Trên mảnh đất một vài trăm mét vuông quanh nhà, vườn cây ăn trái vẫn làm được nếu chọn cây tán vừa hoặc cây dễ khống chế (chanh, ổi, khế, mãng cầu, bưởi, vú sữa, na tuỳ miền), tỉa giữ tán thấp mỗi năm, tận dụng bờ tường hướng nắng và hàng rào cho cây leo, và bỏ hẳn ý định trồng cây tán khổng lồ. Một sân sau như vậy có thể chứa khoảng mươi gốc cây ăn trái cùng cây gia vị, đủ cho gia đình có trái lai rai quanh năm.
Đất nhỏ đổi bài toán: không còn là chọn chỗ cho cây, mà là chọn cây cho chỗ. Ánh sáng thường là giới hạn lớn nhất, vì nhà mình, nhà hàng xóm và tường rào che bớt nắng. Bài này đi qua cách đọc ánh sáng trên mảnh đất nhỏ, chọn cây, giữ tán, tận dụng chiều đứng và một ví dụ bố trí. Chuyện trồng trong chậu, thùng ở ban công thuộc về một chủ đề khác; ở đây là cây trồng xuống đất quanh nhà.
Đọc ánh sáng trước khi chọn cây
Phần lớn cây ăn trái cần nhiều giờ nắng trực tiếp mỗi ngày để ra hoa, đậu trái tốt; người làm vườn thường lấy mốc ít nhất khoảng nửa ngày có nắng. Trên mảnh đất nhỏ giữa các bức tường, có chỗ chỉ có nắng một hai giờ, có chỗ nắng cả ngày. Cây đặt sai chỗ vẫn xanh nhưng không có trái.
Cách đơn giản là quan sát vào một ngày nắng: sáng, trưa, chiều, mỗi lần đánh dấu vùng có nắng trực tiếp. Nên làm vào cả mùa hè và mùa đông nếu ở miền Bắc, vì mặt trời mùa đông thấp hơn, bóng tường dài hơn. Vùng nắng cả ngày dành cho cây ăn trái chính; vùng nắng nửa ngày cho cây chịu bóng hơn như chanh, khế, cây gia vị; vùng gần như không nắng thì để lối đi, kho, hoặc cây chịu bóng như lá lốt, rau ngót.
Đừng quên nắng phản chiếu: bức tường sơn trắng hướng nam hoặc hướng tây phản nắng và toả nhiệt, làm vùng sát chân tường ấm và sáng hơn. Đây là vị trí tốt cho cây ưa nắng, nhưng cũng nóng hơn vào mùa khô, cần giữ ẩm gốc.
Cây hợp và không hợp với mảnh đất nhỏ
Bảng sau gom các cây theo mức dễ khống chế kích thước khi trồng xuống đất quanh nhà. Đây là gợi ý theo kinh nghiệm chung, tuỳ giống và cách tỉa:
| Nhóm | Ví dụ | Ghi chú cho đất nhỏ |
|---|---|---|
| Dễ giữ nhỏ | Chanh, quất, ổi, khế, na, mãng cầu ta, lựu | Tỉa đều mỗi năm có thể giữ tán vừa tầm tay |
| Giữ được nếu chăm tỉa | Bưởi, cam, vú sữa, nhãn, xoài giống thấp | Cần tỉa sau mỗi vụ, không để cây vươn lên cao |
| Ngắn ngày, chiếm ít chỗ | Đu đủ, chuối lùn, chanh dây trên giàn | Dùng lấp chỗ, thay khi già |
| Không nên trồng | Mít, sầu riêng, dừa, chôm chôm, xoài để tự nhiên | Tán và trái quá lớn cho không gian chật, nguy cơ rơi trúng nhà |
Cây "không nên" ở đây không phải là không thể; có người vẫn giữ một cây mít nhỏ bằng cách tỉa rất mạnh. Nhưng với đất chỉ vài trăm mét vuông, một cây tán lớn có thể chiếm cả phần nắng tốt nhất, đổi lấy năm sáu cây nhỏ hơn. Hỏi mình muốn một cây mít hay năm cây chanh, ổi, bưởi, na, khế là cách nghĩ thực tế.
