Mô hình VAC là cách nhà nông Việt Nam gọi một mảnh đất có vườn (V), ao (A) và chuồng (C) được nối với nhau: lá, cỏ, trái hỏng của vườn nuôi gà và cá; phân chuồng và độn chuồng được ủ thành phân bón trả lại cho cây; bùn ao bón gốc và nước ao tưới vườn. Ở quy mô trang trại mini, giá trị của VAC không nằm ở số lượng mỗi phần mà ở chỗ các phần có thật sự nối được hay không, và mắt xích quan trọng nhất của vòng đó là một đống ủ phân làm đúng cách.
Ý tưởng VAC được Hội Làm vườn Việt Nam và ngành nông nghiệp phổ biến rộng rãi trong nhiều thập kỷ, ở miền núi còn có biến thể VACR thêm phần rừng. Nhiều gia đình có đủ vườn, ao, chuồng nhưng mỗi thứ vẫn chạy riêng: mua phân bón cho cây, mua thức ăn cho gà, còn phân gà chất đống bốc mùi ở góc vườn. Bài này chỉ ra những đường nối cụ thể trong một trang trại vài sào, và hướng dẫn ủ phân ở mức gia đình để vòng xoay chạy được mà không sinh ruồi, mùi hay mầm bệnh.
Các đường nối trong một trang trại mini kiểu VAC
Mỗi dòng dưới đây là một dòng vật chất đi từ phần này sang phần khác. Không cần đủ hết mọi dòng; chỉ cần vài dòng chạy đều là đã bớt được đáng kể thứ phải mua từ ngoài.
| Từ | Sang | Thứ được chuyển |
|---|---|---|
| Vườn | Chuồng | Trái rụng, rau già, cỏ cắt, lá chuối, thân cây ngô cho gà và các con nuôi khác |
| Vườn | Ao | Cỏ, lá, bèo cho cá ăn cỏ như trắm cỏ |
| Chuồng | Đống ủ | Phân và độn chuồng trấu, mùn cưa |
| Vườn | Đống ủ | Lá rụng, cành nhỏ băm, cỏ dại chưa ra hạt, vỏ trái |
| Đống ủ | Vườn | Phân hữu cơ hoai bón gốc cây ăn trái, luống rau |
| Ao | Vườn | Nước tưới mùa khô, bùn đáy ao phơi khô đắp gốc |
| Bếp | Đống ủ hoặc chuồng | Vỏ rau củ, bã trà, cơm thừa (không mỡ, không thịt sống) |
Đọc bảng sẽ thấy đống ủ là ngã tư: phần lớn các dòng đi vào hoặc đi ra từ nó. Một trang trại có đống ủ tốt thì các phần tự nhiên nối với nhau; thiếu nó, chất thải của chuồng và vườn chỉ là rác phải dọn.
Vì sao không nên bón thẳng phân chuồng tươi
Phân gà, phân heo, phân bò tươi chứa nhiều đạm, nhưng ở dạng chưa ổn định. Bón thẳng vào gốc cây, đặc biệt cây non và rau, có thể gây cháy rễ do nồng độ muối và amoniac cao khi phân phân giải. Phân tươi còn mang mầm bệnh đường ruột, trứng giun sán, hạt cỏ dại, và thu hút ruồi.
Với rau ăn lá và trái mọc sát mặt đất, rủi ro mầm bệnh từ phân tươi là chuyện sức khoẻ của chính người ăn. Các khuyến cáo an toàn thực phẩm trong và ngoài nước đều nhấn mạnh phân chuồng phải được ủ hoai trước khi dùng cho rau.
Ủ phân giải quyết cả ba vấn đề: nhiệt độ trong đống ủ làm đúng cách lên đủ cao để diệt phần lớn mầm bệnh và hạt cỏ; vi sinh vật chuyển chất hữu cơ thành dạng ổn định, ít mùi; và khối lượng giảm đi, dễ chở, dễ rải. Phân ủ hoai có màu nâu sẫm, tơi, mùi đất, không còn nhận ra nguyên liệu ban đầu.
