Cây ăn trái đã cho trái nên được bón theo bốn mốc gắn với giai đoạn của cây: ngay sau thu hoạch (phân hữu cơ và phân khoáng nhiều đạm để phục hồi, ra đọt), trước khi ra hoa (giảm đạm, tăng lân và kali), sau khi đậu trái (bón nhẹ, cân đối để giữ trái) và khi nuôi trái lớn (tăng kali). Phân rải theo vòng hình chiếu tán, nơi có nhiều rễ hút, không đổ dồn sát gốc, và luôn tưới hoặc chờ đất ẩm khi bón.
Lượng phân cụ thể phụ thuộc tuổi cây, loại đất, giống và sức cây, nên không có con số dùng chung cho mọi vườn. Bài này không đưa liều lượng mà giải thích vì sao từng mốc cần loại phân đó, cách đọc cây để biết thiếu hay thừa, và những lỗi bón phân hay gặp ở vườn nhà. Liều lượng chi tiết theo từng loại cây nên tham khảo hướng dẫn trên bao phân và khuyến cáo của khuyến nông địa phương.
Ba nhóm chất chính và vai trò ở từng giai đoạn
Đạm (N) giúp cây ra lá, ra cành. Cây thiếu đạm thì lá nhỏ, vàng đều từ lá già lên. Thừa đạm thì cây xanh mướt, ra đọt liên tục, lá mềm dễ sâu bệnh, và quan trọng nhất là cành không chịu già để ra hoa. Vì vậy đạm cần nhiều nhất ở giai đoạn phục hồi sau hái và giảm hẳn khi cây chuẩn bị ra hoa.
Lân (P) liên quan đến bộ rễ, sự phân hoá mầm hoa và quá trình đậu trái. Đất đỏ bazan Tây Nguyên, đất phèn Nam Bộ thường giữ chặt lân, cây khó hút dù bón đủ, nên nhà vườn hay bón lân kèm phân hữu cơ để cải thiện. Kali (K) ảnh hưởng đến độ ngọt, màu sắc, độ chắc của trái và sức chống chịu hạn, bệnh; giai đoạn nuôi trái lớn là lúc cây cần kali nhiều nhất.
Ngoài ba chất chính, cây còn cần canxi, magiê, lưu huỳnh và các vi lượng như bo, kẽm. Thiếu canxi trái dễ nứt; thiếu bo hoa dễ rụng, trái méo; thiếu kẽm, magiê lá hay vàng giữa các gân. Ở vườn nhà, cách đơn giản để bổ sung là bón phân hữu cơ đều đặn, rải vôi khi đất chua, và dùng loại phân khoáng có ghi thêm trung vi lượng trên bao.
Bốn mốc bón trong năm của cây đã cho trái
Bảng ghi theo giai đoạn, không theo tháng. Tỷ lệ các chất chỉ là hướng nghiêng, không phải công thức; mỗi loại cây và mỗi vùng đất sẽ điều chỉnh khác.
| Mốc | Mục đích | Nghiêng về | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sau thu hoạch, sau tỉa | Phục hồi cây, ra đọt mới | Phân hữu cơ hoai nhiều, phân khoáng nhiều đạm | Đợt bón lớn nhất trong năm; rải vôi trước hoặc sau một hai tuần nếu đất chua |
| Trước ra hoa | Cành thành thục, phân hoá mầm hoa | Lân và kali, giảm hoặc ngừng đạm | Không bón khi cây đang cần khô hạn để ra hoa |
| Sau đậu trái | Giữ trái non, hạn chế rụng | Cân đối, liều nhẹ, có canxi và bo | Chia nhỏ, tránh bón dồn làm cây ra đọt tranh dinh dưỡng với trái |
| Nuôi trái lớn | Trái to, ngọt, chắc | Kali cao | Ngừng bón vài tuần trước khi hái theo kinh nghiệm từng loại cây |
Cây ra trái quanh năm như ổi, chanh, mít trồng ở Nam Bộ thì gộp mốc: bón nhỏ nhiều lần, mỗi lần ít, kèm phân hữu cơ định kỳ.
