Một gia đình làm nổi bao nhiêu sào không có con số chung; nó được quyết định bởi số giờ công cần trong những tuần cao điểm nhất của năm, như mùa tỉa cành, mùa giữ trái non, mùa hái, chứ không phải những tuần nhàn. Cách tính thực tế là liệt kê mọi việc của trang trại, ước giờ cho từng việc ở mùa thường và mùa cao điểm, rồi so với số giờ người trong nhà thật sự có. Phần vượt quá sức nhà thì thuê theo đợt, hoặc bớt quy mô.
Nhiều người tính sức theo cảm giác: hai vợ chồng khoẻ thì chắc làm được ba bốn sào. Cảm giác đó đúng ở tháng nhàn và sai ở tháng bận, mà một trang trại hỏng thường hỏng ở tháng bận: trái chín không kịp hái, cỏ mùa mưa lút cây, gà bệnh không ai để ý. Bài này hướng dẫn lập tuần mẫu, đọc nó ra sao, chia việc trong nhà thế nào cho công bằng, và những việc nào nên thuê ngoài ngay từ đầu. Số giờ trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Vì sao tính theo tháng nhàn là sai
Việc trong trang trại mini không rải đều trong năm. Có những tháng chỉ cần đi một vòng vườn mỗi sáng, cho gà ăn, tưới vài luống rau. Có những tuần phải tỉa cành cả vườn sau thu hoạch, bón phân, làm cỏ đầu mùa mưa, hái trái chín rộ, tất cả dồn vào cùng lúc. Nếu chọn quy mô theo tháng nhàn, đến tháng bận sẽ hoặc kiệt sức, hoặc bỏ dở việc.
Cây ăn trái đặc biệt khắt khe về thời điểm. Trái chín không đợi người; hái chậm vài ngày là rụng, chim ăn, nứt. Cỏ mùa mưa mọc nhanh đến mức để một tuần là đã cao ngang gối. Tỉa cành, bón phân sau thu hoạch để cây kịp ra đọt cũng có khung thời gian riêng. Những việc này không chuyển sang tháng nhàn được.
Vì thế khi tính sức, người làm vườn lâu năm luôn hỏi: tuần nặng nhất trong năm cần bao nhiêu giờ, và nhà mình có bao nhiêu giờ vào đúng tuần đó. Câu trả lời cho câu hỏi này mới là giới hạn thật của quy mô.
Lập tuần mẫu cho trang trại của mình
Tuần mẫu là một bảng kê các việc, mỗi việc ghi số lần mỗi tuần và thời gian mỗi lần. Làm hai bảng: một cho mùa thường, một cho mùa cao điểm. Các bước:
- Liệt kê mọi phần của trang trại: cây ăn trái, rau, gà, ao, ong, kho, lối đi, việc giấy tờ và mua bán.
- Với mỗi phần, ghi các việc lặp lại: cho ăn, tưới, làm cỏ, kiểm tra sâu bệnh, dọn chuồng, ghi sổ.
- Ước thời gian mỗi việc dựa trên lần làm thật gần nhất, không ước theo trí nhớ. Nếu chưa làm bao giờ, hỏi hàng xóm làm vườn.
- Cộng thêm thời gian đi lại trong vườn, lấy dụng cụ, rửa tay, nghỉ. Phần này thường chiếm đáng kể mà hay bị quên.
- Lập riêng bảng mùa cao điểm với các việc theo đợt: tỉa cành, bón phân, hái trái, vét ao, sửa chuồng.
- So tổng giờ mỗi bảng với số giờ người nhà có thể làm, tính cả ngày ốm, ngày đi việc riêng, ngày mưa.
- Đánh dấu những tuần vượt sức. Đó là chỗ cần thuê thêm người, đổi lịch, hoặc bớt phần.
Sau một năm làm thật, hãy so tuần mẫu với sổ ghi chép thực tế. Hầu hết mọi người thấy mình đã ước thấp thời gian thật, nhất là các việc nhỏ lặp lại mỗi ngày.
Ví dụ giả định: một trại ba sào ở Nam Bộ
Để dễ hình dung, dưới đây là ví dụ giả định một trại khoảng ba công ở Nam Bộ có ba chục gốc cây ăn trái, hai chục con gà, vài luống rau và một ao nhỏ, do hai vợ chồng làm. Các con số chỉ minh hoạ cách đọc bảng, không phải định mức.
| Phần việc | Mùa thường (giờ/tuần) | Mùa cao điểm (giờ/tuần) |
|---|---|---|
| Gà: cho ăn, nước, trứng, đóng mở chuồng | khoảng 5 | khoảng 5 |
| Rau: tưới, làm cỏ, hái | khoảng 5 | khoảng 8 |
| Cây ăn trái: đi vườn, kiểm tra, làm cỏ gốc | khoảng 4 | khoảng 6 |
| Việc theo đợt: tỉa cành, bón, hái trái | 0 | khoảng 25 |
| Ao: cho cá ăn, kiểm tra nước | khoảng 2 | khoảng 3 |
| Đi lại, sửa dụng cụ, ghi sổ, mua vật tư | khoảng 4 | khoảng 6 |
| Tổng | khoảng 20 | khoảng 53 |
Đọc bảng này: mùa thường hai người làm mỗi người khoảng mười giờ một tuần, nhẹ nhàng. Mùa cao điểm tổng lên hơn năm mươi giờ, tức mỗi người hơn hai mươi lăm giờ một tuần, phần lớn là việc nặng. Nếu một trong hai người không làm việc nặng được, tuần cao điểm cần thuê thêm người, hoặc giãn việc hái trái bằng cách trồng các loại cây chín lệch mùa nhau.