Nguyên liệu xanh và nâu: cái lõi của một đống ủ tốt
Nhóm xanh là nhóm giàu đạm. Phân chuồng, cỏ tươi, lá xanh, vỏ rau củ, trái hỏng, bèo. Nhóm này phân giải nhanh, sinh nhiệt, nhưng quá nhiều thì đống ủ nhão, bốc mùi amoniac.
Nhóm nâu là nhóm giàu carbon. Lá khô, rơm rạ, trấu, mùn cưa, cành nhỏ băm, giấy bìa không in màu. Nhóm này tạo độ tơi, giữ khí, nhưng quá nhiều thì đống ủ nguội, phân giải rất chậm.
Trộn theo cảm quan là đủ. Sách giáo khoa nói về tỉ lệ carbon trên đạm; ở mức gia đình, nhà vườn thường xếp xen các lớp nâu và xanh, nâu nhiều hơn xanh về thể tích. Nếu đống ủ bốc mùi khai thì thêm nâu; nếu nguội mãi không ấm lên thì thêm xanh.
Độ ẩm vừa phải. Nắm một nắm nguyên liệu bóp chặt, thấy rỉ vài giọt là vừa. Khô quá thì vi sinh vật ngừng làm việc; ướt quá thì thiếu khí, thối và bốc mùi.
Thứ không nên cho vào. Thịt cá sống, mỡ, xương lớn (thu hút chuột, chó); cây bị bệnh nặng; cỏ dại đã ra hạt nếu đống ủ không đủ nóng; giấy in màu, nilon; phân chó mèo và phân người.
Cách làm một đống ủ ở trang trại mini
Dưới đây là cách làm phổ biến ở quy mô gia đình, không cần máy móc. Chế phẩm vi sinh (như các chế phẩm có nấm Trichoderma bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp) giúp nhanh hơn nhưng không bắt buộc.
- Chọn chỗ cao ráo, có bóng râm, gần chuồng và gần vườn, xa giếng nước và nhà ở. Nền đất để vi sinh và giun đi lên; có thể quây bằng lưới, tre hoặc gạch xếp hở.
- Lót dưới cùng một lớp cành nhỏ, rơm thô để thoáng khí ở đáy.
- Xếp xen các lớp nâu và lớp xanh, mỗi lớp một gang tay, tưới ẩm từng lớp. Nếu dùng chế phẩm vi sinh thì rắc theo hướng dẫn trên bao giữa các lớp.
- Xếp đến khi đống ủ cao khoảng ngang hông người, vì đống quá nhỏ khó giữ nhiệt, quá lớn khó đảo.
- Phủ bạt hoặc lá chuối bên trên để giữ ẩm, chống mưa trôi chất dinh dưỡng, nhưng không bịt kín.
- Sau vài ngày, cắm tay hoặc que vào giữa đống: thấy ấm nóng là đống ủ đang làm việc tốt.
- Đảo trộn định kỳ, đưa phần ngoài vào trong, thêm nước nếu khô. Mỗi lần đảo đống ủ lại nóng lên.
- Khi đống ủ không còn nóng lên sau khi đảo, nguyên liệu đã tơi, màu nâu sẫm, mùi đất, để nghỉ thêm vài tuần cho phân ổn định rồi mới dùng.
Thời gian để có phân hoai thay đổi theo nguyên liệu, thời tiết và tần suất đảo, thường từ vài tháng trở lên; mùa đông miền Bắc chậm hơn mùa nóng phía Nam. Nhiều nhà vườn giữ hai ba đống ở các giai đoạn khác nhau: một đống đang chất thêm, một đống đang ủ, một đống đã hoai để dùng.
