Thuê người chăm vườn ở quê có ba hình thức chính: trả công theo ngày khi cần việc, trả trọn theo từng việc (phát cỏ cả vườn, tỉa cả vườn, hái một đợt), hoặc khoán chăm cả năm. Hình thức nào hợp tuỳ vào việc bạn có người ở gần để kiểm việc hay không và bạn hiểu vườn đến đâu. Mức công cụ thể mỗi vùng một khác và thay đổi theo mùa, nên cách đúng là hỏi giá công ở chính xã mình, không lấy con số nơi khác áp vào.
Thuê người không khó; khó là thuê được người làm đúng ý khi mình không đứng ở vườn. Phần lớn rắc rối đến từ ba chỗ: giao việc mơ hồ, không ai kiểm việc, và đến lúc thu hoạch mới bàn chuyện trái. Bài này đi từ chỗ tìm người, chọn hình thức trả công, cách viết danh sách việc, tới cách kiểm việc từ xa và những điều nên ghi trên giấy.
Tìm người làm vườn ở quê qua đâu
Hỏi hàng xóm sát vườn. Người ở cạnh vườn biết ai trong xóm chăm vườn giỏi, ai làm ẩu, ai hay bỏ ngang. Họ cũng là người có lợi khi vườn bên cạnh được chăm tử tế, vì cỏ cao và sâu bệnh từ vườn bỏ hoang dễ lan sang.
Hỏi các nhà vườn lớn trong vùng. Ở những vùng chuyên cây ăn trái, nhà vườn lớn thường có tổ thợ quen đi tỉa, phun, hái theo mùa. Thợ của họ có nghề, quen loài cây chủ lực của vùng, và có đồ nghề như thang, cưa, máy phun.
Hỏi người bán vật tư nông nghiệp ở xã. Cửa hàng phân thuốc gặp hầu hết người làm vườn trong vùng và biết ai đang nhận việc. Chỉ nên nhờ giới thiệu người, còn chuyện mua thuốc gì thì tự quyết sau khi hỏi kỹ.
Qua người thân, bạn bè ở quê. Đây là nguồn đáng tin nhất vì có người bảo lãnh. Người được giới thiệu qua quan hệ thường giữ uy tín với người giới thiệu, nên ít bỏ ngang hơn.
Công nhật, trả theo việc hay khoán năm
Ba hình thức trả công khác nhau ở chỗ ai chịu rủi ro năng suất làm việc và ai chịu trách nhiệm kết quả. Không nêu mức tiền vì mỗi vùng một khác; bảng chỉ so cách vận hành.
| Hình thức | Cách tính | Ưu điểm | Điểm cần canh |
|---|---|---|---|
| Công nhật | Theo ngày làm, có khi kèm bữa | Linh hoạt, dễ thử người mới | Cần người kiểm xem một ngày làm được bao nhiêu việc |
| Trả theo việc | Trọn một việc: phát cỏ cả vườn, tỉa cả vườn, hái một đợt | Rõ kết quả, dễ kiểm từ xa bằng ảnh | Phải mô tả việc kỹ, nếu không dễ làm nhanh làm ẩu |
| Khoán năm | Một khoản cho cả năm hoặc chia trái, có khi cả hai | Chủ đỡ lo lịch việc | Người nhận có thể vắt cây để lấy trái trong năm khoán |
| Chia trái | Người chăm hưởng một phần sản lượng | Người chăm có động lực giữ trái | Dễ tranh cãi khi mất mùa; khó đếm nếu chủ ở xa |
Với chủ vườn ở xa, trả theo việc thường dễ kiểm nhất vì kết quả nhìn được qua ảnh. Khoán năm hợp khi đã tin người; chia trái nên dùng khi có người thân ở gần đứng ra cân đếm cùng.
