Người nhận nuôi không làm nghề vườn vẫn tự tay làm được một số việc có ích cho cây và an toàn: nhổ cỏ, làm sạch quanh gốc, tủ gốc bằng rơm hay lá khô, tưới theo hướng dẫn, gom trái rụng và cành khô, bao trái ở cành thấp, hái trái cùng người chăm. Những việc nên để nhà vườn làm là phun thuốc, bón phân hoá học, tỉa cành lớn, xử lý ra hoa, leo cây cao và những gì cần dụng cụ nguy hiểm.
Ranh giới ấy không nhằm giữ nghề cho nhà vườn mà vì hai lý do: an toàn của bạn và sự thống nhất của quy trình chăm cả vườn. Một cây được bón thêm hay tỉa khác lịch có thể lệch nhịp với cả vườn, ảnh hưởng mùa trái. Bài này đi qua từng việc, nói rõ cách làm đúng và lý do, để những giờ bạn ở vườn thật sự giúp được cây.
Vì sao nên có ranh giới rõ trước khi xắn tay áo
Trong mô hình nhận nuôi, nhà vườn chịu trách nhiệm chăm cây theo thoả thuận. Khi bạn làm một việc trên cây, dù tốt ý, kết quả vẫn ảnh hưởng tới trách nhiệm đó. Tỉa một cành sai chỗ có thể làm mất cành mẹ của mùa sau; tưới quá tay đúng lúc nhà vườn đang xiết nước để xử lý ra hoa có thể làm cây ra đọt thay vì ra hoa; bón thêm một nắm phân đạm có thể kéo cây lệch khỏi nhịp của cả vườn.
Vì vậy trước mỗi chuyến về, nên hỏi nhà vườn: lần này có việc gì mình phụ được không, và có việc gì tuyệt đối không nên làm trong giai đoạn này. Câu trả lời thay đổi theo mùa. Cùng là tưới nước, có tháng được khuyến khích, có tháng lại là điều cấm.
Ranh giới rõ cũng giúp bạn yên tâm hơn. Khi nhà vườn đã giao việc, bạn làm hết lòng mà không lo làm hỏng. Khi một việc nằm ngoài ranh giới, bạn có thể đứng xem, hỏi han và học, đó cũng là một cách tham gia.
Một cách đơn giản để giữ ranh giới là xin nhà vườn đặt một danh sách việc theo mùa cho người nhận nuôi: mùa hoa thì chỉ xem, mùa trái non thì bao trái, mùa nuôi trái thì tủ gốc, nhổ cỏ, mùa hái thì cùng hái. Danh sách ngắn như vậy giúp cả hai bên đỡ phải hỏi lại mỗi lần, và bạn biết trước để chuẩn bị đồ, sắp xếp người đi cùng.
Việc người nhận nuôi làm được và việc nên để nhà vườn
Bảng chia theo mức rủi ro cho người và cho cây. Từng vườn có thể nới hoặc siết, luôn hỏi trước.
| Việc | Người nhận nuôi | Lý do |
|---|---|---|
| Nhổ cỏ, dọn quanh gốc | Làm được | Ít rủi ro, giúp gốc thông thoáng |
| Tủ gốc bằng rơm, lá khô | Làm được, theo hướng dẫn | Giữ ẩm, chỉ cần chừa khoảng trống sát cổ rễ |
| Gom trái rụng, cành khô | Làm được | Giảm ổ sâu bệnh, việc hợp với trẻ lớn |
| Tưới nước | Khi nhà vườn bảo | Có giai đoạn cây cần xiết nước |
| Bao trái cành thấp | Làm được, sau khi được chỉ | Cần đúng thời điểm, đúng cách buộc túi |
| Hái trái | Cùng người chăm | Cần biết trái đủ già, cách cắt cuống |
| Tỉa chồi nhỏ, cành tăm | Khi được hướng dẫn tận tay | Cần biết cành nào giữ, cành nào bỏ |
| Tỉa cành lớn, tạo tán | Để nhà vườn | Ảnh hưởng cả mùa sau, dụng cụ nguy hiểm |
| Bón phân hoá học | Để nhà vườn | Cần đúng loại, đúng liều, đúng giai đoạn |
| Phun thuốc | Không làm | Nguy hiểm sức khoẻ, cần bảo hộ và hiểu biết |
| Xử lý ra hoa, khoanh vỏ | Để nhà vườn | Kỹ thuật chuyên môn |
| Leo cây, dùng thang cao | Không làm | Rủi ro té ngã |
Nhổ cỏ, dọn gốc và tủ gốc: việc nhỏ mà cây được lợi
Vùng đất dưới tán, nhất là quanh gốc, là nơi rễ hút nước và dinh dưỡng mạnh. Cỏ mọc dày ở đây cạnh tranh nước, che khuất gốc khiến khó phát hiện sâu đục thân, chảy nhựa. Nhổ cỏ bằng tay hoặc dùng cuốc nhỏ làm cạn trên mặt, không cuốc sâu vì dễ làm đứt rễ tơ nằm nông. Nhiều nhà vườn hiện nay giữ một lớp cỏ thấp ở lối đi giữa các hàng cây để chống xói mòn, chỉ làm sạch quanh gốc; hỏi xem vườn bạn theo cách nào.
