Tỉa cành sau thu hoạch là cắt bỏ cành mang trái cũ, cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc vào trong tán, cành chen chúc và cành sà sát đất, để cây dồn sức ra một đợt cành mới đều, khoẻ làm cành mang trái mùa sau. Với cây đã cho trái, mỗi lần tỉa thường không lấy đi quá khoảng một phần tư đến một phần ba tán; cắt sát cổ cành, không để mấu, và tỉa xong mới bón phân phục hồi.
Nhiều chủ vườn mới ngại cầm kéo vì sợ cắt nhầm cành sẽ ra trái. Thực tế ngược lại: cây ăn trái không tỉa vài năm sẽ cao vống, tán rậm, trái chỉ đậu ở lớp ngoài cùng trên ngọn, hái phải leo, phun thuốc không tới, sâu bệnh trú trong tán. Bài này đi theo đúng thứ tự một buổi tỉa trong vườn nhà: chuẩn bị dụng cụ, nhìn tán, cắt theo thứ tự ưu tiên, rồi chăm vết cắt.
Vì sao cây đã cho trái cần tỉa mỗi năm
Phần lớn cây ăn trái phổ biến ở Việt Nam ra hoa trên cành non vừa thành thục của năm đó, như xoài, nhãn, vải, chôm chôm, cây có múi. Một cành đã mang trái thường không ra hoa lại đúng chỗ đó ở mùa sau; cây cần chồi mới mọc ra từ các mắt phía dưới. Tỉa cành mang trái cũ chính là đánh thức các mắt ấy để chúng bật đọt cùng lúc, tạo một lớp cành mang trái đều trên khắp tán.
Lý do thứ hai là ánh sáng. Lá trong lòng tán bị che kín sẽ quang hợp kém, cành bên trong yếu dần và khô, trái trên cành khuất ít ngọt và dễ nấm. Một tán được tỉa thông thoáng cho phép nắng lọt vào, gió lùa qua, lá khô nhanh sau mưa, nhờ đó bệnh nấm như thán thư, phấn trắng bớt hẳn.
Lý do thứ ba thuộc về người chủ: vườn nhà vài chục gốc thường do một hai người chăm, có khi là người lớn tuổi. Giữ tán thấp, vừa tầm thang ngắn, giúp bao trái, hái trái, kiểm tra sâu đều làm được từ mặt đất. Một cây cao quá tầm thì mỗi việc nhỏ đều trở thành việc nguy hiểm, và người ta sẽ bỏ dần không làm.
Dụng cụ cho một buổi tỉa ở vườn nhà
Dụng cụ không cần nhiều, nhưng phải sắc và sạch. Lưỡi cùn làm dập vỏ, vết cắt lâu lành và dễ nhiễm nấm. Bộ cơ bản gồm:
- Kéo cắt cành cầm tay cho cành nhỏ cỡ ngón tay trở xuống; loại hai lưỡi trượt qua nhau cho vết cắt gọn hơn loại một lưỡi ép lên đe.
- Kéo cán dài cho cành cỡ ngón cái đến cổ tay, dùng lực đòn bẩy nên đỡ mỏi tay.
- Cưa cầm tay răng cưa cành cho cành lớn; cưa cành tươi có răng thô, cắt cả khi kéo lẫn đẩy.
- Kéo hoặc cưa có sào để với cành trên cao mà không phải leo; với vườn nhà, đây là món đáng sắm nhất.
- Cồn hoặc dung dịch sát trùng để lau lưỡi sau mỗi cây, nhất là khi vừa cắt cành bệnh; nhiều bệnh lây qua dụng cụ.
- Thang chữ A có chân chống vững, găng tay, kính bảo hộ để tránh dăm gỗ và nhựa cây bắn vào mắt.
Mài kéo trước mùa tỉa và lau dầu sau khi dùng. Một bộ dụng cụ được giữ tốt dùng được nhiều năm và làm buổi tỉa nhẹ đi đáng kể.
Thứ tự cắt: từ cành chắc chắn phải bỏ đến cành cần cân nhắc
Đứng lùi ra vài bước, nhìn cả cây từ hai ba phía trước khi cắt nhát đầu tiên. Rồi tỉa theo thứ tự sau, mỗi bước xong lại lùi ra nhìn:
- Cành chết, khô, gãy. Cắt về tới phần gỗ sống, nhận ra nhờ lớp vỏ trong còn xanh và ẩm.
- Cành bị sâu đục, nấm bệnh. Cắt lùi vào trong phần lành một đoạn, gom ra khỏi vườn đốt hoặc chôn sâu, không vứt dưới gốc.
- Cuống trái cũ và đoạn cành mang trái. Cắt đến dưới cuống một đoạn ngắn, chỗ có vài mắt lá khoẻ để cây bật đọt mới.
- Cành mọc vào trong tán, cành bắt chéo cọ xát nhau. Giữ cành hướng ra ngoài, bỏ cành đâm vào lòng tán.
- Cành vượt mọc thẳng đứng, to khoẻ từ thân hay cành lớn. Phần lớn nên bỏ; chỉ giữ khi cần lấp chỗ trống trong tán.