Chia việc trong nhà sao cho bền
Chia theo sức, không chia đều. Người khoẻ nhận việc nặng theo đợt, người lớn tuổi nhận việc đều đặn nhẹ như gà, rau, ghi sổ. Chia đều số giờ nhưng không tính sức thì người yếu sẽ quá tải.
Mỗi phần có một người chịu trách nhiệm chính. Gà là của một người, rau là của một người. Người khác có thể phụ, nhưng một người phải nhớ lịch tiêm phòng, biết hôm nay gà đã ăn chưa. Việc của chung thường thành việc không của ai.
Có người dự phòng cho mỗi phần. Khi người phụ trách gà đi vắng, ai làm thay phải biết cách. Viết ra vài dòng hướng dẫn dán ở chuồng hoặc kho.
Con cháu về thì có việc cụ thể. Thay vì nói về phụ ông bà, hãy giao việc rõ: hái hết cây xoài góc ao, sửa hàng rào chuồng gà. Người trẻ về một hai ngày làm việc cụ thể giúp được nhiều hơn làm vặt.
Họp ngắn đầu mỗi mùa. Mười lăm phút cả nhà ngồi lại xem mùa tới có việc gì lớn, ai về được tuần nào. Nhiều căng thẳng trong gia đình làm vườn đến từ việc không ai nói trước.
Những việc nên thuê ngay từ đầu
Có những việc gia đình làm được nhưng không nên làm, vì rủi ro hoặc vì tốn sức không xứng. Leo cây cao để tỉa cành hay hái trái là việc đầu tiên nên thuê người quen việc, nhất là khi người nhà đã lớn tuổi. Đào ao, san đất, làm đường bằng máy thuê theo giờ rẻ hơn nhiều so với tự đào bằng tay vài tháng.
Phun thuốc bảo vệ thực vật, nếu có dùng, cũng nên nhờ người có kinh nghiệm và đồ bảo hộ đầy đủ, ít nhất là cho đến khi người nhà được hướng dẫn kỹ. Sửa điện, sửa máy bơm là việc của thợ.
Ngoài ra là những đợt cao điểm vượt sức: hái trái rộ, làm cỏ đầu mùa mưa. Ở nhiều vùng quê, thuê công nhật theo ngày là chuyện bình thường; cách thoả thuận tiền công, giờ làm, bữa ăn nên hỏi theo lệ của xóm và nói rõ trước khi bắt đầu. Trang này không nêu mức tiền công vì mỗi vùng mỗi khác và thay đổi theo mùa.
Một mẹo của nhiều nhà vườn là đổi công với hàng xóm: hôm nay nhà mình sang hái giúp nhà bên, tuần sau họ sang giúp lại. Đổi công giữ được quan hệ láng giềng và không tốn tiền, nhưng cần sòng phẳng để không thành nợ ân tình.
Giảm giờ công mà không giảm cây
Nếu tuần mẫu cho thấy vượt sức mà không muốn bớt cây, vẫn còn vài cách giảm giờ công. Cách hiệu quả nhất là tưới tự động: một hệ thống tưới nhỏ giọt hoặc phun gốc có van hẹn giờ cắt đi phần lớn thời gian tưới mùa khô. Tủ gốc bằng rơm, lá khô giữ ẩm và hạn chế cỏ quanh gốc. Trồng cây phủ đất giữa hàng giảm làm cỏ.
Thứ hai là rải vụ: chọn các loại cây chín vào các tháng khác nhau để việc hái không dồn một lúc. Thứ ba là giữ tán cây thấp bằng cách tỉa từ khi cây còn nhỏ, để hái trái và tỉa cành đứng dưới đất làm được, không cần leo.
Cuối cùng, bớt những phần ăn nhiều giờ mà ít niềm vui. Có nhà thấy rau tốn công nhất nên chỉ giữ vài luống sát bếp. Có nhà bỏ ao vì vét ao mỗi năm quá nặng. Trang trại mini của mỗi nhà không cần giống ai; nó cần vừa với sức nhà mình.
