chỉ nhắc những gì liên quan tới việc sống chung với cây.
Gà làm được gì cho vườn cây và ngược lại
Gà ăn sâu và nhộng dưới gốc. Gà bới lớp lá mục, ăn ấu trùng, nhộng của một số loài côn trùng hại sống trong đất dưới tán. Đây là lợi ích được nhà vườn nhắc nhiều, nhưng không nên kỳ vọng gà thay được việc phòng trừ sâu bệnh.
Gà dọn trái rụng. Trái rụng nằm lâu dưới gốc là nơi ruồi đục trái sinh sôi. Gà ăn bớt trái rụng giúp vườn sạch hơn, nhưng vẫn nên nhặt và xử lý phần gà không ăn hết.
Gà giữ cỏ thấp. Một khu thả vừa phải giữ cỏ dưới tán ở mức thấp, giảm công làm cỏ. Thả quá dày thì gà làm trơ đất, mùa mưa đất trôi.
Phân gà là nguồn dinh dưỡng. Phân gà giàu đạm, nhưng tươi thì nóng và có mầm bệnh; cần ủ hoai trước khi bón cho cây, nhất là rau ăn lá. Bài về ủ phân trong danh mục bàn kỹ.
Cây cho gà bóng mát và nơi trú. Gà sợ nắng gắt và chim săn mồi; tán cây che cả hai. Đàn gà dưới tán thường ít bị stress nhiệt hơn gà thả ở bãi trống.
Chuồng ngủ: nhỏ nhưng phải chắc
Gà thả vườn vẫn cần một chuồng ngủ ban đêm. Chuồng nên đặt ở chỗ cao ráo, không đọng nước mùa mưa, gần nhà đủ để nghe tiếng động ban đêm nhưng không sát bếp hay giếng nước. Hướng chuồng tránh gió lùa mùa lạnh ở miền Bắc và tránh nắng chiều chiếu thẳng ở miền Nam.
Điều quan trọng nhất của chuồng là chắc chống thú. Chồn, cầy, rắn, chó hoang, chuột là những kẻ hay vào chuồng gà ban đêm. Lưới thép mắt nhỏ, không dùng lưới nhựa mỏng; chân lưới chôn sâu xuống đất hoặc có viền gạch để chặn thú đào hang; cửa có chốt mà thú không mở được. Một đêm bị chồn vào chuồng có thể mất gần hết đàn.
Bên trong chuồng cần cây đậu cho gà ngủ, ổ đẻ đặt chỗ tối, lớp độn chuồng bằng trấu hay mùn cưa khô thay định kỳ. Độn chuồng cũ là nguyên liệu tốt cho đống ủ. Chuồng có mái che mưa tạt và thông thoáng; chuồng bí hơi amoniac là nguyên nhân hay gặp khiến gà dễ mắc bệnh hô hấp.
Kích thước chuồng tính theo số gà tối đa sẽ nuôi chứ không phải số gà lúc đầu. Đàn gà có xu hướng lớn dần vì gà mái ấp; chuồng chật là gốc của nhiều chuyện.
Quây khu thả và chia ô luân phiên
Thả gà tự do khắp vườn nghe tự nhiên nhưng nhanh chóng gây rắc rối: gà bới luống rau, sang vườn hàng xóm, đẻ trứng lung tung, bị chó bắt. Cách nhà vườn có kinh nghiệm thường làm là quây khu thả bằng lưới, rồi chia khu đó thành hai đến bốn ô, mỗi ô thả một thời gian rồi chuyển sang ô khác.
Luân phiên có ba lợi ích. Ô vừa nghỉ có thời gian cho cỏ mọc lại và đất hồi phục. Mầm bệnh và ký sinh trùng trong đất giảm dần khi không có gà. Phân gà được rải đều trên nhiều ô thay vì dồn một chỗ. Thời gian mỗi ô tuỳ mật độ và mùa; quan sát là chính: khi cỏ trong ô đã bị gà ăn gần sát đất, đó là lúc chuyển.
Ô thả nên có bóng cây, máng nước sạch, và chỗ đất khô để gà tắm bụi. Gà tắm bụi là hành vi tự nhiên giúp gà giảm mạt, rận; một góc đất tơi có trộn chút tro bếp là đủ.
Không nên quây gà quanh những gốc cây vừa phun thuốc bảo vệ thực vật hay vừa bón phân hoá học. Nếu vườn có phun, cần biết thời gian cách ly của thuốc và cho gà ra khỏi khu đó trong suốt thời gian này.
