Đặt vài thùng ong trong trang trại mini là việc nên làm nếu vườn có những loại cây ra hoa nhờ côn trùng như nhãn, vải, chôm chôm, xoài, cây có múi, và nếu người chủ sẵn sàng giữ kỷ luật với việc phun thuốc. Ong giúp hoa đậu trái tốt hơn ở nhiều loại cây, cho thêm ít mật cho gia đình, nhưng cũng đòi người chăm hiểu tập tính ong, đặt thùng đúng chỗ và đề phòng ong đốt người trong nhà, hàng xóm.
Có hai cách để có ong trong vườn: tự nuôi vài thùng, hoặc mời người nuôi ong trong vùng mang ong đến đặt vào mùa hoa. Cách thứ hai hợp với người mới, vì người nuôi ong lo phần kỹ thuật, nhà vườn chỉ cần giữ an toàn cho ong. Bài này so sánh các loại ong hay gặp ở nhà vườn Việt Nam, cách chọn chỗ đặt thùng, việc chăm theo mùa ở mức người mới, và quan trọng nhất là cách để ong và việc chăm cây không làm hại nhau. Nuôi ong lấy mật quy mô hàng hoá không thuộc phạm vi bài.
Ong giúp gì cho vườn cây ăn trái
Nhiều loại cây ăn trái cần phấn hoa được chuyển từ nhị sang nhuỵ, và côn trùng, trong đó ong là nhóm quan trọng, làm việc này khi bay từ hoa này sang hoa khác lấy mật và phấn. Ở những vườn ít côn trùng thụ phấn, hoa nở nhiều mà đậu ít là chuyện hay gặp. Những vùng trồng nhãn, vải lâu đời ở miền Bắc có truyền thống người nuôi ong mang ong đến vườn vào mùa hoa, vừa lấy mật vừa giúp vườn đậu trái.
Mức lợi khác nhau theo loại cây. Nhãn, vải, chôm chôm, xoài, cây có múi như bưởi, cam, chanh là những cây có hoa thu hút ong và được nhà vườn ghi nhận là đậu trái tốt hơn khi có ong. Một số cây khác như sầu riêng có hoa nở chiều tối, tác nhân thụ phấn chính là côn trùng ban đêm và dơi, nhà vườn thường thụ phấn bổ sung bằng tay; mãng cầu cũng hay được thụ phấn tay. Với những cây này, ong mật không phải lời giải chính.
Cũng cần nói rõ: đậu trái còn phụ thuộc thời tiết lúc hoa nở, dinh dưỡng của cây, sâu bệnh hại hoa. Ong giúp một phần, không thay được việc chăm cây. Đừng kỳ vọng đặt ong là năm sau trái gấp đôi.
Ba loại ong hay gặp ở nhà vườn Việt Nam
Mỗi loại ong có tính cách riêng. Bảng dưới so sánh ở góc nhìn người làm trang trại mini, không phải người nuôi ong chuyên nghiệp.
| Loại ong | Đặc điểm chính | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Ong nội (ong khoái, Apis cerana) | Ong bản địa, chịu được khí hậu và một số bệnh địa phương; hay bỏ tổ bay đi khi bị quấy hoặc thiếu hoa; đốt có đau | Người muốn tự nuôi vài thùng, có thời gian học và chịu được việc thỉnh thoảng mất đàn |
| Ong ngoại (ong Ý, Apis mellifera) | Đàn đông, cho nhiều mật hơn nhưng cần kỹ thuật, thường được người nuôi chuyên di chuyển theo mùa hoa | Thường là mời người nuôi ong mang đến vào mùa hoa, ít hợp tự nuôi lúc mới bắt đầu |
| Ong dú (ong không ngòi) | Không có ngòi đốt, đàn nhỏ, mật ít nhưng có vị riêng; bay ngắn, lui tới hoa nhỏ quanh vườn | Gia đình có trẻ nhỏ, muốn ong an toàn, chủ yếu để thụ phấn và trải nghiệm |
Với người mới, ong dú là điểm bắt đầu nhẹ nhàng nhất về an toàn, còn ong nội là bước tiếp theo nếu muốn có mật nhiều hơn. Có những trang chuyên về ong dú trong hệ thống bàn rất sâu về loại ong này; ở đây chỉ bàn nó trong vai trò một phần của trang trại mini.
Chọn chỗ đặt thùng ong
Xa lối đi và chỗ sinh hoạt. Đường bay của ong ra vào tổ không nên cắt ngang lối đi chính, sân phơi, chỗ trẻ con chơi. Ong ít đốt khi không bị cản đường bay.
Có nắng sáng, có bóng trưa. Cửa tổ đón nắng sáng giúp ong ra làm việc sớm; bóng cây buổi trưa giúp thùng không quá nóng. Ở miền Bắc mùa đông, cần chỗ kín gió hơn.
