Bưởi, cam, quýt, chanh thuộc nhóm cây có múi, chăm quanh năm với ba điểm cốt lõi: giữ đất thoát nước tốt vì rễ rất ghét ngập, bảo vệ từng đợt đọt non khỏi sâu vẽ bùa và rầy chổng cánh (côn trùng truyền bệnh vàng lá gân xanh), và điều khiển nước để cây ra hoa đúng mong muốn. Sau thu hoạch thì tỉa nhẹ, bón phục hồi; khi trái lớn thì giữ ẩm đều, bón kali, bao trái hoặc dùng kiến vàng để giảm sâu hại.
Cây có múi là nhóm cây gần như vườn nhà nào cũng có, từ cây bưởi Diễn ở miền Bắc, bưởi Phúc Trạch ở Hà Tĩnh, đến bưởi da xanh, bưởi Năm Roi, cam sành ở Nam Bộ. Chúng dễ trồng, cho trái nhiều năm, nhưng cũng là nhóm có bệnh nguy hiểm nhất trong vườn gia đình. Bài này đi theo một năm của cây có múi đã cho trái, với những điểm riêng khác các loại cây khác.
Điểm riêng của cây có múi so với cây ăn trái khác
Khác với xoài hay nhãn ra một vài đợt đọt mỗi năm, cây có múi ra đọt nhiều đợt, đặc biệt ở phía Nam nơi nóng ẩm quanh năm. Mỗi đợt đọt là một lần cây dễ bị sâu hại và cũng là một lần có thể mang hoa. Vì vậy, chăm cây có múi là chăm theo từng đợt đọt, chứ không chỉ theo một lịch năm.
Thứ hai, rễ cây có múi nông và rất nhạy với ngập úng, nấm đất. Vườn bưởi, cam ở đồng bằng gần như luôn lên liếp cao, có mương thoát nước. Vườn trên đất thịt nặng, nước đọng, cây sẽ vàng lá, thối rễ, chảy nhựa gốc dù được bón phân đầy đủ.
Thứ ba, cây có múi gặp bệnh vàng lá gân xanh, một bệnh do vi khuẩn sống trong mạch dẫn của cây, lây qua rầy chổng cánh và qua cây giống nhiễm bệnh. Bệnh không có thuốc chữa khỏi; cây nhiễm suy dần, trái méo, chua. Đây là lý do việc chọn cây giống sạch bệnh và kiểm soát rầy trên đọt non quan trọng hơn hẳn với nhóm cây này.
Thứ tư, cây có múi ra hoa khá dễ, có thể điều khiển bằng nước. Điều này cho phép chủ vườn chủ động phần nào thời điểm có trái, ví dụ để có bưởi đúng dịp Tết, điều nhiều gia đình ở Nam Bộ vẫn làm.
Sau thu hoạch: tỉa nhẹ và bón phục hồi
Cây có múi không cần tỉa mạnh như xoài hay nhãn. Sau khi hái, tỉa bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành vượt mọc thẳng đứng, cành mọc vào trong tán, cành sà sát đất, và những cành đã mang trái quá yếu. Mục tiêu là tán thông thoáng, nắng xuyên được vào trong, không phải giảm mạnh số lá. Dụng cụ cần sát trùng giữa các cây, vì một số bệnh của cây có múi lây qua vết cắt.
Bón phục hồi gồm phân hữu cơ hoai và phân khoáng có đạm, rải trên mặt liếp theo hình chiếu tán, xới nhẹ rồi tưới. Cây có múi hay thiếu vi lượng kẽm, magiê, mangan, biểu hiện bằng lá vàng giữa các gân; dùng loại phân có bổ sung trung vi lượng hoặc phun phân bón lá khi thấy dấu hiệu. Đất chua thì rải vôi, cách đợt bón đạm.
Ở vườn đồng bằng, sau thu hoạch cũng là lúc bồi bùn mương lên liếp, một cách làm truyền thống giúp liếp cao dần, bổ sung đất mặt cho rễ. Bùn nên phơi cho ráo, rải mỏng, không lấp kín cổ rễ. Việc này tốn công nhưng là bí quyết giữ vườn cây có múi lâu năm của nhiều nhà vườn Nam Bộ.
Bảo vệ đọt non: sâu vẽ bùa và rầy chổng cánh
Mỗi đợt đọt non của cây có múi là một cuộc tranh giành giữa chủ vườn và côn trùng. Sâu vẽ bùa là ấu trùng của một loại bướm nhỏ, đục đường ngoằn ngoèo trắng bạc trên lá non, làm lá xoăn, quăn queo, giảm quang hợp, và vết đục còn mở đường cho bệnh loét. Rầy chổng cánh là côn trùng nhỏ, đậu với tư thế chổng đuôi lên, chích hút đọt non và truyền vi khuẩn gây vàng lá gân xanh.