Giữ gốc cây non và luống rau khỏi gà
Gà bới là bản năng, và gốc cây non với lớp tủ gốc rơm rạ là chỗ chúng thích bới nhất. Cây con mới trồng một hai năm có rễ nông, bị bới vài lần là hở rễ, cây còi. Cách đơn giản là quây mỗi gốc cây non một vòng lưới hoặc đặt vài viên đá to quanh gốc, đến khi cây đủ lớn và rễ đã ăn sâu.
Lớp tủ gốc rơm rạ, lá khô cũng là thứ gà thích bới tung lên để tìm mồi. Nếu muốn giữ lớp tủ, có thể phủ thêm một tấm lưới thưa lên trên hoặc dùng vật liệu tủ thô, nặng hơn như vỏ trấu trộn đất, cành nhỏ băm.
Luống rau phải được rào riêng, không có ngoại lệ. Gà vào luống rau một buổi có thể phá sạch công chăm của cả tháng. Rào luống rau cao đủ để gà không bay qua; một số giống gà nhẹ cánh bay khá tốt.
Với cây đang ra trái thấp như ổi, cam, chanh tán thấp, gà có thể mổ trái chín ở cành thấp. Tỉa cành thấp hoặc bao trái là cách thường dùng. Trái rụng thì để gà dọn, trái trên cây thì phải giữ cho người.
Sức khoẻ đàn gà và an toàn sinh học
Bệnh gà là nguyên nhân hàng đầu khiến người mới bỏ cuộc. Ở Việt Nam, các bệnh hay được nhắc ở gà thả vườn gồm Newcastle (dân gian gọi là gà rù), cúm gia cầm, Gumboro, đậu gà, cầu trùng, và các bệnh hô hấp. Nhiều bệnh có vắc xin phòng; lịch tiêm cụ thể nên hỏi cán bộ thú y xã hoặc cơ sở bán vắc xin có chuyên môn, vì lịch phụ thuộc giống, tuổi gà và tình hình dịch ở địa phương. Trang này không kê thuốc hay liều.
An toàn sinh học ở quy mô gia đình là những thói quen đơn giản: gà mới mua về nuôi riêng một thời gian trước khi nhập đàn; không cho gà tiếp xúc với gà hàng xóm và chim hoang; giữ máng ăn máng uống sạch; người đi chợ gà, đi thăm trại khác về thì thay dép, rửa tay trước khi vào chuồng mình.
Khi thấy gà chết nhiều bất thường hoặc nhiều con cùng có dấu hiệu lạ, cần báo ngay cho thú y hoặc chính quyền cấp xã, không tự tiêu huỷ hay bán chạy gà bệnh. Cúm gia cầm có thể lây sang người; không ăn, không mổ gà chết không rõ nguyên nhân, đeo găng khi xử lý.
Bắt đầu với đàn nhỏ: những điều nên làm
Người mới thường muốn mua nhiều gà một lúc. Kinh nghiệm chung là bắt đầu nhỏ để học, sau đó mới nhân đàn. Một số điều nên làm khi bắt đầu:
- Mua gà từ nguồn rõ ràng, hỏi đã tiêm phòng những gì, giữ lại giấy hoặc ghi chép.
- Bắt đầu vài con đến vài chục con, đủ để học cách chăm mà không quá tải khi có bệnh.
- Dựng chuồng và quây khu thả trước khi mang gà về, không làm vội sau.
- Ghi sổ đàn gà: ngày nhập, ngày tiêm, số trứng, gà ốm, gà chết. Sổ giúp phát hiện sớm khi có chuyện.
- Hỏi cán bộ thú y xã về tình hình dịch ở địa phương và lịch tiêm phòng.
- Thoả thuận với hàng xóm về chuyện gà sang vườn nhau, tiếng gà gáy, mùi chuồng.
- Chuẩn bị nguồn thức ăn bổ sung: dù thả vườn, gà vẫn cần thêm thóc, cám, nhất là mùa khô ít cỏ sâu.
Thức ăn và nước cho gà thả vườn
Một hiểu lầm hay gặp là gà thả vườn tự kiếm ăn đủ. Thực tế, cỏ, sâu, trái rụng chỉ là phần bổ sung; lượng mồi tự nhiên thay đổi rất nhiều theo mùa, nhiều vào đầu mùa mưa khi côn trùng nở rộ và ít hẳn giữa mùa khô. Gà thiếu ăn sẽ đẻ ít, còi, dễ bệnh và bới phá nhiều hơn vì phải tìm mồi.