Kê cao khỏi mặt đất. Thùng đặt trên giá hoặc chân cao, chân giá có chén nước hoặc bôi dầu nhớt chặn kiến. Kiến, cóc, thằn lằn là những kẻ quấy ong thường gặp ở mặt đất.
Gần nguồn nước sạch. Ong cần nước, nhất là mùa nắng. Một chậu nước có đá hoặc que nổi để ong đậu khỏi đuối là đủ. Nếu không có nước gần, ong sẽ đi tìm nước ở giếng, chum nước của hàng xóm.
Cách xa nhà hàng xóm. Hỏi ý hàng xóm trước, đặt thùng ở góc vườn xa ranh giới. Một vụ ong đốt người nhà bên có thể làm hỏng quan hệ nhiều năm.
Ong và thuốc bảo vệ thực vật: điều kiện tiên quyết
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Nhiều loại thuốc trừ sâu độc với ong, trong đó một số hoạt chất, đặc biệt nhóm neonicotinoid, được nhiều nghiên cứu quốc tế ghi nhận là gây hại cho ong và đã bị hạn chế ở một số nước. Phun thuốc đúng lúc cây đang nở hoa là cách nhanh nhất để mất cả đàn ong của mình và của hàng xóm.
Nguyên tắc chung mà người nuôi ong và nhà vườn hay thống nhất: không phun thuốc trừ sâu khi cây đang nở hoa; nếu buộc phải xử lý, chọn loại ít độc với ong theo hướng dẫn trên nhãn và của cán bộ khuyến nông, phun vào chiều muộn khi ong đã về tổ; báo trước cho người nuôi ong để họ đóng cửa tổ hoặc dời thùng; không để thuốc trôi vào nguồn nước ong uống. Đọc kỹ nhãn thuốc, nhiều nhãn có ghi cảnh báo độc với ong.
Có ong trong vườn vì thế cũng là một cách tự đặt kỷ luật: khi biết đàn ong của mình sẽ chết, người chủ sẽ nghĩ kỹ hơn trước mỗi lần phun. Nhiều nhà vườn kể rằng từ khi có ong, họ chuyển dần sang cách chăm ít thuốc hơn: bẫy ruồi vàng, bao trái, vệ sinh vườn. Chi tiết các biện pháp đó thuộc danh mục chăm cây quanh năm.
Nếu vườn hàng xóm phun thuốc thường xuyên, cân nhắc kỹ trước khi đặt ong, vì ong bay xa hơn ranh giới vườn mình.
Một năm của mấy thùng ong ở mức người mới
Mùa hoa là mùa ong khoẻ nhất: đàn đông lên, mật vào nhiều. Đây cũng là lúc ong có thể chia đàn tự nhiên, một phần đàn cùng ong chúa cũ bay đi tìm chỗ mới. Người nuôi ong nội hay gặp chuyện này; muốn giữ đàn thì cần học cách nhận biết dấu hiệu chia đàn và cách chia đàn chủ động. Nếu mới bắt đầu, việc mất một hai đàn trong năm đầu là chuyện bình thường.
Sau mùa hoa là những tháng ít hoa, ở nhiều vùng trùng với mùa mưa. Ong có thể thiếu thức ăn; người nuôi thường để lại đủ mật trong tổ cho ong và có khi phải bổ sung thức ăn. Đây là lúc dễ bị ong bỏ tổ, sâu ăn sáp phá bánh tổ, ong vò vẽ tấn công. Kiểm tra thùng định kỳ, giữ thùng khô, chặn kiến là việc chính.
Lấy mật nên làm khi tổ có nhiều mật đã vít nắp, chỉ lấy phần dư, không vắt kiệt. Với vài thùng ở trang trại mini, lượng mật đủ cho gia đình và biếu người thân là vui rồi. Kỹ thuật lấy mật, lọc, bảo quản nên học trực tiếp từ người nuôi ong có kinh nghiệm.
An toàn ong đốt cho cả nhà
Ong nội và ong ngoại đều đốt khi bị đe doạ. Phần lớn vết đốt chỉ đau, sưng tại chỗ; nhưng một số người bị dị ứng nặng với nọc ong, có thể dẫn tới sốc phản vệ, khó thở, choáng. Người bị nhiều vết đốt cùng lúc cũng gặp nguy hiểm. Trong những trường hợp đó cần đưa đến cơ sở y tế ngay, không tự xử lý ở nhà.
Cách phòng: mặc đồ bảo hộ, đội mũ có lưới khi mở thùng; không mở thùng lúc trời sắp mưa hay khi ong đang hung; tránh mùi nước hoa, mồ hôi nồng; dặn trẻ em không lại gần thùng và không đập ong. Nếu trong nhà có người từng phản ứng mạnh với ong đốt, hãy hỏi bác sĩ trước khi quyết định nuôi, và cân nhắc chọn ong dú.