Dùng phân ủ trong vườn cây ăn trái
Phân ủ hoai bón cho cây ăn trái thường rải quanh vùng tán, nơi có nhiều rễ hút, không đắp dồn sát gốc. Phủ thêm lớp rơm hay lá khô bên trên giúp giữ ẩm và nuôi giun đất. Thời điểm bón và lượng bón phụ thuộc loại cây và giai đoạn sinh trưởng, phần này thuộc danh mục chăm cây quanh năm.
Phân ủ là phân hữu cơ, tác dụng chính là cải tạo đất: tăng chất mùn, giữ ẩm, nuôi vi sinh vật có lợi. Nó cung cấp dinh dưỡng chậm và không đều như phân khoáng. Vì thế nhiều nhà vườn vẫn dùng thêm một phần phân bón khác khi cây cần nuôi trái; mục tiêu của vòng VAC là bớt phụ thuộc vào đầu vào bên ngoài, không nhất thiết là bỏ hẳn.
Dùng phân ủ đều đặn trong vài năm sẽ thấy đất dưới tán đổi màu sẫm hơn, tơi hơn, nhiều giun hơn, mùa khô giữ ẩm lâu hơn. Đây là thay đổi chậm nhưng bền, và là một trong những dấu hiệu rõ nhất của một trang trại mini đang đi đúng hướng.
Chuồng lớn hơn: biogas và những điều cần biết
Ở những trang trại có nuôi heo hay bò, hầm biogas là một mắt xích quen thuộc ở nông thôn Việt Nam: phân chuồng đưa vào hầm kín, sinh khí đốt dùng nấu ăn, bã thải sau hầm dùng bón cây. Với trang trại mini chỉ có gà và vài con vật nhỏ, lượng phân thường không đủ để một hầm biogas chạy ổn định, ủ phân là lựa chọn hợp lý hơn.
Nếu tính làm biogas, nên hỏi kỹ cán bộ khuyến nông hoặc đơn vị lắp đặt có kinh nghiệm về kích thước hầm theo lượng phân thực tế, cách vận hành an toàn, và cách xử lý nước thải sau hầm. Khí sinh học dễ cháy; hầm và đường ống phải được làm và bảo dưỡng đúng kỹ thuật.
Dù dùng biogas hay ủ phân, nguyên tắc chung vẫn là không xả chất thải chăn nuôi chưa xử lý ra ao, mương, kênh chung. Đó vừa là chuyện môi trường, vừa là chuyện giữ quan hệ với hàng xóm cùng dùng nguồn nước.
Những chỗ vòng VAC hay gãy
Vòng VAC hay gãy ở ba chỗ. Chỗ thứ nhất là đống ủ bị bỏ quên: chất đầy rồi để đó, không đảo, không giữ ẩm, thành đống rác bốc mùi. Cách tránh là gắn việc đảo ủ vào lịch cố định, ví dụ mỗi lần dọn chuồng thì đảo đống ủ luôn.
Chỗ thứ hai là các phần không cân với nhau: đàn gà quá lớn so với vườn, phân thừa không ủ hết; hoặc ao quá giàu dinh dưỡng vì nhận quá nhiều nước thải. Khi một phần dư thừa thường xuyên, đó là dấu hiệu nên điều chỉnh quy mô phần đó.
Chỗ thứ ba là thuốc bảo vệ thực vật: cỏ vừa xịt thuốc diệt cỏ, lá cây vừa phun thuốc đưa vào chuồng gà hay ao cá sẽ đưa hoá chất đi vòng lại vào bữa ăn. Ghi rõ khu nào vừa phun, ngày nào hết thời gian cách ly, và không lấy nguyên liệu từ những khu đó cho chuồng và ao.
