Muốn con thật sự gắn với vườn, hãy giao cho con một gốc cây ăn trái mà cả nhà công nhận là của con: con được chọn trong vài loại phù hợp, có mặt lúc trồng, có những việc riêng theo sức, được hỏi ý trước khi ai đó tỉa hay hái cây ấy, và được quyết định chia trái mùa đầu. Điều làm nên "cây của con" không phải tấm bảng tên hay buổi lễ, mà là quyền và việc được giữ đều qua nhiều năm.
Nhiều nhà bắt đầu rất hào hứng rồi để chuyện cây của con nhạt dần: người lớn tỉa cành không báo, ông bà hái trái đem biếu, cây bị thay bằng loại khác khi sửa vườn. Đứa trẻ hiểu rất nhanh rằng đó chỉ là lời nói. Bài này đi qua cách chọn cây, chọn chỗ, chia việc và những lời hứa người lớn nên giữ, để một gốc cây trở thành phần thật trong tuổi thơ của con.
Vì sao nên là một cây ăn trái, và vì sao chỉ một cây
Cây ăn trái có một thứ mà cây cảnh hay cây bóng mát không có: một vòng năm rõ ràng mà trẻ nhìn thấy được. Lá non ra, hoa nở, ong bướm tới, trái non bằng hạt đậu rồi lớn dần, đến ngày hái. Mỗi mốc như vậy là một dịp để con chạy ra xem, hỏi, kể lại. Đến lúc cầm trái do cây của mình cho, trẻ hiểu một điều mà sách vở khó dạy: thứ mình ăn phải chờ, phải chăm, có năm được năm mất.
Một cây là đủ, ít nhất trong vài năm đầu. Giao cho trẻ năm bảy gốc thì việc vượt sức, cây nào cũng hơi bỏ bê, và người lớn lại phải gánh. Một gốc giúp con nhớ được cây ở đâu, đặc điểm gì, năm ngoái ra trái lúc nào. Nhà có nhiều con thì mỗi đứa một cây, tránh chung một cây vì khi chia trái hay quyết định tỉa cành sẽ có tranh cãi.
Một cây cũng dễ chăm cho đúng. Khi con chỉ có một gốc, con đứng lâu hơn trước nó, nhận ra những thay đổi nhỏ: một chồi non mới nhú, một chiếc lá bị sâu cắn, một chùm hoa rụng sau cơn mưa. Chính sự chú ý ấy mới là thứ người lớn muốn nuôi ở con, hơn cả số trái thu được.
Nếu nhà không có đất ở quê, cây của con vẫn có thể là một gốc ổi, chanh, khế trồng trong thùng lớn ở sân thượng, hoặc một gốc cây trong vườn của ông bà mà cả nhà thống nhất dành cho cháu. Điều cốt lõi vẫn là quyền và việc, không phải diện tích.
Chọn loại cây theo tuổi con và độ kiên nhẫn
Thời gian từ lúc trồng đến khi có trái khác nhau rất nhiều giữa các loại cây và giữa cây ghép với cây hạt. Bảng dưới là hướng dẫn tương đối cho cây ghép, chiết khoẻ, chăm đúng cách; tuổi cho trái thật sự còn tuỳ giống, vùng và cách chăm.
| Nhóm cây | Ví dụ | Hợp với trẻ nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cho trái nhanh, quanh năm | Ổi, đu đủ, chanh, chuối | Trẻ nhỏ cần thấy kết quả sớm | Đu đủ và chuối đời ngắn, vài năm phải trồng lại; nên nói trước với con |
| Cho trái sau vài năm, đời dài | Bưởi, cam, quýt, mãng cầu, khế | Trẻ tiểu học trở lên | Cây có múi có gai, cần dạy cách đụng cành |
| Cây lớn, đời rất dài | Xoài, nhãn, vải, mít | Cây "đi cùng" con đến tuổi trưởng thành | Tán lớn, phải trồng xa nhà; trẻ nhỏ chỉ chăm gốc, không leo |
| Cây đặc sản theo vùng | Sầu riêng, măng cụt, bơ, hồng | Gia đình có vườn đúng vùng | Đòi hỏi kỹ thuật, người lớn phải gánh phần chính |
Một cách nhiều nhà dùng: trồng cùng lúc một cây nhanh cho trái (ổi hoặc chanh) và một cây đời dài (bưởi hoặc xoài). Cây nhanh giữ hứng thú trong những năm đầu, cây đời dài là thứ con mang theo ký ức khi lớn. Kỹ thuật chọn giống và trồng cây non năm đầu nên hỏi người chuyên về cây giống; ở đây chỉ bàn chọn loại hợp với con.
Để con chọn, nhưng trong khung người lớn đặt sẵn
Hỏi một đứa trẻ năm tuổi "con muốn trồng cây gì" thường nhận câu trả lời là táo, nho hay dâu tây, những thứ con hay ăn nhưng chưa chắc hợp vùng khí hậu nhà mình. Cách làm tốt hơn là người lớn lọc trước hai, ba loại trồng được ở vườn nhà, rồi cho con chọn trong số đó. Đem con đi chợ hay đi siêu thị, chỉ cho con trái thật của từng loại, cho con nếm, hỏi con thích cái nào.