Nhà vườn thường cho gà ăn thêm một hai bữa mỗi ngày bằng thóc, ngô, cám, tấm, hoặc thức ăn hỗn hợp, cho vào giờ cố định sáng sớm và chiều muộn. Bữa chiều có thêm một lợi ích: gà quen giờ về chuồng ăn, việc lùa gà vào chuồng trước khi tối trở nên dễ dàng. Phụ phẩm của vườn như rau già, trái hỏng, cỏ non cắt ở bờ ao đều tận dụng được, miễn là không dính thuốc bảo vệ thực vật.
Nước sạch quan trọng không kém thức ăn, nhất là mùa nắng. Máng nước đặt dưới bóng cây, thay nước hằng ngày, rửa máng định kỳ để không đóng rêu. Gà uống nước đọng ở vũng, ở chậu bẩn là con đường hay gặp để mầm bệnh vào đàn. Nếu vườn có ao, không nên để gà uống trực tiếp nước ao.
Ghi nhớ khi kết hợp gà với lịch chăm cây
Gà và cây chia chung một mảnh đất nên lịch của hai thứ phải khớp nhau. Mùa ra hoa, nếu vườn có phun thuốc hay dùng chế phẩm, cần dời gà khỏi khu đó. Mùa bón phân, rải phân hoá học quanh gốc rồi thả gà vào là gà có thể ăn phải hạt phân. Mùa hái trái, gà quanh chân người hái làm vướng chân, dễ ngã.
Ngược lại, có những lúc gà giúp được lịch cây. Sau mùa hái, khi lá và trái hỏng rụng nhiều, thả gà vào khu đó vài tuần giúp dọn sạch gốc trước khi tỉa cành và bón phân. Trước khi trồng một luống rau mới, cho gà vào ô đó một thời gian ngắn để bới cỏ, ăn sâu non, rồi rào lại trồng rau.
Nhiều nhà vườn ghi lịch gà ngay trên sổ vườn: ô nào đang thả, ô nào đang nghỉ, tuần nào phun thuốc khu nào. Như vậy, người thay mình chăm vườn vài hôm cũng biết đâu là chỗ không được cho gà vào.
Câu hỏi thường gặp
Gà thả vườn có làm hại cây ăn trái không?
Có thể, nếu thả quá dày hoặc thả quanh cây non. Gà bới hở rễ cây non, mổ trái chín ở cành thấp, phá luống rau. Quây khu thả, luân phiên ô, bảo vệ gốc cây non và rào luống rau là đủ để gà có lợi nhiều hơn hại cho cây đã lớn.
Nên nuôi bao nhiêu con gà cho trang trại mini?
Tuỳ diện tích khu thả, sức chăm và nhu cầu trứng thịt của gia đình. Người mới nên bắt đầu vài con đến vài chục con. Nếu thấy cỏ trong các ô bị ăn trụi trước khi kịp mọc lại, đó là dấu hiệu đàn đã quá dày so với diện tích.
Phân gà bón trực tiếp cho cây được không?
Không nên bón phân gà tươi. Phân tươi nóng, có thể làm tổn thương rễ và mang mầm bệnh, nhất là khi bón cho rau. Nên ủ phân gà cùng độn chuồng, lá khô cho hoai trước khi bón. Với cây lâu năm đã lớn, phân gà rơi tự nhiên trong khu thả luân phiên thì không đáng lo.
Gà thả vườn cần tiêm phòng những bệnh gì?
Các bệnh hay được nhắc ở gà thả vườn Việt Nam gồm Newcastle, cúm gia cầm, Gumboro, đậu gà. Lịch tiêm cụ thể phụ thuộc giống, tuổi gà và tình hình dịch địa phương, nên hỏi cán bộ thú y xã. Trang này không đưa lịch hay liều.
Làm gì khi gà chết nhiều bất thường?
Báo ngay cho thú y hoặc chính quyền cấp xã. Không tự mổ, không ăn, không bán gà bệnh, không vứt xác gà ra sông suối. Đeo găng, khẩu trang khi xử lý và rửa tay kỹ. Cách ly gà còn khoẻ nếu được. Cúm gia cầm có thể lây sang người nên cần cẩn trọng.
Có cần hỏi hàng xóm trước khi nuôi gà không?
Nên. Tiếng gà gáy sáng sớm, mùi chuồng, gà sang vườn bên là những chuyện dễ gây mất lòng. Nói trước, đặt chuồng xa ranh nhà hàng xóm, giữ chuồng sạch, quây không cho gà sang là cách giữ tình xóm. Ở quê, chuyện nhỏ này quyết định nhiều chuyện lớn sau này.