Viết danh sách việc sao cho người làm hiểu đúng
Một danh sách việc tốt mô tả kết quả cần có, không chỉ tên việc. "Phát cỏ" có thể hiểu là cắt sát đất cả vườn hay chỉ dọn quanh gốc. Mỗi việc nên trả lời được: làm ở đâu, tới mức nào, tránh gì, xong thì báo bằng gì.
- Phát cỏ: dọn sạch trong bán kính tán cây, giữ lớp cỏ thấp ở lối đi để giữ đất; không dùng thuốc diệt cỏ quanh gốc nếu chủ không đồng ý; chụp ảnh từ bốn góc vườn sau khi xong.
- Tỉa cành sau thu hoạch: cắt cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc vào trong tán; không cắt cành khung lớn khi chưa hỏi; gom cành ra khỏi gốc.
- Bón phân: loại phân, lượng mỗi gốc theo hướng dẫn của người có nghề, rải theo hình chiếu tán chứ không đổ sát gốc; tưới sau khi bón nếu đất khô.
- Phun thuốc: chỉ loại thuốc đã thống nhất; người phun có đồ bảo hộ; không phun khi gió lớn; báo ngày phun để biết thời gian cách ly trước khi hái cho nhà ăn.
- Hái trái: độ già cần hái, cách đỡ trái không rơi, cách xếp thùng, ai đếm, gửi đi đâu.
- Khơi rãnh mùa mưa: rãnh thoát nước quanh vườn và giữa các hàng cây thông, không để nước đọng quanh gốc quá một ngày.
Lịch kỹ thuật chi tiết theo từng loài cây có bài riêng trong trang. Ở đây điều cần là biến lịch đó thành những việc người làm hiểu đúng một lần, không phải gọi hỏi lại.
Kiểm việc khi mình không đứng ở vườn
Cách kiểm việc dễ nhất là ảnh trước và sau, chụp từ những vị trí cố định. Thống nhất với người làm vài điểm đứng chụp quen thuộc: cổng vườn, góc ao, giữa hàng cây chính. Ảnh chụp cùng góc qua các đợt việc cho thấy rất rõ cỏ đã dọn tới đâu, tán đã thông chưa, rãnh có còn nước đọng không. Ảnh chụp lung tung thì không so được gì.
Cuộc gọi video đi một vòng vườn ngay khi người làm vừa xong việc có giá trị hơn mười tấm ảnh. Bạn có thể nhờ đưa máy lại gần một gốc cụ thể, nhìn vết cắt cành, nhìn đất quanh gốc. Vài phút gọi như vậy cũng là lúc bạn hỏi người làm thấy gì bất thường, vì người cầm cưa trong vườn thường thấy những thứ ảnh không cho thấy: một gốc có vết đục thân, một chỗ đất lún, một cây ra đọt yếu.
Nếu có người thân hoặc hàng xóm ở gần, nhờ họ ghé qua sau mỗi đợt việc lớn. Người làm biết có người sẽ ghé xem thì làm cẩn thận hơn, không cần ai nói ra. Và lần về quê nào cũng nên đi một vòng với người làm để chỉ chỗ ưng ý và chỗ cần sửa, nói tại chỗ thì rõ hơn mọi tin nhắn.
Đừng biến việc kiểm thành soi. Người làm vườn có nghề rất dễ tự ái khi bị chụp lại từng vết cắt và chất vấn. Kiểm để hai bên cùng nhìn một thứ, cùng hiểu một kết quả, không phải để bắt lỗi.
Những điều nên ghi trên giấy, dù chỉ là tin nhắn
Phạm vi việc và thời gian. Việc gì, trong vườn nào, làm trong bao lâu, đợt nào. Với khoán năm thì ghi từ tháng nào tới tháng nào.
Cách trả công. Trả theo ngày, theo việc hay khoán; trả khi nào, bằng tiền mặt qua người thân hay chuyển khoản; nếu chia trái thì chia theo cách nào và ai cân đếm.
Vật tư. Ai mua phân, thuốc, xăng máy; ai giữ hoá đơn; người làm có được tự mua rồi tính lại không.