Giữ tán thấp: kỹ năng quan trọng nhất của vườn nhỏ
Cây ăn trái trong vườn nhỏ nên được giữ ở chiều cao mà người đứng dưới đất hoặc trên một chiếc ghế thấp hái được trái. Tán thấp có nhiều lợi ích: không che nắng của cây bên cạnh, không vươn sang nhà hàng xóm, dễ bao trái, dễ phun nước rửa lá, hái trái không phải trèo. Nhiều nhà vườn chuyên canh hiện nay cũng chuyển sang tán thấp vì lý do tương tự.
Nguyên tắc chung là tạo tán từ khi cây còn nhỏ: bấm ngọn ở độ cao thấp để cây phân cành, chọn vài cành khung toả đều, rồi mỗi năm sau thu hoạch cắt bớt cành vươn quá cao, cành mọc vào trong tán, cành chen nhau. Cây giữ thấp từ đầu thì dễ, cây đã cao mười năm mới hạ tán thì khó và cây có thể mất mấy mùa trái. Kỹ thuật tạo tán năm đầu thuộc về chuyện chăm cây non; chăm tỉa hằng năm là chuyện chăm cây quanh năm.
Tỉa thấp không có nghĩa là tỉa trụi. Cây cần đủ lá để nuôi trái. Tỉa nhiều lần nhẹ thường tốt hơn một lần quá mạnh. Mỗi loại cây có thời điểm tỉa thích hợp, thường là sau thu hoạch, trước đợt ra lộc mới; tỉa sai thời điểm có thể cắt mất cành sắp ra hoa.
Tận dụng tường, rào và chiều đứng
Ép tán theo tường. Một số cây như chanh, quất, lựu, ổi, thậm chí bưởi, có thể được tỉa để tán dẹt, cành toả sang hai bên dọc theo tường hoặc giàn dây căng song song tường. Cách này lấy được nắng phản chiếu của tường và chỉ chiếm một dải đất hẹp, hợp với lối đi hông nhà.
Giàn leo trên lối đi. Chanh dây, nho ở vùng khô hạn, bầu bí theo mùa có thể leo lên giàn trên lối vào nhà hoặc sân, vừa có trái vừa có bóng mát, không tốn đất trồng.
Hàng rào cây. Thay rào sắt bằng một hàng chanh, ổi, khế tỉa thấp, hoặc rào lưới cho cây leo bám. Rào vừa có trái vừa che tầm nhìn từ đường.
Bồn xây cao. Ở chỗ đất xấu, nền xi măng cũ, đất ngập, một bồn xây cao vài tấc đổ đầy đất tốt có thể trồng được cây ăn trái tán nhỏ. Bồn càng lớn cây càng khoẻ; bồn nhỏ thì cây dễ còi và khô nhanh.
Đất, nước và phân cho vườn nhỏ
Đất quanh nhà phố thường là đất san lấp, lẫn xà bần, nén chặt dưới bánh xe thi công. Trước khi trồng, nên đào thử vài chỗ để biết lớp đất tốt dày bao nhiêu. Cây ăn trái cần lớp đất tơi đủ sâu cho rễ; chỗ đất quá xấu thì đào hố rộng, thay đất, hoặc nâng bồn. Bỏ công ở bước này một lần thì nhẹ việc nhiều năm.
Vườn nhỏ dễ tưới hơn vườn rộng, nhưng cũng khô nhanh hơn vì tường hắt nắng và nền xi măng xung quanh toả nhiệt. Phủ gốc bằng rơm, lá khô, vỏ trấu; tận dụng nước mưa từ mái nhà đổ vào bồn chứa; gắn vài đầu nhỏ giọt cho các cây chính nếu gia đình hay đi vắng. Nền sân láng kín quanh gốc cây nên được phá bớt, chừa một vòng đất trống để nước thấm và rễ thở.