Sức người thay đổi theo năm tháng: tính trước mười năm
Tuần mẫu lập năm nay đúng cho năm nay. Mười năm sau, người làm chính đã lớn tuổi hơn, con cái có thể đã đi học xa hay lập gia đình, còn cây thì lớn hơn, tán rộng hơn, cho trái nhiều hơn, nghĩa là việc hái và tỉa nặng hơn. Hai đường cong này đi ngược chiều nhau: sức người giảm dần, việc của cây tăng dần trong những năm cây vào độ sung sức.
Vì thế khi chọn quy mô, nên chừa khoảng dư. Nếu năm nay vừa đủ sức cho tuần cao điểm, vài năm nữa sẽ thiếu. Cách tính an toàn hơn là chọn quy mô sao cho tuần cao điểm hiện tại chỉ dùng khoảng hai phần ba sức nhà mình, phần còn lại dành cho cây lớn lên và cho những năm sức yếu đi.
Cũng nên nghĩ trước về những biến cố: một người ốm dài ngày, một mùa con cháu không về được. Trang trại nào chỉ chạy được khi đủ mặt mọi người thì rất mong manh. Viết sẵn hướng dẫn cho từng phần, có danh sách người có thể thuê gấp, giữ một phần cây ít chăm là cách để trang trại vượt qua những năm khó.
Khi nào nên mở rộng, khi nào nên thu nhỏ
Mở rộng chỉ nên tính khi đã qua ít nhất một năm trọn vẹn với quy mô hiện tại, tuần cao điểm vẫn còn dư sức, và cả nhà muốn làm thêm. Mở rộng vì thấy đất trống hay vì hàng xóm làm thì thường hối hận.
Trước khi mở rộng, thử tưởng tượng tuần cao điểm của năm sau với phần mới thêm vào: nếu thêm một chục gốc cây cùng loại với những cây đang có, tuần hái trái sẽ nặng thêm đúng vào lúc đã nặng nhất. Mở rộng bằng loại cây chín lệch mùa thì gánh được dễ hơn nhiều.
Thu nhỏ nên tính khi nhiều tuần liền phải bỏ dở việc, người nhà mệt mỏi, cây bệnh vì không kịp chăm. Thu nhỏ không phải thất bại; đó là điều chỉnh để giữ được phần quý nhất. Thường người ta bỏ bớt phần nuôi trước vì cần chăm mỗi ngày, giữ lại cây lâu năm vì chịu được vắng chủ.
Câu hỏi thường gặp
Hai vợ chồng làm được bao nhiêu sào vườn cây ăn trái?
Không có con số chung. Nếu chỉ có cây lâu năm và tưới tự động, hai người khoẻ có thể giữ được một mảnh lớn hơn nhiều so với khi có thêm gà, rau, ao. Hãy lập tuần mẫu mùa cao điểm và so với số giờ thật mình có. Đó là cách duy nhất ra con số cho riêng nhà mình.
Mùa nào trong năm là mùa cao điểm của trang trại mini?
Thường là mùa hái trái và ngay sau đó là tỉa cành, bón phân để cây ra đọt mới. Đầu mùa mưa cũng nặng vì cỏ mọc nhanh và nhiều việc trồng mới. Mỗi vùng mỗi khác: Nam Bộ có hai mùa mưa khô rõ, miền Bắc có mùa đông lạnh cây nghỉ, nên tự ghi lịch của vườn mình là chính xác nhất.
Có nên thuê người làm thường xuyên cho trang trại mini không?
Với vài sào, thường không cần thuê thường xuyên. Thuê theo đợt cho việc nặng hoặc nguy hiểm như leo cây, đào đắp, hái trái rộ là đủ. Nếu thấy cần thuê thường xuyên, đó là dấu hiệu quy mô đã vượt sức gia đình và nên cân nhắc lại.
Đổi công với hàng xóm có còn phổ biến không?
Ở nhiều vùng quê vẫn còn, nhất là mùa hái trái, cấy gặt, làm nhà. Đổi công tiết kiệm tiền và giữ tình xóm, nhưng cần sòng phẳng: nhận bao nhiêu ngày thì trả lại bấy nhiêu, đúng lúc nhà kia cần. Người mới về quê nên tìm hiểu lệ đổi công của xóm trước khi nhờ.
Làm sao biết mình đang ước thấp giờ công?
Ghi lại thời gian thật trong vài tuần, kể cả thời gian đi lấy dụng cụ, rửa tay, nghỉ giữa chừng. Hầu hết người mới thấy thời gian thật cao hơn ước tính khá nhiều. Một dấu hiệu khác là việc nào đó cứ bị dời sang tuần sau mãi: đó là việc đã bị ước thấp.
Nên bỏ phần nào trước khi thấy quá tải?
Thường bỏ phần cần chăm mỗi ngày mà mang lại ít giá trị nhất cho nhà mình. Với nhiều nhà là rau hoặc gia cầm, vì cây lâu năm chịu được vắng chủ. Nhưng nếu cả nhà quý trứng gà hơn trái cây thì làm ngược lại. Câu hỏi là phần nào mình muốn giữ nhất, không phải phần nào đáng tiền nhất.