- Cành sà sát đất để nước mưa không bắn bào tử nấm từ đất lên lá, và để làm cỏ, bón phân dễ.
- Ngọn quá cao. Hạ ngọn về một cành bên khoẻ ở độ cao mong muốn; làm dần trong hai ba năm nếu cây đã cao nhiều.
Đến bước bảy mà tán đã thoáng rõ thì dừng. Tỉa quá tay một lần làm cây phản ứng bằng cách bật hàng loạt cành vượt, mất thêm một năm để ổn định.
Cắt ở đâu trên cành: cổ cành và nhát cắt ba bước
Ở chỗ một cành nhánh mọc ra từ cành lớn có một vòng gỗ hơi phồng lên gọi là cổ cành. Vùng này chứa các mô giúp cây bao kín vết thương. Cắt sát ngoài cổ cành, không phạm vào nó và không để lại mấu dài, là cách cho vết cắt lành nhanh nhất. Cắt phạm vào cổ cành để vết thương lớn hơn cần thiết; để mấu dài thì mấu khô, mục, thành chỗ nấm và mối vào thân.
Với cành nhỏ, cắt một nhát nghiêng nhẹ phía trên một mắt lá hoặc một cành con hướng ra ngoài; chồi mới sẽ mọc theo hướng mắt đó. Với cành lớn từ cỡ cổ tay trở lên, dùng cách ba nhát để tránh cành rơi xé toạc vỏ xuống thân: nhát thứ nhất cưa từ dưới lên khoảng một phần ba đường kính, cách thân một gang tay; nhát thứ hai cưa từ trên xuống phía ngoài nhát đầu một chút cho cành rơi; nhát thứ ba cắt gọn phần mấu còn lại sát ngoài cổ cành.
Vết cắt lớn ở nơi ẩm, nhiều mưa có thể quét một lớp keo liền sẹo hoặc vôi đặc để hạn chế nấm và nước đọng, nhất là với sầu riêng, cây có múi vốn nhạy với nấm. Vết nhỏ thì để khô tự nhiên. Không trát bùn, không bọc nilon kín vì làm vết cắt ẩm lâu hơn.
Tỉa theo từng loại cây phổ biến trong vườn nhà
Nguyên tắc chung giống nhau, nhưng mỗi loại cây có điểm riêng. Bảng dưới gom những điểm thường gặp; chi tiết theo giống và vùng nên hỏi thêm nhà vườn quanh mình.
| Loại cây | Điểm riêng khi tỉa | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xoài | Tỉa ngay sau hái, bỏ cuống chùm trái và đoạn cành mang trái; giữ tán dạng mâm xôi thấp | Nhựa xoài làm rát da, đeo găng và kính |
| Nhãn, vải | Cắt đoạn cành mang chùm trái về vài mắt lá; bỏ cành trong tán, cành bị bệnh chổi rồng ở nhãn | Cành nhãn bệnh chổi rồng phải gom ra khỏi vườn |
| Bưởi, cam, quýt | Tỉa nhẹ hơn, bỏ cành vượt, cành khô, cành sâu vẽ bùa; giữ tán thông thoáng | Có gai, cần găng dày; sát trùng dụng cụ giữa các cây |
| Sầu riêng | Bỏ cành dưới thấp, cành yếu, cành bệnh; giữ các tầng cành ngang khoẻ | Quét keo vết cắt lớn, rất nhạy với nấm gây xì mủ |
| Mít | Bỏ cành khô, cành chen chúc; giữ trái trên thân và cành lớn | Không cắt các u mầm hoa trên thân |
| Ổi | Chịu tỉa mạnh, cắt ngắn cành già để ra cành mới mang trái | Hợp để giữ thấp, làm hàng rào trái |
Với cây chưa quen, hãy tỉa nhẹ năm đầu rồi quan sát cây phản ứng thế nào trước khi mạnh tay hơn ở năm sau.
Những sai lầm hay gặp khi tỉa cành vườn nhà
Tỉa trụi tán vì muốn cây "ra đọt mạnh". Cây mất quá nhiều lá sẽ mất nguồn nuôi, bật hàng loạt cành vượt yếu ớt, vỏ thân bị nắng đốt. Tỉa vừa đủ để tán thoáng, phần còn lại là việc của năm sau.
Tỉa khi cây đã nhú mầm hoa. Tỉa trễ, sát mùa ra hoa, là cắt bỏ chính những cành sắp mang hoa. Mốc an toàn là ngay sau thu hoạch, khi cây chưa vào đợt đọt mới.
Chỉ cắt ngọn, không tỉa trong tán. Cắt ngang đầu mọi cành như cắt hàng rào làm mỗi đầu cành bật ra cả chùm chồi, tán càng rậm hơn. Tỉa thưa từ gốc cành mới làm tán thông thoáng.
Để cành bệnh dưới gốc. Cành mang nấm, trứng sâu, nhộng ruồi nằm lại dưới gốc sẽ thành nguồn bệnh cho đợt đọt mới. Gom sạch, ủ kỹ hoặc mang ra khỏi vườn.