Tủ gốc là phủ một lớp rơm, lá khô, vỏ trấu hoặc cỏ đã cắt quanh gốc. Lớp tủ giữ ẩm cho đất mùa khô, hạn chế cỏ mọc, khi mục thì thành mùn nuôi đất. Khi tủ, rải đều trong vùng tán, dày vừa phải, và chừa một khoảng trống nhỏ sát cổ rễ để gốc thông thoáng, không bị ẩm thường xuyên dễ sinh nấm.
Gom trái rụng, nhất là trái bị sâu đục, và cành khô cắt ra đem đi xử lý theo cách nhà vườn quy định là việc rất có ích: trái rụng để lại dưới gốc là nơi ruồi đục trái, sâu bệnh hoàn tất vòng đời và tấn công đợt trái sau. Đây là việc trẻ lớn làm cùng bố mẹ được, kèm găng tay.
Bao trái đúng cách: các bước khi được nhà vườn chỉ
Bao trái là việc người nhận nuôi hay được mời làm nhất, và cũng dễ làm sai nếu không được chỉ. Quy trình chung (từng vườn có thể khác về loại túi và thời điểm):
- Hỏi nhà vườn thời điểm bao: thường khi trái đã qua đợt rụng sinh lý chính, đạt cỡ nhất định tuỳ loại cây. Bao quá sớm tốn túi cho trái sẽ rụng, bao quá muộn thì sâu đã đục.
- Chọn trái để bao theo hướng dẫn: trái lành, không vết sâu, không dị dạng. Trái xấu thường được tỉa bỏ trước khi bao.
- Nếu nhà vườn có xử lý trái trước khi bao, chờ họ làm xong, không tự làm bước này.
- Mở túi, cho trái vào nhẹ nhàng, không để lá hoặc cành kẹt trong túi, không làm trầy vỏ trái.
- Buộc miệng túi quanh cuống trái hoặc cành theo cách vườn hướng dẫn, đủ chặt để côn trùng không chui vào, đủ lỏng để không thắt cuống.
- Chỉ bao những trái ở tầm với từ mặt đất. Trái cao để nhà vườn dùng thang hoặc sào chuyên dụng.
- Đếm số trái đã bao trên cây của mình và ghi lại, đến mùa hái so sánh.
Bao trái có thể mất cả buổi sáng cho một cây sai trái. Đó là một trong những buổi về vườn mà nhiều gia đình nhớ lâu nhất, vì công sức hiện ra ngay trên cây và đến mùa hái thì gặp lại từng trái mình đã bọc.
Tưới nước và tỉa nhẹ: làm khi được giao, theo đúng hướng dẫn
Tưới nước nghe đơn giản nhưng lại là việc gắn chặt với kỹ thuật điều khiển ra hoa. Với xoài, sầu riêng, cây có múi ở phía Nam, nhà vườn thường giảm hoặc ngưng tưới một thời gian trước khi xử lý ra hoa để cây chuyển trạng thái; tưới vào lúc này có thể làm hỏng cả đợt. Trong giai đoạn nuôi trái thì ngược lại, cây cần nước đều. Vì vậy chỉ tưới khi nhà vườn giao, đúng lượng, đúng chỗ (thường là trong vùng tán, không dội thẳng sát gốc).
Tỉa nhẹ, như ngắt chồi vượt mọc từ gốc, bỏ cành tăm nhỏ khô trong tán, là việc người nhận nuôi có thể học. Nhưng chỉ làm sau khi nhà vườn chỉ tận tay một hai cành mẫu, dùng kéo tỉa sắc và sạch, cắt gọn sát chỗ phân nhánh. Tuyệt đối không cắt cành mang hoa, mang trái, cành to bằng cổ tay trở lên, và không tỉa khi không chắc. Cắt một cành rất nhanh, nhưng để cây mọc lại cành đó mất cả năm.
Tỉa chồi vượt ở gốc là việc an toàn nhất trong nhóm này. Chồi vượt mọc thẳng từ gốc ghép hoặc thân thấp, lá có khi khác hẳn lá cây chính vì đó là chồi của gốc ghép; để lâu, chồi lấy mất dinh dưỡng của phần ngọn. Nhà vườn thường vui khi có người phụ việc này, vì nó tốn công mà lại dễ làm đúng: cắt sát nơi chồi mọc ra, gọn một nhát.