Những việc không được làm khi chưa hỏi. Chặt cây, cưa cành khung lớn, dùng thuốc ngoài danh sách, xử lý ra hoa bằng hoá chất, cho người khác vào vườn hái.
Khi có sự cố. Cây gãy đổ, trộm, người làm bị thương trong vườn thì báo ai, xử lý thế nào. Chuyện tai nạn lao động khi leo cây là rủi ro có thật; nên hỏi rõ người làm có quen việc trên cao không và không ép làm việc nguy hiểm.
Khi muốn dừng. Bên nào cũng được dừng sau khi báo trước một khoảng thời gian, và giao lại vườn trong tình trạng đã thống nhất.
Giữ được người làm tốt qua nhiều năm
Một người làm vườn đã quen vườn bạn ba, bốn năm có giá trị hơn nhiều so với người mới làm rẻ hơn. Họ biết cây nào hay rụng trái non, góc nào hay ngập, năm nào nên để cây nghỉ. Mất người như vậy là mất luôn trí nhớ của vườn.
Những cách giữ người đơn giản thường hiệu quả nhất: trả công đúng hẹn, không để người làm phải đòi; báo trước lịch việc để họ sắp xếp với vườn khác; hỏi ý kiến họ về kỹ thuật thay vì chỉ ra lệnh; để họ mang về một ít trái mỗi mùa; và về quê thì ghé nhà họ một lần, hỏi thăm gia đình. Người làm vườn ở quê đánh giá chủ vườn qua cách đối xử nhiều hơn qua mức công.
Ngược lại, nếu sau một hai mùa thấy người làm thường bỏ việc giữa chừng, không báo tin, hay tự ý dùng thuốc ngoài danh sách, thì nên đổi người sớm, đúng theo cách dừng đã thống nhất, và nói rõ lý do một cách bình tĩnh. Kéo dài vì ngại chỉ làm vườn xuống thêm một mùa nữa.
Mùa đầu với người làm mới: thử từng bước
Với một người làm chưa từng làm cho mình, đừng giao ngay cả vườn cả năm. Cho nhau một mùa thử theo từng nấc sẽ ít rủi ro hơn cho cả hai bên.
- Giao một việc nhỏ, dễ nhìn kết quả, như phát cỏ cả vườn, và xin ảnh trước sau từ các góc cố định.
- Nếu ổn, giao một việc cần tay nghề hơn như tỉa cành sau thu hoạch, và nhờ một người có nghề hoặc người thân ở gần ghé xem vết cắt.
- Trong lúc đó, quan sát cách họ báo tin: có báo đúng hẹn không, có tự kể điều bất thường trong vườn không, có hỏi trước khi làm việc ngoài danh sách không.
- Hết một mùa, gặp hoặc gọi video để cùng nhìn lại: chỗ nào ưng, chỗ nào cần đổi, họ thấy vườn cần gì mà mình chưa thấy.
- Chỉ khi đó mới bàn tới hình thức lâu dài hơn như trả theo đợt cả năm hay khoán năm.
Mùa thử còn giúp người làm hiểu tính chủ vườn: người thích báo cáo kỹ, người chỉ cần biết kết quả, người khó tính về thuốc. Hiểu nhau từ đầu thì những mùa sau ít va chạm hơn nhiều so với một thoả thuận lớn ký vội.
Một điều nên nói ngay trong mùa thử là quy tắc an toàn: không làm một mình trên cây cao, không phun thuốc khi không có đồ bảo hộ, không dùng máy cắt cỏ gần chân người khác. Người làm thấy chủ vườn quan tâm tới an toàn của họ thì cũng tin chủ hơn.
An toàn cho người làm thuê trong vườn
Thuê người làm vườn là nhận thêm một phần trách nhiệm về an toàn của họ trong lúc làm việc cho mình. Những việc rủi ro nhất trong vườn cây ăn trái là leo cây tỉa cành và hái trái trên cao, dùng cưa máy, phun thuốc, và làm gần đường điện. Mỗi năm ở nông thôn đều có những tai nạn ngã từ cây xuống hay bị cành đè, phần nhiều xảy ra khi người làm một mình, thang kê tạm bợ, cành mục mà không ai để ý.
