Nếu đây là lần đầu nhận nuôi cây, nhóm dễ chịu nhất thường là bưởi và mít: trái để được lâu, có thể hái làm nhiều đợt, ít phụ thuộc vào một tuần thời tiết. Xoài và nhãn cho trải nghiệm mùa hoa – đậu trái rõ nhất nhưng năm được năm mất. Sầu riêng hấp dẫn nhất về cảm xúc mà cũng rủi ro nhất, hợp với người đã quen chuyện vườn.
Cách chọn hợp lý không bắt đầu từ trái bạn thích nhất mà từ ba câu: bạn muốn nhận trái kiểu gì (nhiều lần ít hay một lần nhiều), bạn chịu được năm mất mùa tới đâu, và bạn ở gần hay xa vườn. Bài này so các cây hay được nhận nuôi theo những tiêu chí đó. Chuyện chọn giống để tự trồng một vườn mới thuộc phần vườn cây gia đình; ở đây chỉ bàn cây đã đứng trong vườn người khác.
So sánh nhanh năm loại cây hay được nhận nuôi
Các đánh giá dưới là so sánh tương đối giữa các loại cây với nhau, dựa trên đặc điểm sinh học và kinh nghiệm phổ biến của nhà vườn, không phải số đo của một vườn cụ thể.
| Cây | Kiểu ra trái | Độ ổn định giữa các năm | Trái để được | Hợp với người ở xa |
|---|---|---|---|---|
| Bưởi | Rải nhiều đợt, có thể xử lý cho ra nghịch vụ | Khá ổn định | Lâu, vài tuần sau khi hái | Rất hợp |
| Mít | Gần như quanh năm với giống không mùa vụ | Khá ổn định | Ngắn khi đã chín, phải canh | Hợp nếu có người nhận gần vườn |
| Xoài | Tập trung theo đợt xử lý hoa | Dao động, dễ có năm ít | Vài ngày đến hơn tuần khi hái xanh | Hợp |
| Nhãn | Tập trung một vụ ngắn | Dao động mạnh, có năm nghỉ | Ngắn, vài ngày | Kém hợp nếu không về được |
| Sầu riêng | Tập trung, giống chờ rụng phải canh | Dao động, nhạy với thời tiết lúc ra hoa | Ngắn sau khi chín | Kém hợp với người mới |
Nhìn bảng sẽ thấy lý do bưởi được nhiều vườn chọn làm cây cho người nhận nuôi lần đầu: phần trái đến đều hơn và gửi đi xa ít hỏng. Còn nhãn, vải thì cảm xúc nhất ở mùa hoa nhưng bạn phải sẵn sàng có năm gần như trắng tay.
Bưởi: cây cho người muốn yên tâm
Bưởi là cây có múi, sống lâu, tán vừa phải, trái lớn và vỏ dày nên chịu vận chuyển tốt. Ở Nam Bộ, nhà vườn trồng bưởi da xanh, bưởi Năm Roi có thể điều khiển cho ra hoa vào các thời điểm khác nhau trong năm bằng cách xiết nước, bón phân, nên trên một cây có khi cùng lúc có hoa, trái non và trái sắp hái. Với người nhận nuôi, điều này có nghĩa là phần trái có thể chia làm nhiều đợt, đỡ cảnh một ngày nhận cả thùng không biết để đâu.
Rủi ro của bưởi nằm ở sâu bệnh hơn là ở thời tiết: bệnh vàng lá thối rễ, bệnh vàng lá gân xanh (greening), sâu đục trái. Một vườn bưởi khoẻ là vườn mà lá xanh đều, không có cành chết rải rác, rễ không bị úng. Khi đi xem vườn, nhìn kỹ những cây quanh cây của mình chứ đừng chỉ nhìn một gốc, vì bệnh có múi lây theo cả vườn.
Ở miền Bắc, bưởi Diễn, bưởi Đoan Hùng ra trái tập trung vào dịp cuối năm âm lịch, nhiều người nhận nuôi chọn để có trái biếu Tết. Chỉ cần nhớ đây là mùa duy nhất trong năm, không rải được như ở miền Nam.
Một điểm cộng nữa của bưởi là cây ít đòi hỏi người nhận nuôi phải có mặt đúng ngày. Trái bưởi già trên cây có thể chờ thêm ít hôm mà không hỏng, nên ngày hái có thể dời cho khớp lịch về vườn của gia đình. Với người làm việc theo ca, có con đi học, đây là sự linh hoạt đáng giá hơn mọi lời giới thiệu.
Xoài: cây của mùa hoa và chuyện năm được năm mất
Xoài là cây có nhiều người nhận nuôi nhất ở các vùng trồng xoài lâu đời như Đồng Tháp (gồm cả vùng Tiền Giang cũ), Khánh Hoà, Đồng Nai. Lý do dễ hiểu: cây to, sống lâu, trái quen thuộc, mùa hoa trắng cả tán rất đẹp. Nhà vườn chủ động xử lý ra hoa nên có thể có xoài vào nhiều thời điểm trong năm, nhưng với từng cây thì thường chỉ một đợt chính.
