Cây ăn trái năm sai năm ít chủ yếu vì ba lý do chồng lên nhau: hiện tượng ra trái cách năm (cây dồn sức nuôi nhiều trái năm trước nên năm sau thiếu dự trữ để ra hoa), thời tiết bất lợi đúng lúc cây phân hoá mầm hoa hoặc hoa nở, và tuổi cây cùng cách chăm sau thu hoạch. Với người nhận nuôi, điều này có nghĩa là đánh giá một cây qua một mùa là chưa công bằng; nên nhìn qua hai đến ba năm.
Đây là bài để đọc trước khi nhận nuôi, không phải sau khi đã thất vọng. Hiểu cơ chế giúp bạn hỏi nhà vườn đúng câu, thoả thuận đúng điều khoản khi mất mùa, và nhận ra khi nào sản lượng thấp là chuyện tự nhiên, khi nào là dấu hiệu cây được chăm kém. Chuyện ai chịu thiệt khi cây chết hay mất mùa theo hợp đồng thuộc bài khác; ở đây chỉ bàn phía cây.
Ra trái cách năm: cơ chế nằm ở cuộc tranh chất dinh dưỡng
Trong nghề trồng cây ăn trái, hiện tượng một năm sai trái rồi năm sau ra ít (hoặc không ra) được gọi là ra trái cách năm, tiếng Anh là alternate bearing hay biennial bearing. Nó được ghi nhận rõ ở nhiều cây như xoài, nhãn, vải, bơ, táo, ô liu, cam quýt ở một số giống. Cơ chế được giải thích chủ yếu bằng sự cạnh tranh trong cây: năm nhiều trái, cây dồn đường bột và dinh dưỡng để nuôi trái, phần dự trữ trong cành, rễ cạn đi, đợt đọt sau thu hoạch ra muộn hoặc yếu.
Mầm hoa của mùa sau được hình thành trên những cành đã đủ già và đủ dự trữ. Khi cành ra muộn, chưa kịp thành thục đến lúc cần phân hoá mầm hoa, cây ra ít hoa hoặc ra đọt thay vì hoa. Các nghiên cứu về sinh lý cây trồng còn chỉ ra vai trò của hormone: trái và hạt đang phát triển tiết ra chất ức chế sự hình thành mầm hoa trên cành gần đó. Mức độ đóng góp của từng cơ chế còn được bàn luận, nhưng hệ quả thực tế thì nhà vườn nào cũng biết.
Một khi cây rơi vào nhịp cách năm, nhịp đó có xu hướng tự duy trì: năm ít trái, cây dư sức, ra rất nhiều hoa năm sau; năm sau quá sai, lại kiệt. Không can thiệp thì cây cứ thế dao động.
Với người nhận nuôi, hệ quả rất cụ thể. Nếu bạn nhận một cây đúng năm nó vừa trĩu trái trong ảnh giới thiệu, khả năng cao mùa đầu tiên của bạn sẽ là năm nghỉ. Ngược lại, nhận cây sau một năm nó ra ít thì mùa đầu tiên dễ là mùa sai. Hỏi rõ năm rồi cây ra thế nào giúp bạn đoán trước được điều này.
Thời tiết: một tuần xấu có thể đổi cả mùa
Khác với cây hằng năm, cây ăn trái lâu năm có một khoảng thời gian ngắn mà cả mùa phụ thuộc vào, đó là lúc phân hoá mầm hoa và lúc hoa nở, thụ phấn. Ở miền Bắc, vải và nhãn cần một giai đoạn lạnh khô trong mùa đông để chuyển từ ra lộc sang ra hoa. Năm đông ấm, cây ra lộc liên tục, hoa ít hoặc hoa lẫn lộc, năng suất giảm mạnh. Mưa phùn kéo dài lúc hoa nở cũng làm thụ phấn kém.
Ở Nam Bộ, xoài và sầu riêng thường được xử lý ra hoa vào mùa khô. Mưa trái mùa đúng lúc hoa nở làm bệnh thán thư trên hoa phát triển, hoa đen rụng; độ ẩm cao làm cây ra đọt non thay vì hoa. Ở Tây Nguyên, gió mạnh mùa khô làm rụng hoa, trái non; hạn đầu mùa làm cây thiếu nước lúc nuôi trái. Ở miền Trung, bão và mưa lớn cuối năm có thể gãy cành, đổ cây đang mang trái.
Biến đổi khí hậu làm những bất thường này xảy ra thường hơn ở nhiều vùng: mưa trái mùa, nắng nóng kéo dài, đông ấm. Người nhận nuôi không thay đổi được thời tiết, nhưng có thể hỏi vườn đã chuẩn bị gì: che chắn hoa, mái che cho sầu riêng ở một số vườn, hệ thống tưới, ao trữ nước, chọn giống ít nhạy cảm.