Chủ vườn ở xa không đứng đó để nhắc, nên những điều về an toàn phải nói trước, ngay trong lúc giao việc. Việc trên cao thì nên có hai người, thang chắc chắn, không trèo khi mưa hay gió mạnh. Cây sát đường dây điện thì không tự tỉa, phải báo ngành điện địa phương. Phun thuốc thì phải có đồ bảo hộ, không phun lúc gió to, không để trẻ con lại gần. Bạn có thể góp tiền mua sẵn một bộ đồ bảo hộ và một chiếc thang tốt để ở vườn, chi phí nhỏ so với hậu quả nếu có người ngã.
Nếu chẳng may có tai nạn, chủ vườn nên có mặt hoặc lo liệu ngay việc đưa người đi chữa trị, rồi mới tính chuyện trách nhiệm. Ở làng quê, cách chủ vườn cư xử lúc đó quyết định việc sau này có còn ai nhận làm vườn cho mình nữa hay không.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người chăm vườn thì trả công theo ngày hay theo việc tốt hơn?
Với chủ vườn ở xa, trả theo việc thường dễ quản hơn vì kết quả nhìn được qua ảnh: cỏ đã sạch chưa, cành đã tỉa chưa. Công nhật hợp khi có người ở gần theo dõi hoặc khi thử một người mới trong vài ngày. Khoán năm chỉ nên dùng khi đã tin tay nghề và sự trung thực của người nhận.
Làm sao biết mức công thuê làm vườn ở quê mình là hợp lý?
Hỏi ba bốn nguồn ở chính xã đó: hàng xóm có vườn, nhà vườn lớn, người bán vật tư nông nghiệp. Mức công thay đổi theo vùng, theo mùa vụ và theo độ nặng của việc, ví dụ tỉa cây cao hay hái trái trên cao thường khác phát cỏ. Không nên lấy mức ở nơi khác áp vào.
Người làm vườn tự ý phun thuốc không có trong danh sách thì phải làm gì?
Hỏi ngay tên thuốc, ngày phun và lý do để biết thời gian cách ly trước khi hái trái cho nhà ăn. Sau đó nói lại quy tắc: thuốc ngoài danh sách phải hỏi trước. Nếu chuyện lặp lại nhiều lần thì nên đổi người, vì đây là chuyện an toàn của người ăn trái chứ không chỉ chuyện ý thích.
Có cần làm hợp đồng khi thuê người làm vườn thời vụ không?
Với việc ngắn hạn, một tin nhắn ghi rõ việc, thời gian, cách trả công và những điều không được làm là đủ để hai bên hiểu nhau. Với khoán cả năm hoặc chia trái thì nên có văn bản hai bên ký, ghi đủ phạm vi, cách chia và cách dừng. Khi có giá trị lớn hay tranh chấp, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Thuê người hái trái thì nên để họ tự bán luôn không?
Không nên gộp người hái và người bán nếu chủ vườn ở xa và không có ai ở gần cân đếm. Hái là một việc, chia và bán phần dư là việc khác. Tách ra giúp tránh hiểu lầm về sản lượng. Nếu có người thân ở quê đứng ra đếm và giữ tiền thì việc bán bớt cho người quen dễ minh bạch hơn.
Người làm vườn có nghề nhưng làm khác cách mình muốn thì nghe ai?
Nghe lý do của họ trước. Người làm vườn lâu năm ở chính vùng đó thường có lý do thật, ví dụ không tỉa mạnh vì năm nay cây yếu. Nếu cách họ làm không ảnh hưởng an toàn và không đi ngược điều đã thống nhất, có thể để họ làm và theo dõi kết quả qua một mùa trước khi bàn lại.