Với trẻ lớn hơn, có thể giải thích lý do loại cây này không trồng được ở đây: miền Bắc có mùa đông lạnh nên sầu riêng khó sống; ở Nam Bộ thì vải, hồng ít ra trái vì thiếu lạnh; vùng ven biển gió mạnh không hợp cây tán lớn giòn cành. Chính cuộc trò chuyện ấy đã là một bài học địa lý gần gũi.
Chỗ trồng cũng nên cho con cùng chọn trong những vị trí người lớn đã xem là ổn: đủ nắng, không ngập, xa móng nhà và đường điện, không nằm trên lối xe đi. Nên chọn chỗ nhìn thấy được từ nhà hoặc trên lối con hay đi qua. Cây nằm khuất ở cuối vườn rất dễ bị quên.
Những quyền nên trao cho con và giữ cho bằng được
Quyền được báo trước. Trước khi ai tỉa cành, bón phân, phun thuốc hay di dời cây của con, người đó nói với con một câu. Với trẻ nhỏ, chỉ cần "mai ông tỉa mấy cành khô của cây con nhé". Với trẻ lớn, có thể mời con ra cùng làm. Đây là quyền dễ bị vi phạm nhất vì người lớn quen tay.
Quyền đặt tên và đánh dấu. Con có thể đặt tên cho cây, buộc một sợi dây màu ở cành thấp, đặt một viên đá sơn màu dưới gốc. Tránh đóng đinh vào thân cây hay buộc dây thép quanh thân, vì khi cây lớn dây sẽ siết vào vỏ.
Quyền hái trái đầu tiên. Trái đầu mùa của cây con để con hái, dù chỉ một trái. Nếu cây chín lúc con đi học xa, gọi điện hỏi con muốn hái giúp hay để dành tới cuối tuần.
Quyền chia trái. Con quyết định trái mùa đầu đem biếu ai, để phần ai. Người lớn có thể gợi ý, nhưng để con chọn. Nhiều đứa trẻ rất tự hào khi tự tay mang trái của cây mình sang biếu ông bà, cô giáo, hàng xóm.
Quyền được hỏi ý trước khi bỏ cây. Nếu cây bệnh nặng, già cỗi hay phải chặt vì sửa nhà, nói thật với con và hỏi con muốn làm gì: trồng cây mới ở đâu, giữ lại một khúc gỗ, chụp ảnh cuối. Bỏ cây của con mà không hỏi là cách nhanh nhất làm con mất lòng tin vào lời hứa của người lớn.
Việc của con, theo sức và theo mùa
Trao quyền mà không trao việc thì cây chỉ là của con trên danh nghĩa. Việc cần nhỏ, đều, có kết quả thấy được và hợp sức con. Dưới đây là những việc trẻ thường làm được với cây của mình, người lớn chọn theo tuổi và theo loại cây:
- Tưới gốc bằng bình nhỏ vào mùa khô, mỗi lần tưới cùng giờ trong ngày để thành nếp.
- Nhổ cỏ quanh gốc bằng tay, trong vòng một sải tay quanh thân cây, có đeo găng.
- Phủ rơm, lá khô hay cỏ cắt quanh gốc, chừa một khoảng nhỏ sát thân để gốc không ẩm mục.
- Đếm hoa, đếm trái non mỗi tuần trong mùa ra hoa và báo cho người lớn.
- Nhặt trái rụng, lá bệnh dưới gốc bỏ vào chỗ ủ phân hay chỗ đốt rác đúng nơi.
- Bao trái ở cành thấp với túi giấy hay túi lưới, có người lớn chỉ cách và đứng cạnh.
- Chụp ảnh cây ở cùng một góc mỗi tháng, hoặc vẽ cây vào một cuốn sổ riêng.
Những việc như phun thuốc, bón phân hoá học, tỉa cành bằng cưa, leo thang hái trái cao là việc của người lớn. Con có thể đứng xem ở khoảng cách an toàn và hỏi, nhưng không làm. Nói rõ ranh giới này ngay từ đầu để con không thấy bị tước việc về sau.
Ghi lại để lời hứa sống lâu hơn trí nhớ
Năm năm, mười năm là khoảng thời gian dài hơn trí nhớ của trẻ, và cả của người lớn. Một cuốn sổ nhỏ hay một thư mục ảnh riêng cho cây của con giúp giữ mạch chuyện. Ghi ngày trồng, ai có mặt, cây cao bao nhiêu so với con lúc đó. Mỗi năm, vào một dịp cố định như sinh nhật con hay ngày Tết, chụp một tấm ảnh con đứng cạnh cây ở cùng vị trí. Sau mười năm, chuỗi ảnh ấy là món quà mà không tiệm nào bán được.