Mức nhạy cảm của các cây hay được nhận nuôi
Bảng so sánh tương đối, tổng hợp từ đặc điểm sinh học của từng loại cây và kinh nghiệm phổ biến của nhà vườn. Từng giống, từng vườn có thể khác.
| Cây | Ra trái cách năm | Nhạy với thời tiết lúc ra hoa | Điều nhà vườn làm được |
|---|---|---|---|
| Xoài | Rõ, nhất là giống ra trái tập trung | Cao với mưa lúc hoa nở | Tỉa trái, phục hồi sau thu, xử lý hoa đúng lúc |
| Nhãn, vải | Rõ | Cao với đông ấm (miền Bắc), mưa lúc hoa nở | Khoanh vỏ, điều khiển đợt lộc, tỉa chùm |
| Sầu riêng | Có | Cao với mưa, gió lúc hoa nở và nuôi trái | Tỉa hoa, tỉa trái, giữ nước, phòng bệnh gốc |
| Bưởi, cây có múi | Nhẹ hơn | Trung bình | Rải vụ bằng điều khiển nước, bón phân |
| Mít | Nhẹ | Thấp hơn | Tỉa trái, bao trái |
| Bơ | Rõ ở nhiều giống | Trung bình đến cao | Tỉa cành, cân đối trái |
Cột cuối quan trọng nhất với người nhận nuôi: một vườn biết dùng các biện pháp ấy sẽ làm biên độ dao động hẹp lại, dù không xoá hẳn được.
Tuổi cây và chăm sau thu hoạch
Cây ăn trái có vòng đời năng suất: vài năm đầu chưa cho trái hoặc cho ít, rồi tăng dần lên giai đoạn ổn định, kéo dài nhiều năm, sau đó giảm dần khi cây già, tán rỗng, cành mang trái ít đi. Tuổi bắt đầu và độ dài từng giai đoạn khác nhau theo loại cây, giống, cây ghép hay cây trồng từ hạt, và cách chăm. Cây ghép thường cho trái sớm hơn cây hạt.
Ở nhiều vùng trồng lâu đời như miền Tây hay vùng nhãn vải miền Bắc, không hiếm vườn còn những cây đã vài chục năm tuổi vẫn cho trái. Những cây ấy có giá trị kỷ niệm lớn và được nhiều người nhận nuôi muốn chọn. Chỉ cần hiểu rằng cây già thường có tán cao, khó chăm, khó hái, và sản lượng giữa các năm khó đoán hơn cây đang sung sức. Nếu chọn cây già, hãy chọn vì câu chuyện của cây, đừng chọn vì trái.
Cây đang ở giai đoạn đầu cho trái thường dao động mạnh vì bộ khung tán chưa hoàn chỉnh. Cây quá già thì năng suất giảm dần và khó đoán. Người nhận nuôi muốn sản lượng ổn định nên chọn cây ở giữa vòng đời, đã cho trái đều vài mùa.
Nhưng yếu tố người nhận nuôi nên chú ý nhất lại là việc chăm sau thu hoạch. Ngay sau khi hái, cây cần được tỉa cành, bón phục hồi, tưới đủ để ra đợt đọt mới khoẻ và đúng thời điểm. Vườn làm kỹ bước này thì năm sau có cành mẹ tốt để ra hoa. Vườn hái xong bỏ đó, chờ mùa sau mới chăm, thì gần như chắc chắn cây sẽ vào nhịp cách năm.
Phân biệt năm nghỉ tự nhiên với cây đang suy
Một năm ít trái có thể chỉ là nhịp cách năm, cũng có thể là cây đang yếu đi. Hai trường hợp có những dấu hiệu khác nhau mà người nhận nuôi quan sát được qua ảnh hoặc khi về vườn.
| Dấu hiệu | Năm nghỉ tự nhiên | Cây đang suy |
|---|---|---|
| Tán lá | Xanh, dày, nhiều đọt non khoẻ | Thưa dần, lá nhỏ, vàng, nhiều cành khô |
| Đợt đọt sau thu hoạch | Ra mạnh, có khi nhiều đợt | Ra yếu, lác đác, đọt bị sâu nhiều |
| Lịch sử trái | Năm trước sai trái | Ít trái nhiều năm liền |
| Gốc, thân | Bình thường | Chảy nhựa, nứt vỏ, có lỗ đục |
| Cây xung quanh | Có cây trĩu trái, có cây nghỉ | Nhiều cây cùng khoảnh cũng yếu |
| Năm sau | Thường ra hoa nhiều | Tiếp tục ít, tán ngày càng rỗng |
Năm nghỉ tự nhiên thường đi kèm một cây trông rất khoẻ, chỉ thiếu hoa. Cây đang suy thì yếu ở mọi mặt. Nếu cây của bạn rơi vào cột thứ ba, đề nghị nhà vườn tìm nguyên nhân (rễ, sâu đục thân, bệnh gốc) thay vì chỉ chờ mùa sau, và cân nhắc đổi cây theo thoả thuận nếu có.
Một vài dấu hiệu ở cột thứ ba chưa đủ kết luận. Một cây vừa nuôi trái quá nặng có thể trông mệt mỏi suốt mấy tháng rồi hồi lại sau đợt phục hồi; một cây bị một trận gió bẻ vài cành cũng có tán thưa tạm thời. Quan sát xu hướng qua nhiều lần ảnh, nhiều tháng, mới đánh giá được.