Bắt đầu nối vòng từ đâu
Không cần dựng cả mô hình trong một mùa. Thứ tự dưới đây đi từ đường nối dễ nhất đến khó nhất, mỗi bước đều có ích ngay cả khi chưa làm bước sau:
- Gom lá và cỏ thay vì đốt. Ở nhiều vùng quê, lá rụng và cỏ dại vẫn hay bị gom đốt. Chỉ riêng việc giữ chúng lại làm lớp phủ gốc hoặc nguyên liệu nâu cho đống ủ đã là đường nối đầu tiên.
- Dựng một đống ủ gần chuồng. Mỗi lần dọn chuồng gà, độn chuồng cũ đi thẳng vào đống ủ, xen với lá khô đã gom.
- Đưa phụ phẩm vườn cho gà. Trái rụng, rau già, cỏ non cắt ở bờ thay một phần thức ăn mua.
- Bón phân ủ cho rau trước, cây ăn trái sau. Rau phản ứng nhanh với phân ủ, giúp thấy kết quả sớm và học được cách dùng.
- Khi có ao, nối nước và bùn. Nước ao tưới mùa khô, bùn ao phơi khô đắp gốc, cỏ và bèo cho cá.
- Ghi lại thứ mua từ ngoài mỗi năm. Lượng phân bón, thức ăn gia cầm mua về giảm dần qua các năm là thước đo vòng đã chạy, không cần con số lợi nhuận nào.
Câu hỏi thường gặp
VAC là viết tắt của gì?
VAC là viết tắt của Vườn, Ao, Chuồng, chỉ mô hình kết hợp trồng trọt, nuôi cá và chăn nuôi trên cùng một mảnh đất gia đình, trong đó chất thải phần này làm đầu vào cho phần kia. Ở vùng đồi núi có biến thể VACR, thêm phần Rừng. Mô hình được Hội Làm vườn Việt Nam phổ biến rộng rãi.
Trang trại mini không có ao thì có làm VAC được không?
Được, chỉ là vòng ngắn hơn. Vườn và chuồng nối với nhau qua đống ủ vẫn là phần cốt lõi. Nhiều trang trại nhỏ chỉ có cây ăn trái, gà và đống ủ đã tự xoay vòng được một phần đáng kể phân bón và thức ăn. Ao là phần thêm khi có điều kiện nước và an toàn.
Ủ phân bao lâu thì dùng được?
Thường từ vài tháng trở lên, tuỳ nguyên liệu, thời tiết và tần suất đảo. Phân dùng được khi đống ủ không còn nóng lên sau khi đảo, nguyên liệu tơi, màu nâu sẫm, mùi đất, không còn nhận ra lá hay phân ban đầu. Để nghỉ thêm vài tuần cho ổn định rồi mới bón.
Đống ủ bốc mùi hôi thì phải làm sao?
Mùi khai amoniac thường do quá nhiều nguyên liệu xanh, thêm lá khô, rơm, trấu và đảo trộn. Mùi thối trứng thường do quá ướt và thiếu khí, đảo cho thoáng, thêm nguyên liệu nâu khô, che mưa tốt hơn. Đống ủ làm đúng chỉ có mùi đất ẩm.
Có cần mua chế phẩm vi sinh để ủ phân không?
Không bắt buộc. Vi sinh vật có sẵn trong đất, phân chuồng và lá mục đủ để đống ủ hoạt động. Chế phẩm vi sinh, ví dụ loại có nấm Trichoderma, giúp nhanh hơn và có thể hạn chế một số nấm bệnh, nhưng xếp lớp đúng, giữ ẩm và đảo đều mới là phần quyết định.
Phân ủ có thay được hoàn toàn phân bón mua ngoài không?
Ở nhiều trang trại mini, phân ủ giúp giảm đáng kể nhưng chưa chắc thay được hoàn toàn, nhất là khi cây đang nuôi trái cần dinh dưỡng nhiều và nhanh. Phân ủ chủ yếu cải tạo đất; nhiều nhà vườn kết hợp với lượng nhỏ phân bón khác theo nhu cầu của từng loại cây.