Phân hữu cơ hoai, phân trùn, phân ủ từ rác bếp là lựa chọn hợp với vườn sát nhà vì ít mùi, ít rủi ro cho trẻ nhỏ và thú nuôi. Bón ít một và nhiều lần quanh mép tán, không đổ dồn sát gốc. Vườn nhỏ cây trồng dày hơn bình thường nên cũng cần được bồi bổ đều hơn để cây không kiệt sức.
Những lỗi hay gặp ở vườn nhỏ
Trồng cây giống được cho tặng mà không biết sẽ lớn bao nhiêu. Cây mít, cây xoài hạt trồng chơi trong sân nhỏ sau vài năm thành cây lớn nhất nhà, che hết các cây khác. Hỏi rõ cây sẽ cao bao nhiêu trước khi trồng xuống đất.
Muốn có đủ mọi loại. Mười lăm loại trong một trăm mét vuông nghĩa là mỗi cây chỉ có một khoảng nắng nhỏ, không cây nào đủ sức ra trái tốt. Chọn ít loại hơn, mỗi loại được chỗ nắng đàng hoàng.
Bỏ tỉa một hai năm. Ở vườn rộng, bỏ tỉa một năm chưa sao; ở vườn nhỏ, cây vươn cao và chen nhau rất nhanh, kéo theo phải hạ tán mạnh, mất mùa.
Lát kín sân. Sân lát gạch kín tới sát gốc làm rễ thiếu nước và không khí, cây còi dần. Chừa một vòng đất quanh mỗi gốc, rộng dần theo tuổi cây.
Hàng xóm sát vách và những chuyện nhỏ
Vườn nhỏ quanh nhà thường sát vách hàng xóm, nên chuyện cây ảnh hưởng sang nhà bên cạnh hay xảy ra hơn ở vườn rộng. Cành vươn qua tường, trái rơi sang sân bên kia, lá rụng nghẹt máng xối nhà người ta, rễ đội bờ tường chung là những chuyện nhỏ nhưng dễ thành mâu thuẫn. Giữ cây cách tường chung một khoảng, tỉa phần vươn sang, và chia trái cho nhà bên cạnh là cách người làm vườn lâu năm vẫn làm.
Bộ luật Dân sự 2015 quy định người sử dụng đất phải xén rễ, tỉa cành phần vượt quá ranh giới, trừ khi có thoả thuận khác. Đây là nguyên lý chung; điều quan trọng hơn là nói chuyện sớm. Cây trồng hôm nay sẽ chung sống với hàng xóm hai mươi năm.
Một chuyện nữa là phun thuốc. Trong không gian chật, thuốc phun dễ bay sang nhà bên, sang khu rau, chỗ phơi đồ. Vườn nhỏ nên ưu tiên cách làm không dùng thuốc: bao trái, bắt sâu tay, tỉa cành bệnh, giữ vườn thông thoáng. Nếu buộc phải dùng, chọn lúc lặng gió, báo hàng xóm, tuân thủ hướng dẫn trên nhãn.
Ví dụ giả định: sân sau khoảng 150 m²
Hình dung một sân sau hình chữ nhật sau nhà phố ở Nam Bộ, tường nhà ở phía bắc, tường rào ba phía còn lại, nắng tốt ở nửa phía nam. Dọc tường rào phía nam, nơi nắng nhiều nhất, trồng một hàng ba cây: một bưởi, một vú sữa giống thấp, một mãng cầu, đều được tỉa giữ khoảng hai đến ba mét. Góc đông nam đặt một cây ổi; góc tây nam một cây chanh.