Nhà vườn giảm dao động bằng cách nào
Tỉa bớt trái năm sai. Nghe ngược đời nhưng đây là biện pháp hiệu quả nhất: bỏ bớt trái non, trái xấu để cây không kiệt sức. Năm nay ít trái hơn một chút nhưng trái to đều hơn, năm sau vẫn có trái. Người nhận nuôi thấy nhà vườn tỉa bớt trái trên cây mình đừng phản đối.
Phục hồi sớm sau thu hoạch. Tỉa cành, bón phân, tưới nước ngay để cây ra đọt đúng lúc. Vườn có lịch phục hồi rõ ràng là vườn hiểu chuyện ra trái cách năm.
Điều khiển ra hoa. Với xoài, sầu riêng, nhãn ở phía Nam, nhà vườn có các biện pháp điều khiển nước, dinh dưỡng và đôi khi chất điều hoà sinh trưởng theo hướng dẫn kỹ thuật, để cây ra hoa đồng loạt hơn. Biện pháp này cần đúng liều, đúng lúc; lạm dụng làm cây suy.
Chia cây thành nhóm. Một số vườn lớn cho các nhóm cây ra trái lệch năm nhau để tổng sản lượng vườn ổn định. Với người nhận nuôi, điều này có nghĩa là cây của bạn có thể đang ở năm nghỉ trong khi cây bên cạnh trĩu trái.
Người nhận nuôi nên làm gì với chuyện năm sai năm ít
Biết cơ chế rồi, đây là những việc cụ thể giúp bạn bớt thất vọng và thoả thuận công bằng hơn.
- Trước khi nhận, hỏi lịch sử trái của chính cây đó qua vài mùa gần nhất, không chỉ năm rồi. Hỏi năm nào ít và vì sao.
- Đọc kỹ điều khoản khi sản lượng thấp hoặc mất mùa: phần trái tính thế nào, có chuyển sang cây khác hay kéo dài thời hạn không.
- Nếu năm nhận nuôi đầu tiên trùng năm cây vừa sai trái, nói chuyện thẳng với nhà vườn về khả năng năm nay nghỉ.
- Khi nhà vườn tỉa trái, tỉa cành mạnh sau thu hoạch, hiểu đó là việc cho năm sau.
- Đánh giá cây qua hai ba năm. Nếu ba năm liền đều ít trái mà không có lý do thời tiết rõ ràng, lúc đó mới đặt câu hỏi về sức cây hoặc cách chăm.
Câu hỏi thường gặp
Ra trái cách năm có phải là bệnh không?
Không. Đây là đặc tính sinh lý, phổ biến ở nhiều cây ăn trái lâu năm, không phải bệnh và không lây. Nó chịu ảnh hưởng của giống, thời tiết và cách chăm. Nhà vườn giỏi giảm được biên độ dao động nhưng hiếm khi xoá hẳn.
Có nên đòi nhà vườn cam kết sản lượng tối thiểu?
Cây ăn trái phụ thuộc thời tiết nên một con số cam kết cứng thường không thực tế. Nơi nào cam kết sản lượng cố định mỗi năm, bạn nên hỏi họ lấy trái từ đâu khi cây mất mùa. Thoả thuận hợp lý hơn là nói rõ cách xử lý những năm ít trái.
Năm mất mùa có phải lỗi nhà vườn?
Có khi có, có khi không. Đông ấm, mưa trái mùa lúc hoa nở là chuyện ngoài tầm tay. Nhưng không phục hồi cây sau thu hoạch, để cây quá sai mà không tỉa, xử lý ra hoa sai lúc là những lỗi chăm. Hỏi nhà vườn giải thích cụ thể nguyên nhân năm đó.
Vì sao cây bên cạnh trĩu trái mà cây của mình thì không?
Có thể hai cây đang ở hai nhịp khác nhau của chu kỳ cách năm, có thể khác tuổi, khác giống, khác vị trí (một cây thiếu nắng, một cây chỗ trũng). Một mùa chưa đủ kết luận; đối chiếu lịch sử của cả hai cây sẽ rõ hơn.
Khoanh vỏ cây nhãn, vải là gì, có hại cây không?
Khoanh vỏ là cắt một vòng hẹp lớp vỏ trên cành hoặc thân để tạm giữ chất dinh dưỡng ở phần trên, giúp cây chuyển sang ra hoa. Đây là kỹ thuật được dùng trong nghề trồng nhãn, vải; làm đúng thì vết khoanh liền lại, làm sai hoặc quá thường xuyên có thể làm cây suy.
Năm cây nghỉ, người nhận nuôi còn được gì?
Còn những gì không phụ thuộc vào trái: theo dõi cây, về thăm vườn, học nghề, mùa hoa nếu có. Nếu lý do nhận nuôi của bạn chỉ là trái, năm nghỉ sẽ rất khó chịu; nếu là trải nghiệm làm chủ cây, năm nghỉ là một phần của câu chuyện.