Leo cây không người đỡ thang. Tai nạn té ngã khi tỉa cây không hiếm, nhất là với người lớn tuổi. Dùng sào cắt từ mặt đất, thang chữ A vững, và luôn có người ở dưới khi phải lên cao.
Vườn cũ lâu năm không ai tỉa: làm lại tán từng bước
Trường hợp hay gặp ở vườn quê: cây xoài, cây nhãn ông bà trồng, mấy chục năm không ai tỉa, cao quá mái nhà, tán rậm đến mức dưới gốc tối om. Người con mới nhận lại vườn thường muốn cưa một lần cho gọn. Cách đó dễ làm cây sốc, vỏ thân bị nắng đốt nứt toác, và nếu cây đã yếu thì có thể chết dần trong vài năm.
Làm lại tán an toàn hơn khi chia thành ba mùa. Mùa đầu chỉ dọn cành chết, cành bệnh, cành sà đất và mở vài "cửa sổ" cho nắng lọt vào lòng tán bằng cách bỏ một hai cành lớn chen chúc nhất. Mùa thứ hai hạ ngọn chính về một cành bên khoẻ, thấp hơn khoảng một tầng cành. Mùa thứ ba tiếp tục hạ phần tán còn cao và tạo dáng cuối cùng. Giữa các mùa, cây có thời gian ra lá mới, nuôi lại bộ rễ.
Trong quá trình đó, thân và cành lớn vừa lộ ra nắng nên quét vôi loãng để giảm cháy vỏ. Bón phân hữu cơ nhiều hơn bình thường, tưới đều mùa khô. Nếu thân đã rỗng ruột, mục nhiều, hoặc cây đứng sát nhà, nên hỏi người có kinh nghiệm cưa hạ cây lớn trước khi tự làm; một cành lớn rơi sai hướng có thể gây tai nạn và hư hại mái nhà, đường điện.
Sau buổi tỉa: chăm để cây ra đọt đều
Tỉa xong, cây cần dinh dưỡng và nước để bật đọt. Đây là lúc bón phân phục hồi: phân hữu cơ hoai, kèm phân khoáng theo tuổi cây, rải theo hình chiếu tán đã thu gọn, xới nhẹ lấp phân rồi tưới. Nếu đang mùa khô, giữ ẩm đều cho đến khi đọt nhú. Nếu mùa mưa, khơi mương để rễ không ngập.
Vài tuần sau, đi kiểm tra từng cây: đọt có ra đều trên các cành vừa cắt không, có chỗ nào bật cả chùm chồi quá dày thì tỉa bớt chỉ giữ hai ba chồi khoẻ hướng ra ngoài. Việc tỉa chồi này nhẹ nhàng, làm bằng tay hoặc kéo nhỏ, nhưng quyết định tán năm sau có gọn hay không.
Cuối cùng, ghi lại vào sổ vườn: ngày tỉa, cây nào tỉa mạnh, cây nào tỉa nhẹ, cây nào có cành bệnh. Năm sau đối chiếu với lượng hoa và trái, chủ vườn sẽ biết cây nào ưa tỉa mạnh, cây nào nên nhẹ tay, thứ kinh nghiệm không sách nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Tỉa cành vào mùa mưa có được không?
Được, nhưng nên chọn mấy ngày nắng ráo liền nhau để vết cắt kịp khô, và quét keo hoặc vôi lên vết cắt lớn. Tránh tỉa ngay trước một đợt mưa dài vì vết cắt ẩm lâu dễ nhiễm nấm, nhất là với sầu riêng và cây có múi.
Mỗi năm nên tỉa mấy lần?
Cây đã cho trái thường tỉa chính một lần sau thu hoạch, sau đó tỉa nhẹ chồi thừa khi cây ra đọt và cắt cành vượt khi thấy. Cây ổi, chanh có thể tỉa nhiều lần hơn vì ra trái gần như quanh năm và chịu tỉa tốt.
Cây đã quá cao thì có hạ ngọn một lần được không?
Không nên hạ quá mạnh trong một năm vì cây sẽ bật rất nhiều cành vượt và bị nắng đốt thân. Cách an toàn là hạ ngọn từng phần trong hai ba năm, mỗi lần cắt về một cành bên khoẻ, đồng thời giữ đủ lá để nuôi cây.
Có cần bôi thuốc lên vết cắt không?
Vết cắt nhỏ để khô tự nhiên là đủ. Vết cắt lớn ở vùng mưa nhiều hoặc trên cây nhạy nấm có thể quét keo liền sẹo hoặc vôi đặc. Không bọc kín hay trát bùn vì giữ ẩm lâu, dễ làm vết thương thối hơn.
Cành vượt có nên giữ lại làm cành mang trái không?
Phần lớn cành vượt mọc thẳng, khoẻ, ra lá nhiều nhưng ít hoa và làm tán cao lên, nên thường cắt bỏ. Chỉ giữ một cành vượt khi tán có chỗ trống lớn cần lấp, và nên uốn hoặc tỉa đầu để nó toả ngang.