Dọc tường rào phía tây, chỗ nắng chiều, ép tán một cây khế và một cây lựu theo tường. Trên lối đi từ nhà ra sân dựng một giàn chanh dây. Phía sát tường nhà, chỗ bóng nhiều, là sả, gừng, nghệ, lá lốt, rau ngót. Giữa sân để một khoảng trống nhỏ lát gạch, đặt chiếc ghế và chậu rửa, đủ chỗ ngồi chơi và sơ chế trái.
Cách sắp này cho khoảng mười gốc cây ăn trái và cây leo, cùng một khu gia vị, trên diện tích một trăm năm mươi mét vuông. Đây là ví dụ giả định để hình dung; vườn thật cần điều chỉnh theo hướng nắng, đất, khẩu vị gia đình và vùng khí hậu. Ở miền Bắc, có thể thay vú sữa, mãng cầu bằng na, hồng, cam.
Năm đầu, phần đất giữa các cây còn trống có thể trồng rau ăn lá, đậu, ớt theo mùa để đất có lớp che và nhà có thêm rau. Khi tán cây lớn dần, phần rau thu hẹp lại, nhường chỗ cho lớp phủ rơm lá dưới gốc. Sau ba bốn năm, sân sau sẽ ổn định thành một khu vườn nhỏ có bóng mát, chỉ cần tỉa mỗi năm để giữ đúng khuôn đã vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây ăn trái sát tường nhà phố có làm hỏng tường không?
Cây tán nhỏ, rễ không quá mạnh như chanh, ổi, lựu ít gây hại cho tường kiên cố. Tuy vậy nên trồng cách tường một khoảng, không để rễ chui vào kẽ nứt hay ống thoát nước, và không để gốc cây giữ ẩm sát chân tường lâu ngày. Cây tán lớn như mít, xoài thì không nên trồng sát tường.
Đất sân sau toàn xà bần, gạch vụn thì có trồng được không?
Đất lẫn xà bần thường nghèo và khó thoát nước, nên đào hố rộng, nhặt bỏ gạch đá, thay đất tốt trộn phân hữu cơ, hoặc xây bồn cao đổ đất mới. Cây sẽ cần vài mùa để rễ lan ra ngoài hố; trong thời gian đó nên bón hữu cơ đều và phủ gốc giữ ẩm.
Có thể trồng một cây xoài trong sân nhỏ được không?
Được nếu chọn giống tán thấp hoặc chấp nhận tỉa mạnh mỗi năm để giữ cây khoảng hai ba mét. Nếu để tự nhiên, xoài sẽ lớn quá mảnh sân, che nắng các cây khác và trái rơi trúng mái nhà. Với sân rất nhỏ, ổi, chanh, mãng cầu thường là lựa chọn dễ sống hơn.
Vườn nhỏ có cần ủ phân riêng không?
Rất nên, vì vườn nhỏ thường có đất kém. Một thùng ủ nhỏ có nắp đặt ở góc khuất có thể nhận vỏ rau, bã trà, lá rụng, rồi trả lại phân hoai cho gốc cây sau vài tháng. Chỉ cần tránh bỏ thịt cá, dầu mỡ vào để không hôi và không có chuột.
Mấy giờ nắng mỗi ngày thì cây ăn trái mới ra trái?
Không có con số chính xác chung cho mọi cây, nhưng người làm vườn thường lấy mốc ít nhất khoảng nửa ngày có nắng trực tiếp cho cây ăn trái chính. Chỗ ít nắng hơn hợp với chanh, khế, cây gia vị chịu bóng. Quan sát thực tế trên mảnh đất của mình quan trọng hơn mọi con số.
Trồng cây trong sân nhỏ có thu hút muỗi không?
Cây không tự sinh ra muỗi; muỗi đẻ ở nước đọng. Vườn nhỏ cần để ý các chỗ đọng nước như đĩa lót chậu, gáo dừa, lá chuối, máng xối nghẹt, bồn không có nắp. Giữ sân thông thoáng, tỉa cây không quá rậm sát cửa sổ và dọn chỗ đọng nước là đủ để giảm muỗi đáng kể.