Phân hữu cơ: nền của vườn nhà
Ở quy mô vài chục gốc, phân hữu cơ là thứ đáng đầu tư nhất. Phân chuồng hoai, phân trùn quế, phân ủ từ lá, cỏ, vỏ trái trong vườn đều cải thiện độ tơi xốp, khả năng giữ nước và đời sống vi sinh của đất. Đất nhiều hữu cơ giữ phân khoáng tốt hơn, cây ít bị sốc khi thời tiết thay đổi, rễ tơ phát triển mạnh hơn.
Điều quan trọng là phân phải hoai. Phân chuồng tươi khi phân huỷ trong đất sinh nhiệt và khí độc làm thối rễ, mang theo hạt cỏ dại, mầm bệnh và trứng giun sán. Phân hoai có màu nâu đen, mùn tơi, không còn mùi hôi nồng, không còn nhận ra hình dạng ban đầu. Nếu tự ủ, trộn phân với rơm, lá, thêm chế phẩm vi sinh ủ phân bán sẵn, giữ ẩm vừa phải và đảo đống ủ định kỳ cho đến khi hoai.
Phân hữu cơ nên bón vào đợt sau thu hoạch là chính, có thể bổ sung thêm một đợt nhỏ giữa năm. Ngoài ra, tận dụng cỏ cắt, lá rụng tủ quanh gốc vừa giữ ẩm vừa dần thành mùn. Vườn nào có chỗ ủ phân riêng thì vỏ trái, cành nhỏ, lá sau tỉa đều quay về đất, giảm hẳn phần phải mua.
Bón đúng chỗ: cách bón cho cây đã có tán lớn
Rễ hút dinh dưỡng của cây ăn trái lâu năm tập trung ở vùng đất bên dưới mép tán, không phải sát gốc. Các bước bón cho một cây đã có tán:
- Làm sạch cỏ trong vòng hình chiếu tán, để cỏ không tranh phân.
- Xác định vòng bón: từ khoảng giữa bán kính tán ra tới mép tán, nơi giọt nước mưa từ lá nhỏ xuống.
- Xới nhẹ hoặc đào rãnh nông theo vòng này, hoặc đào vài hốc quanh tán với vườn đất dốc; không cuốc sâu làm đứt rễ lớn.
- Rải phân hữu cơ trước, phân khoáng sau, trộn nhẹ với đất.
- Lấp một lớp đất mỏng và tủ rơm, cỏ khô lên trên để giữ ẩm, tránh phân bị nắng làm bay hơi hoặc mưa cuốn trôi.
- Tưới đủ ẩm ngay sau bón nếu trời khô; nếu trời mưa, chọn lúc giữa hai cơn mưa, tránh bón trước mưa lớn.
Vườn trên đất dốc ở Tây Nguyên, trung du miền Bắc nên bón ở phía trên dốc của gốc và lấp kỹ, vì mưa đầu mùa có thể cuốn phân xuống chân dốc.
Đọc lá để biết cây thiếu hay thừa
Lá già vàng đều, lá non nhỏ. Thường là thiếu đạm, hay gặp ở cây vừa sai trái mà chưa được bón phục hồi. Nếu rễ đang thối do ngập, triệu chứng cũng giống vậy, nên kiểm tra rễ trước khi bón thêm.
Lá xanh đậm, to, mềm, cây ra đọt liên tục. Dấu hiệu thừa đạm. Ngừng đạm, tăng kali và chờ cành thành thục. Đây là lý do phổ biến khiến cây khoẻ mà không ra hoa.
Mép lá già cháy khô, trái nhỏ, kém ngọt. Có thể thiếu kali. Hay gặp trên đất cát ven biển, đất bạc màu.