Cách giảm thiệt hại ở vườn nhà: cố gắng để cây ra đọt tập trung, đồng loạt thay vì lai rai, để chỉ phải bảo vệ trong một khoảng thời gian ngắn. Kiểm tra đọt hai ba ngày một lần trong mỗi đợt, cắt bỏ đọt bị sâu nặng. Trồng cây có múi cách xa cây nguyệt quế, vì nguyệt quế là cây ký chủ ưa thích của rầy chổng cánh. Khi mật độ rầy cao, có thể dùng thuốc theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, phun đúng lúc đọt mới nhú.
Một số nhà vườn dùng bẫy dính màu vàng để theo dõi mật độ rầy. Bẫy không diệt được hết nhưng cho biết rầy đang nhiều hay ít, giúp quyết định đúng lúc cần can thiệp, tránh phun thuốc theo lịch cố định.
Điều khiển ra hoa bằng nước
Cây có múi ra hoa sau một giai đoạn cây ngừng sinh trưởng, thường do khô hạn hoặc lạnh. Ở phía Nam, nhà vườn dùng cách xiết nước: ngừng tưới, với vườn liếp thì tát cạn mương, để đất khô dần, cho đến khi lá cây hơi héo vào buổi trưa. Sau đó tưới đẫm trở lại, kết hợp bón phân, cây sẽ ra hoa sau một khoảng thời gian.
Cách này chỉ áp dụng cho cây khoẻ, đã thành thục cành, và cần quan sát kỹ để không để cây héo quá lâu. Năm có mưa trái mùa, xiết nước rất khó, nhiều nhà vườn phải phủ bạt mặt liếp để ngăn nước mưa. Ở vườn nhà, không nhất thiết phải điều khiển; để cây ra hoa theo mùa tự nhiên vẫn có trái đều.
Ở miền Bắc, bưởi Diễn, cam Canh, quýt ra hoa chủ yếu vào mùa xuân sau mùa đông lạnh, nên ít khi cần điều khiển. Việc quan trọng hơn là giữ cành khoẻ qua mùa đông và phòng nấm trên hoa khi xuân ẩm.
Nuôi trái: nước đều, kali, bao trái và kiến vàng
Trái bưởi, cam cần nhiều tháng để lớn và chín. Trong thời gian đó, độ ẩm đất ổn định là điều quan trọng nhất; đất khô lâu rồi gặp mưa lớn làm trái nứt, nhất là bưởi và cam sành. Tủ gốc bằng rơm, cỏ khô trên mặt liếp giúp giữ ẩm đều. Bón phân nghiêng dần về kali để trái ngọt, chắc múi, vỏ đẹp.
Bao trái bưởi bằng túi chuyên dùng là cách phổ biến ở vườn bưởi da xanh, giúp tránh ruồi đục trái, bọ xít, nhện, giữ vỏ xanh láng. Bao khi trái lớn khoảng nắm tay, sau khi đã tỉa bỏ trái méo, trái sâu. Cam, quýt trái nhỏ hơn và nhiều nên ít bao, thường dựa vào tỉa thoáng và theo dõi sâu hại.
Nuôi kiến vàng trên cây có múi là kinh nghiệm truyền thống của nhà vườn đồng bằng sông Cửu Long. Kiến làm tổ trên tán, săn bắt nhiều loại sâu, bọ xít hại trái. Người ta bắc cầu dây, tre nối giữa các cây để kiến di chuyển, cho kiến ăn thêm khi thiếu mồi, và hạn chế dùng thuốc trừ sâu để không hại kiến. Kiến vàng có cắn đau khi hái trái, đó là cái giá nhỏ cho một vườn ít thuốc.
Cây có múi mỗi miền: giống quen và nhịp riêng
Ở miền Bắc, bưởi Diễn, cam Canh, quýt, cam Vinh ở Nghệ An là những cây quen của vườn nhà. Mùa đông lạnh giúp cây nghỉ và ra hoa tập trung vào mùa xuân, trái chín vào cuối năm, đúng dịp Tết. Rủi ro lớn là xuân ẩm làm nấm hại hoa và trái non, cùng những đợt rét đậm kéo dài làm cây non tổn thương. Vườn đồi trung du cần chú ý độ chua của đất và giữ ẩm mùa hanh khô.
Ở Bắc Trung Bộ, bưởi Phúc Trạch của Hà Tĩnh nổi tiếng, cây chịu nắng gió nhưng mùa mưa bão cuối năm trùng với giai đoạn trái lớn, nên chằng chống và thoát nước quan trọng. Ở Nam Bộ, bưởi da xanh, bưởi Năm Roi, cam sành, quýt đường được trồng nhiều trên liếp cao ven sông; cây ra hoa nhiều đợt, chủ vườn có thể điều khiển thời điểm trái, nhưng cũng phải lo sâu bệnh quanh năm và xâm nhập mặn mùa khô.