Hái trái cùng người chăm: phần thưởng cũng cần học
Hái trái là việc người nhận nuôi mong nhất, nhưng mỗi loại trái có cách hái riêng mà người ngoài nghề dễ làm sai. Xoài, bưởi thường được cắt chừa một đoạn cuống ngắn bằng kéo, không giật, không vặn trái khỏi cành, vì vết rách ở cuống là đường vào của nấm làm thối trái khi bảo quản. Nhựa xoài chảy ra từ cuống có thể làm cháy vỏ trái và kích ứng da, nên nhiều vườn để trái úp cuống xuống cho chảy hết nhựa trước khi xếp.
Nhãn, vải cắt cả chùm, cắt kèm một đoạn cành ngắn phía trên chùm theo cách nhà vườn chỉ, việc này cũng là một kiểu tỉa cho đợt đọt sau. Mít phải cắt cuống bằng dao, đỡ trái bằng tay hoặc dây vì trái nặng; sầu riêng giống cắt cần người có kinh nghiệm xác định trái đủ ngày, giống chờ rụng thì nhặt dưới gốc và không được trèo hái. Với những trái này, người nhận nuôi thường chỉ đỡ trái, xếp vào sọt.
Sau khi hái, đặt trái nhẹ vào sọt có lót, không quăng ném, không chồng quá cao, để trong bóng râm. Trái bị va đập lúc hái thường hỏng nhanh nhất khi về đến thành phố. Hỏi nhà vườn cách để trái chín và bảo quản đúng cho loại trái bạn mang về, vì mỗi loại một khác.
An toàn của chính bạn khi làm vườn
Đồ bảo hộ cơ bản. Găng tay vải hoặc găng làm vườn, giày kín, áo dài tay, mũ. Khi làm trong tán, kính bảo hộ nhẹ giúp tránh cành đâm, nhựa cây bắn vào mắt; nhựa xoài, nhựa mít có thể gây kích ứng da với người nhạy cảm.
Dụng cụ. Dùng kéo, dao nhỏ đúng cách, cắt hướng ra ngoài người. Không dùng máy cắt cỏ, cưa máy nếu chưa được hướng dẫn. Cất dụng cụ đúng chỗ sau khi dùng, nhất là khi có trẻ em.
Tư thế. Nhổ cỏ, tủ gốc làm lâu dễ đau lưng. Ngồi thấp thay vì cúi gập, đổi tư thế thường xuyên, nghỉ giữa giờ. Mang vác bao rơm, sọt trái nặng thì chia nhỏ, nhờ người phụ.
Tránh xa thuốc. Không làm việc trong khu vườn vừa phun thuốc theo khuyến cáo thời gian quay lại trên nhãn. Rửa tay kỹ trước khi ăn uống. Không ăn trái hái tại chỗ khi chưa hỏi nhà vườn.
Biết dừng. Người phố làm vườn lần đầu thường hăng hái quá sức dưới nắng. Mỗi lần làm một buổi ngắn, đều đặn qua nhiều lần về, tốt hơn một ngày vắt kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Mình có thể tự bón phân hữu cơ cho cây không?
Hỏi nhà vườn trước. Phân hữu cơ đã ủ hoai thường ít rủi ro, nhưng lượng, thời điểm và cách bón vẫn cần khớp với lịch chăm của vườn. Phân chuồng tươi chưa ủ không nên bón vì có thể mang mầm bệnh và làm hỏng rễ.
Có nên mang chế phẩm sinh học từ nhà về tưới cho cây?
Không nên tự ý. Chế phẩm nào cũng có cách dùng riêng và có thể ảnh hưởng đến quy trình của vườn. Nếu thật sự muốn thử, đưa sản phẩm cho nhà vườn xem, để họ quyết định có dùng không và dùng lúc nào.
Trẻ em làm được những việc nào?
Gom trái rụng, tủ rơm, tưới cây khi được giao, bao trái ở cành thấp có người lớn kèm, nhổ cỏ bằng tay với găng. Tránh dao kéo, thang, khu có thuốc. Danh mục về mùa vườn cùng con trẻ trong trang có gợi ý theo từng độ tuổi.
Mình làm việc ở vườn có được tính bớt gì trong thoả thuận không?
Thông thường thì không, và cũng không nên đặt vấn đề đó. Việc bạn làm là để trải nghiệm và gắn bó với cây. Nếu muốn góp sức nhiều theo kiểu đổi công, đó là mô hình trồng chung, hợp tác, khác với nhận nuôi.
Làm sao học tỉa cành bài bản hơn?
Theo người chăm trong mùa tỉa sau thu hoạch, xem họ chọn cành nào bỏ, cành nào giữ và vì sao. Nhiều địa phương có lớp tập huấn kỹ thuật của trung tâm khuyến nông; tài liệu kỹ thuật của các viện nghiên cứu cây ăn quả cũng là nguồn đáng tin.
Nếu lỡ làm hỏng (cắt nhầm cành, làm rụng trái) thì sao?
Báo ngay với nhà vườn, đừng giấu. Họ sẽ biết cách xử lý vết cắt hoặc điều chỉnh việc chăm. Một lời xin lỗi thẳng thắn giữ được quan hệ, còn giấu đi rồi bị phát hiện thì khó nói chuyện sau này.