Lá vàng giữa các gân, gân vẫn xanh. Có thể thiếu magiê, kẽm hoặc sắt. Ở cây có múi, kiểu vàng lá này cần phân biệt với bệnh vàng lá gân xanh do vi khuẩn, bệnh không chữa được bằng phân.
Trái nứt, hoa rụng nhiều, trái méo. Có thể liên quan canxi, bo, nhưng cũng do tưới không đều. Kiểm tra cách tưới trước khi đổ lỗi cho phân.
Đất mỗi vùng đổi cách bón ra sao
Cùng một bao phân, bón trên đất khác nhau cho kết quả rất khác. Đất đỏ bazan ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ tơi xốp, thoát nước tốt nhưng thường chua và giữ chặt lân; vườn ở đây cần vôi định kỳ, phân hữu cơ nhiều, và nên bón lân kèm hữu cơ để cây dễ hút. Mùa mưa trên đất dốc, phân dễ trôi theo dòng chảy, nên chia nhỏ lượng bón và lấp kỹ.
Đất phù sa ven sông ở Đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng sông Hồng tương đối màu mỡ, nhiều vườn không cần bón nhiều như nơi khác; cái cần lo là mực nước ngầm cao và mương liếp, vì rễ ngập thì bón bao nhiêu cũng không hút được. Vùng đất phèn cần lên liếp cao, rửa phèn qua mương, bón vôi và tránh loại phân làm đất chua thêm.
Đất cát ven biển miền Trung nghèo dinh dưỡng, giữ nước và giữ phân kém. Phân khoáng bón một lần nhiều sẽ bị rửa trôi nhanh, nên bón ít mà nhiều lần, tưới nhỏ giọt hoặc tưới gốc, và đặc biệt cần phân hữu cơ để tăng khả năng giữ ẩm. Đất đồi trung du miền Bắc thường bạc màu, chua, nhiều sỏi; cải tạo bằng hữu cơ và tủ gốc trong nhiều năm là con đường bền nhất.
Mỗi loại cây có thói quen dinh dưỡng riêng
Xoài chịu đất nghèo khá tốt nhưng rất nhạy với đạm trước mùa hoa; bón đạm muộn là lý do phổ biến khiến xoài ra lá thay vì ra hoa. Nhãn, vải cần lượng kali đáng kể khi nuôi trái và hưởng lợi rõ từ phân hữu cơ; thiếu dinh dưỡng sau một năm sai trái dễ khiến cây nghỉ năm kế tiếp. Cây có múi như bưởi, cam, quýt cần dinh dưỡng đều quanh năm, nhạy với thiếu vi lượng như kẽm, magiê, và rất ghét ngập.
Sầu riêng là cây đòi hỏi cao: bộ rễ nông, nhạy nấm, cần đất thoát nước tốt và nhiều hữu cơ; bón phân khoáng nồng độ cao sát gốc dễ gây hại rễ, mở đường cho bệnh. Mít, ổi, chuối dễ tính hơn, đáp ứng tốt với phân hữu cơ và tro bếp, phù hợp với vườn nhà muốn ít đầu tư. Đu đủ, chanh ra trái liên tục nên cần bón nhỏ nhiều lần.
Biết thói quen của từng loại giúp chủ vườn ưu tiên đúng: cây khó tính nhận phần chăm kỹ, cây dễ tính chỉ cần phân hữu cơ đều đặn. Khi không chắc, nhìn những vườn lâu năm quanh mình đang trồng cùng loại cây và hỏi họ bón thế nào là cách nhanh nhất để có điểm bắt đầu.
Lỗi bón phân hay gặp ở vườn nhà và cách tránh
Lỗi đầu tiên là bón dồn sát gốc. Phân khoáng nồng độ cao sát cổ rễ làm cháy rễ, thối gốc, trong khi rễ hút lại nằm ngoài xa. Lỗi thứ hai là bón theo cảm tính, thấy cây vàng là rải thêm đạm, trong khi nguyên nhân có thể là ngập nước, rễ thối hay bệnh. Bón thêm lúc rễ đang hư chỉ làm tình hình tệ hơn.