Khi chọn trồng bổ sung trong vườn nhà, giống quen của vùng thường là lựa chọn an toàn vì đã thích nghi với khí hậu và đất. Mang giống nổi tiếng của vùng khác về trồng có thể cho trái khác hẳn chất lượng ở nơi gốc, đó là chuyện bình thường chứ không phải chăm sai.
Một năm của cây có múi đã cho trái
Bảng ghi theo giai đoạn; ở phía Nam các giai đoạn có thể chồng lên nhau vì cây ra nhiều đợt hoa trong năm.
| Giai đoạn | Việc chính | Điều cần tránh |
|---|---|---|
| Sau thu hoạch | Tỉa nhẹ, bón phục hồi, bồi bùn liếp, rải vôi nếu đất chua | Tỉa trụi tán, dụng cụ bẩn |
| Ra đọt | Theo dõi sâu vẽ bùa, rầy chổng cánh; cắt đọt bị hại | Để đọt ra lai rai nhiều đợt |
| Chuẩn bị ra hoa | Xiết nước có kiểm soát ở phía Nam; giữ cây khoẻ qua đông ở phía Bắc | Bón đạm, tưới đẫm khi đang xiết |
| Ra hoa, đậu trái | Tưới lại đều, hạn chế thuốc lúc hoa nở | Để đất khô nứt |
| Nuôi trái | Giữ ẩm đều, bón kali, tỉa trái, bao trái, nuôi kiến vàng | Phun thuốc gần ngày hái |
| Thu hoạch | Hái khi trái đủ già, cắt cuống, để nơi thoáng | Rung cây, hái khi trời mưa |
Chép bảng này vào sổ vườn, mỗi gốc một dòng ghi giai đoạn hiện tại; với vườn có nhiều cây có múi, sẽ thấy ngay gốc nào lệch nhịp với cả vườn.
Khi thấy những dấu hiệu này, cần hỏi người có chuyên môn
Lá vàng loang lổ không đối xứng hai bên gân, trái nhỏ méo, chua. Có thể là vàng lá gân xanh. Bệnh không chữa được, cây nhiễm nên được xác định và loại bỏ để tránh lây sang cây khác; nhờ cán bộ bảo vệ thực vật kiểm tra.
Gốc chảy nhựa, vỏ thối, lá vàng cả cây. Có thể là nấm gây thối gốc, chảy nhựa, thường do ngập úng. Cải thiện thoát nước ngay và nhờ người có chuyên môn hướng dẫn xử lý.
Vết loét sần sùi trên lá, cành, trái. Có thể là bệnh loét do vi khuẩn, lây qua mưa gió và vết thương. Cắt bỏ phần bệnh, tiêu huỷ, hạn chế vết thương trên cây.
Cây vàng lá từ từ sau mùa mưa. Có thể do rễ bị tổn thương vì ngập hoặc tuyến trùng. Kiểm tra rễ trước khi bón thêm phân, vì bón vào lúc rễ đang hư chỉ làm cây yếu thêm.
Trái rụng hàng loạt khi đã lớn, có vết chích nhỏ trên vỏ. Có thể do bọ xít hoặc ngài chích hút trái ban đêm. Soi đèn vườn vào buổi tối để xác định, bao trái và dọn cây ký chủ quanh vườn theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Bưởi trồng bao lâu thì cho trái?
Cây bưởi ghép, chiết thường bắt đầu cho trái sau vài năm, tuỳ giống, vùng và cách chăm. Cây trồng từ hạt lâu hơn nhiều và trái có thể khác cây mẹ. Năm đầu cho trái nên giữ ít trái để cây phát triển tán và rễ.
Có nên trồng nguyệt quế gần vườn cam, bưởi không?
Không nên. Nguyệt quế là cây ký chủ ưa thích của rầy chổng cánh, côn trùng truyền bệnh vàng lá gân xanh cho cây có múi. Trồng nguyệt quế gần vườn làm tăng nguồn rầy và nguy cơ bệnh lây lan.
Nuôi kiến vàng có làm trái bị hại không?
Kiến vàng chủ yếu săn côn trùng, không ăn trái. Tuy nhiên, kiến có thể chăm sóc một số loài rệp sáp để lấy mật, nên vẫn cần theo dõi. Kiến cắn đau khi hái trái, người hái thường đeo găng và áo dài tay.
Lá bưởi xoăn, có đường trắng ngoằn ngoèo là bị gì?
Đó thường là dấu vết của sâu vẽ bùa, ấu trùng một loài bướm nhỏ đục bên trong lá non. Cắt bỏ lá non bị hại nặng, theo dõi các đợt đọt sau, giữ cây ra đọt đồng loạt để dễ bảo vệ.
Có thể trồng cam, quýt trong chậu ở thành phố không?
Được, với giống phù hợp như quất, chanh, quýt nhỏ. Chậu cần thoát nước tốt, đất tơi xốp, đặt nơi đủ nắng. Cây trồng chậu cần tưới, bón đều hơn cây trồng đất và nên thay đất, cắt tỉa rễ sau vài năm.