Khi bị đốt, rời khỏi khu vực thùng ong trước, vì ong đốt tiết ra mùi báo động gọi thêm ong. Ngòi ong mật còn lại trên da nên gạt ra sớm. Theo dõi người bị đốt trong một thời gian sau đó, nhất là trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
Mời người nuôi ong đến vườn: thoả thuận những gì
Nếu chưa muốn tự nuôi, mời người nuôi ong trong vùng mang ong đến vườn vào mùa hoa là cách nhiều nhà vườn trồng nhãn, vải vẫn làm. Thoả thuận thường gồm thời gian đặt ong, vị trí đặt thùng, cam kết của nhà vườn không phun thuốc độc với ong trong thời gian đó, và chuyện ai được mật. Có nơi người nuôi ong trả công cho nhà vườn vì được nguồn hoa, có nơi ngược lại nhà vườn trả công cho người mang ong đến; tuỳ lệ từng vùng và từng loại cây.
Dù thoả thuận thế nào, nên nói rõ trước và viết vài dòng, nhất là phần không phun thuốc và cách báo trước nếu buộc phải xử lý sâu bệnh. Đây là loại hợp tác mà tin cậy quan trọng hơn giấy tờ, nhưng vài dòng viết ra giúp tránh hiểu lầm khi có đàn ong chết.
Khi nào nên dừng tự nuôi và chuyển sang cách khác
Không phải trang trại mini nào cũng hợp tự nuôi ong. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy nên tạm dừng, thu nhỏ, hoặc chuyển sang mời người nuôi ong đến theo mùa:
- Trong nhà có người phản ứng mạnh với ong đốt, hoặc hàng xóm đã phàn nàn nhiều lần.
- Vườn mình hoặc vườn xung quanh phun thuốc thường xuyên mà không thể thay đổi lịch phun.
- Liên tục mất đàn vì bỏ tổ, kiến, sâu ăn sáp mà chưa tìm ra cách khắc phục.
- Không có ai ở gần vườn đủ thường xuyên để kiểm tra thùng, nhất là mùa ít hoa.
- Việc chăm ong lấn sang thời gian của những phần khác quan trọng hơn với gia đình.
Dừng tự nuôi không có nghĩa là bỏ ong. Giữ vài tổ ong dú quanh nhà, trồng thêm cây có hoa nhỏ ở bờ rào, và mời người nuôi ong mang đàn đến vào mùa hoa vẫn giữ được phần lớn lợi ích cho vườn mà gánh nặng nhẹ hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Vườn nhỏ vài chục cây có cần ong không?
Không bắt buộc. Ở nhiều vùng quê đã có ong và côn trùng thụ phấn tự nhiên. Nếu thấy cây ra hoa nhiều mà đậu ít, hoặc vườn ở nơi ít côn trùng, đặt vài thùng ong hay mời người nuôi ong đến vào mùa hoa đáng thử. Đặt ong cũng hợp khi muốn có chút mật cho nhà.
Ong dú có thụ phấn tốt bằng ong mật không?
Mỗi loại có ưu điểm riêng. Ong dú bay ngắn, thích hoa nhỏ quanh tổ, hợp với vườn nhỏ và an toàn cho trẻ em vì không có ngòi. Ong mật đàn đông, bay xa hơn, lui tới nhiều hoa hơn trong mùa hoa rộ. Nhiều nhà vườn để cả hai, ong dú quanh nhà và mời ong mật vào mùa hoa.
Có thể vừa nuôi ong vừa phun thuốc cho cây không?
Có thể nếu rất cẩn thận: không phun khi cây đang nở hoa, chọn thuốc ít độc với ong theo nhãn và hướng dẫn khuyến nông, phun chiều muộn, đóng hoặc dời thùng ong khi cần. Tốt nhất là giảm dần nhu cầu phun bằng các biện pháp vệ sinh vườn, bẫy, bao trái.
Đặt thùng ong cách nhà bao xa là an toàn?
Không có khoảng cách chuẩn chung. Quan trọng là đường bay của ong không cắt ngang lối đi, sân chơi, cửa nhà, và thùng đặt ở góc vườn yên tĩnh. Hàng rào hoặc hàng cây cao trước cửa tổ khiến ong bay lên cao ngay khi ra khỏi tổ, giảm va chạm với người.
Vì sao ong nội hay bỏ tổ bay đi?
Ong nội có thể bỏ tổ khi bị quấy nhiều, tổ bị kiến, sâu ăn sáp, ong vò vẽ tấn công, thiếu hoa thiếu nước, hoặc thùng quá nóng. Giữ thùng sạch, khô, có bóng trưa, mở thùng ít và nhẹ tay, để đủ thức ăn trong tổ mùa ít hoa giúp hạn chế việc này.
Mật ong lấy ở vườn nhà có cần xử lý gì không?
Mật nên lấy từ những ô đã vít nắp, lọc sạch sáp và tạp chất, đựng trong lọ sạch khô, đậy kín. Không cho trẻ dưới một tuổi ăn mật ong, đây là khuyến cáo phổ biến của ngành y tế nhiều nước. Kỹ thuật chi tiết nên học từ người nuôi ong có kinh nghiệm.