Trẻ biết viết có thể tự ghi những dòng ngắn: hôm nay cây ra hoa, hôm nay đếm được mười hai trái non, hôm nay trái rụng hết vì mưa to. Trẻ chưa biết viết thì vẽ, người lớn ghi ngày bên cạnh. Đừng sửa câu chữ hay chê nét vẽ của con. Cuốn sổ là của con, giống như cái cây.
Cuốn sổ cũng là chỗ ghi những thoả thuận nhỏ giữa con và người lớn: ai tưới vào mùa khô khi con đi học, trái mùa này để phần ai, năm nay có bao trái hay không. Ghi ra giấy giúp cả hai bên nhớ, và khi có ai quên, chỉ cần mở sổ ra xem thay vì cãi nhau xem ai nói gì.
Khi gia đình chuyển nhà hay bán vườn, cuốn sổ và chuỗi ảnh vẫn ở lại với con. Đó cũng là lý do nên giữ bản ghi ở nơi không phụ thuộc vào một chiếc điện thoại: in vài tấm ảnh mỗi năm, hoặc lưu thêm một bản ở chỗ cả nhà cùng xem được.
Khi con lớn, đi học xa và không còn hứng thú
Đến tuổi mới lớn, nhiều đứa trẻ bớt quan tâm tới vườn. Đó là chuyện bình thường, không phải thất bại của cha mẹ. Cây vẫn là của con, chỉ là người lớn tạm chăm hộ. Thỉnh thoảng gửi con một tấm ảnh cây đang ra hoa, hỏi con có muốn để dành ít trái khi con về, mà không trách con bỏ bê.
Nhiều người trưởng thành kể rằng cái cây thời nhỏ quay lại trong đời họ vào những lúc không ngờ: khi có con riêng, khi về quê sau nhiều năm, khi ông bà mất và cả nhà tụ về vườn cũ. Giữ cây và giữ lời hứa trong những năm con vắng mặt chính là phần việc khó nhất, và đáng giá nhất, của người lớn.
Nếu nhà có người muốn chặt cây của con vì cần đất làm việc khác, hãy hỏi con trước, kể cả khi con đã đi học đại học hay đi làm xa. Một cuộc gọi ngắn là đủ để con biết lời hứa năm xưa vẫn còn nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Nên cho con trồng cây vào tuổi nào?
Từ khoảng ba bốn tuổi trẻ đã có thể có mặt lúc trồng, lấp đất, tưới nước. Tuy vậy việc chăm đều đặn thường hợp hơn với trẻ từ năm sáu tuổi trở lên. Không có tuổi nào là muộn: một đứa trẻ mười hai tuổi được giao cây lần đầu vẫn gắn bó nếu người lớn giữ lời hứa.
Cây của con có nên là cây trồng đúng ngày sinh?
Không bắt buộc. Nhiều nhà trồng vào ngày sinh hay dịp đầy tháng để dễ nhớ, nhưng mùa trồng tốt là đầu mùa mưa ở phần lớn các vùng. Trồng lệch mùa chỉ để trùng ngày dễ làm cây chết. Có thể chọn ngày trồng gần mùa thuận nhất rồi coi đó là ngày của cây.
Con chăm không đều thì người lớn có nên làm thay?
Nên làm phần cây cần để sống, nhưng nói với con. Ví dụ "tuần này con bận thi nên mẹ tưới cây giúp con". Tránh làm thay âm thầm rồi để con tưởng cây tự khoẻ, cũng tránh để cây chết để "dạy con một bài học"; cái giá đó quá đắt so với điều trẻ học được.
Nhà ở chung cư thì có cách nào cho con một cây?
Có thể trồng một cây ăn trái thấp trong thùng lớn ở ban công hay sân thượng đủ nắng như chanh, ổi, quất. Hoặc thống nhất với ông bà ở quê dành một gốc trong vườn cho cháu, mỗi lần về con được ra thăm và làm vài việc. Một số gia đình chọn nhận nuôi một gốc trong vườn chung có cho khách thăm.
Hai con tranh nhau một cây thì làm sao?
Tốt nhất là mỗi đứa một cây ngay từ đầu, chọn hai loại khác nhau để khỏi so trái của ai nhiều hơn. Nếu đã lỡ chung một cây, chia rõ phía cành của từng đứa hoặc luân phiên mùa: năm nay đứa này hái trái đầu, năm sau đến đứa kia. Ghi thoả thuận vào sổ của cây để khỏi cãi lại.
Cây của con bị chết thì có nên trồng ngay cây khác?
Nên hỏi con trước khi trồng lại. Một số trẻ muốn trồng ngay, một số cần thời gian. Cùng con tìm hiểu vì sao cây chết, chọn chỗ hay loại cây khác nếu cần, rồi để con quyết định ngày trồng mới. Trang có một bài riêng về cách nói chuyện với trẻ khi cây của con chết hoặc mất mùa.