Lỗi thứ ba là bón đạm muộn. Nhiều người bón một đợt phân "cho khoẻ" ngay trước mùa hoa, kết quả cây ra đọt non thay vì ra hoa. Lỗi thứ tư là bỏ qua đất chua: phần lớn đất đồi, đất phèn ở Việt Nam có độ chua cao, khiến phân bón vào bị giữ chặt, cây không hút được. Rải vôi theo định kỳ, cách xa đợt bón đạm, giúp phân phát huy tác dụng.
Lỗi cuối cùng là chỉ dùng phân khoáng nhiều năm liền. Đất chai dần, giữ nước kém, vi sinh có lợi giảm, cây phụ thuộc phân ngày càng nhiều. Vườn nhà có lợi thế là quy mô nhỏ, đủ để giữ một chế độ hữu cơ đều đặn; đó là khác biệt lớn nhất giữa vườn gia đình và vườn chạy năng suất.
Một thói quen nhỏ giúp tránh hầu hết các lỗi trên là ghi sổ: ngày bón, loại phân, bón cho gốc nào, sau đó cây phản ứng ra sao. Sau hai ba năm, sổ ghi chép sẽ cho biết cây nào cần nhiều, cây nào bón ít vẫn tốt, chính xác hơn mọi bảng chung.
Câu hỏi thường gặp
Có thể chỉ dùng phân hữu cơ cho cây ăn trái được không?
Được, nhiều vườn gia đình làm như vậy. Cây có thể cho ít trái hơn hoặc trái nhỏ hơn so với vườn bón phân khoáng, nhưng đất khoẻ dần theo năm. Cần lượng phân hữu cơ đủ lớn, đã hoai kỹ, và chú ý bổ sung vôi hoặc tro bếp để cân đối kali, canxi.
Tro bếp có dùng bón cây ăn trái được không?
Tro từ rơm, củi, lá khô chứa kali và canxi, có tính kiềm nên phù hợp với đất chua. Nên rải mỏng, trộn với đất hoặc phân ủ, tránh rải dày sát gốc. Không dùng tro từ than tổ ong, nhựa, rác thải vì có thể chứa chất độc hại.
Bao lâu thì bón vôi một lần?
Tuỳ độ chua của đất. Nhiều nhà vườn rải vôi mỗi năm một lần sau thu hoạch, liều vừa phải. Muốn chính xác thì đo pH đất bằng bộ thử đơn giản hoặc gửi mẫu tới nơi phân tích, rồi điều chỉnh theo kết quả thay vì rải theo thói quen.
Phân bón lá có thay được phân bón gốc không?
Không. Phân bón lá chỉ bổ sung nhanh một lượng nhỏ, hữu ích khi cây thiếu vi lượng hoặc lúc rễ đang yếu. Phần lớn dinh dưỡng cây vẫn lấy qua rễ, nên bón gốc đều đặn mới là nền tảng.
Cây đang mang trái nặng có nên bón thêm nhiều phân không?
Bón thêm có ích nếu cây có dấu hiệu thiếu, nhưng nên chia nhỏ, nghiêng về kali và cân đối, tránh bón nhiều đạm làm cây ra đọt tranh dinh dưỡng với trái. Quan trọng không kém là giữ nước đều và tỉa bớt trái để cây không bị quá tải.
Có nên bón phân khi trời đang hạn nặng?
Không nên rải phân khoáng lên đất khô mà không tưới, vì phân không tan, rễ không hút được, nồng độ cao còn gây hại rễ. Nếu cần bón trong mùa khô, tưới ẩm đất trước, bón, rồi tưới tiếp; hoặc chờ đến khi chủ động được nước.