Điểm cần hiểu là xoài nhạy với mưa lúc ra hoa. Mưa trái mùa đúng tuần hoa nở làm bệnh thán thư phát mạnh, hoa đen và rụng, đậu trái kém. Xoài cũng có xu hướng ra trái cách năm: một năm sai thì năm sau cây cần nghỉ, nếu nhà vườn không phục hồi tốt. Vì thế người nhận nuôi xoài nên coi hai ba năm là một chu kỳ để đánh giá, đừng kết luận sau một mùa.
Xoài thường được bao trái, hái khi già xanh rồi để chín. Nhờ vậy trái gửi đi xa được nếu đóng gói đúng. Với người ở thành phố, đây là một trong những cây cân bằng giữa trải nghiệm và tiện lợi.
Khi chọn một cây xoài cụ thể, hỏi thêm về giống. Các giống xoài được trồng ở Việt Nam khác nhau khá nhiều về độ khó: có giống trái ngon nhưng nhạy bệnh, vỏ mỏng, khó giữ; có giống dễ tính, ra hoa dễ hơn. Nhà vườn sẽ biết giống nào trong vườn mình ổn định nhất qua các năm. Một cây xoài ghép giống ổn định ở vườn chăm kỹ thường cho người nhận nuôi ít bất ngờ khó chịu hơn một cây xoài giống quý mà vườn mới trồng thử.
Nhãn, vải: đẹp nhất mùa hoa, khó nhất chuyện chia trái
Nhãn ở Hưng Yên, vải ở vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), Hải Dương cũ (nay thuộc Hải Phòng), nhãn xuồng, nhãn Ido ở Nam Bộ đều là cây gắn với ký ức nhiều gia đình. Nhưng với mô hình nhận nuôi, nhãn và vải có ba điểm khó. Thứ nhất, cây phụ thuộc nhiều vào thời tiết mùa đông xuân: ở miền Bắc, đông ấm thì cây ra lộc thay vì ra hoa, năm đó gần như mất mùa. Thứ hai, trái chín tập trung trong một khoảng ngắn và chỉ để được vài ngày ở nhiệt độ thường. Thứ ba, trái nhỏ, mọc chùm, dễ bị dơi, chim, ong phá nếu không che chắn.
Vì vậy nhãn, vải hợp với người ở gần vườn, có thể về đúng tuần hái, và chấp nhận rằng có năm phần trái ít hơn kỳ vọng. Nếu bạn ở xa và mong nhận trái đều mỗi năm, nhóm cây này dễ gây thất vọng nhất. Nhiều nhà vườn ở Nam Bộ dùng giống nhãn có thể xử lý ra hoa quanh năm, độ ổn định khá hơn nhãn lồng miền Bắc, nhưng vẫn phải hỏi kỹ lịch sử của chính cây đó.
Sầu riêng và mít: hai thái cực của cây trái lớn
Sầu riêng là cây được nhắc nhiều trong các gói nhận nuôi vì giá trị cảm xúc lớn. Nhưng sầu riêng đòi hỏi kỹ thuật cao: xử lý ra hoa, tỉa hoa, tỉa trái, giữ nước đúng lúc, phòng bệnh nứt thân xì mủ do nấm Phytophthora. Cây còn nhạy với mặn ở vùng ven biển miền Tây và với gió mạnh vì trái nặng treo trên cành. Một cây sầu riêng có năm sai trái, có năm chỉ vài trái. Trái giống chờ rụng phải canh từng đêm, giống cắt thì phải đủ ngày tuổi, cắt non là trái không chín. Người nhận nuôi sầu riêng cần hiểu tất cả điều đó và chịu được rủi ro.
Mít ở thái cực ngược lại. Giống mít không mùa vụ cho trái gần như quanh năm, cây ít đòi hỏi, ít phụ thuộc vào một đợt thời tiết. Điểm khó là trái rất nặng, chín nhanh, một trái đã đủ cho cả nhà ăn mấy ngày. Mít hợp với người nhận nuôi ở gần vườn, hoặc có thoả thuận để nhà vườn chia trái cho người quen quanh đó. Với nhóm bạn hay công ty nhận nuôi chung, mít cũng là lựa chọn dễ chịu vì trái ra rải, mỗi lần một hai người về lấy.
Giữa hai thái cực đó, cách chọn tuỳ vào tính bạn. Người thích hồi hộp, thích kể chuyện mùa trái với bạn bè, chịu được năm trắng tay thì sầu riêng cho nhiều cảm xúc. Người muốn mỗi lần về vườn đều có cái mang về, ít phải lo chuyện cây có ra hoa không, thì mít hay bưởi bền hơn.
Chọn theo nơi đặt vườn: mỗi vùng hợp cây nào
Cùng một loại cây nhưng đặt ở vùng khác nhau thì trải nghiệm nhận nuôi khác hẳn. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhà vườn có truyền thống lên liếp, đào mương, trồng xen nhiều loại cây, nên một vườn chung thường có đủ bưởi, xoài, sầu riêng, chôm chôm, măng cụt; mùa khô ở các tỉnh giáp biển phải tính chuyện nước mặn xâm nhập. Ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, đất đỏ bazan, vườn rộng, mùa mưa mùa khô tách bạch, sầu riêng, bơ, mít, chôm chôm là cây quen; nguồn nước tưới mùa khô là điều cần hỏi trước tiên.
Ở duyên hải miền Trung, xoài và các loại cây chịu nắng hạn thích hợp hơn, nhưng mùa mưa bão cuối năm là rủi ro thường trực với cây trái lớn. Ở miền Bắc, nhãn, vải, bưởi, hồng là cây chủ lực; mùa đông lạnh làm cây nghỉ rõ rệt, mùa trái gắn với mùa hè và dịp Tết, và năm đông ấm có thể làm vải, nhãn ra hoa kém.
Từ đó có một nguyên tắc đơn giản: chọn cây là "cây bản xứ" của vùng đặt vườn. Một vườn miền Bắc trồng sầu riêng hay một vườn miền Tây trồng vải để chiều khách nhận nuôi là dấu hiệu nên hỏi kỹ, vì cây trái vùng thì rủi ro cao hơn hẳn và người chăm có thể chưa đủ kinh nghiệm với nó.
Bốn câu tự hỏi trước khi chốt loại cây
Mình muốn trái kiểu gì? Muốn mỗi lần một ít, rải nhiều tháng thì nghiêng về bưởi, mít, cây có múi. Muốn một mùa trái thật rõ để cả nhà về hái thì xoài, nhãn, vải hợp hơn.
Mình chịu được năm mất mùa tới đâu? Nếu một năm không có trái làm bạn thấy bị lừa, đừng chọn nhãn, vải, sầu riêng. Nếu bạn coi đó là chuyện của cây, phần trải nghiệm vẫn còn nguyên.
Mình ở cách vườn bao xa? Ở xa, chọn trái chịu vận chuyển và để được lâu. Ở gần, chọn cây nào cũng được, vì bạn có thể về đúng ngày trái chín đẹp nhất.
Có ai trong nhà dị ứng hay không ăn được loại trái đó? Nghe hiển nhiên nhưng nhiều người nhận nuôi sầu riêng rồi mới nhớ ra nửa nhà không ăn được. Cây là của cả gia đình, nên chọn trái mà người trong nhà thật sự ăn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhận nuôi hai loại cây khác nhau cùng lúc?
Nếu vườn có nhiều loại, nhận một cây trái tập trung và một cây trái rải là cách hay để giảm cảm giác hụt hẫng khi một cây mất mùa. Chỉ nên làm vậy khi bạn đủ thời gian theo dõi cả hai; nhận nhiều mà không theo dõi thì không khác gì đặt mua trái.
Cây có múi như cam, quýt có hợp để nhận nuôi không?
Hợp tương tự bưởi về chuyện trái để được và chia nhiều đợt, nhưng cây cam quýt thường sống ngắn hơn bưởi và dễ nhiễm bệnh vàng lá gân xanh hơn. Hỏi tuổi cây và tình trạng bệnh của cả vườn trước khi chọn.
Cây bơ, sapôchê, măng cụt thì sao?
Đều có thể nhận nuôi. Bơ ở Tây Nguyên trồng nhiều giống với mùa khác nhau; măng cụt cho trái sau rất nhiều năm và cây phát triển chậm, hợp với người thích cây lâu năm; sapôchê ra trái rải, dễ chăm. Áp dụng bốn câu tự hỏi ở trên cho từng cây.
Nên chọn cây già hay cây đang độ sung sức?
Cây đang ở độ cho trái ổn định vài mùa liên tục thường là lựa chọn an toàn. Cây rất già có thể đẹp và nhiều kỷ niệm nhưng năng suất khó đoán, dễ gãy cành. Cây chưa cho trái thì phải chờ, hợp với ai muốn trồng cây kỷ niệm hơn là có trái.
Cây ở vùng nào thì ít rủi ro thời tiết hơn?
Không vùng nào không có rủi ro. Miền Tây có nguy cơ hạn mặn mùa khô ở các tỉnh ven biển, miền Trung có bão lũ, Tây Nguyên có hạn đầu mùa khô, miền Bắc có rét đậm và đông ấm. Quan trọng là nhà vườn đã có cách đối phó với rủi ro của vùng mình hay chưa.