Cách giữ chuyện vườn của ông bà hiệu quả nhất là đi cùng ông bà một vòng vườn, đứng trước từng gốc cây và hỏi những câu cụ thể: cây trồng năm nào, ai trồng, giống lấy ở đâu, năm nào được mùa, năm nào suýt chết. Ghi âm hay ghi chép ngay tại chỗ, rồi gom lại thành một sơ đồ vườn có chuyện, và kể lại cho trẻ trong những lần về vườn.
Những câu chuyện ấy mất đi rất nhanh. Khi người trồng cây không còn, cái cây vẫn đứng đó nhưng không ai biết vì sao nó ở chỗ ấy, cây mẹ của nó ở đâu, nó đã qua những trận bão nào. Với nhiều gia đình, khu vườn chính là cuốn sử gia đình duy nhất còn lại, chỉ là chưa ai viết ra. Bài này đi qua cách hỏi, cách ghi, cách kể lại để chuyện vườn còn sống qua đời con, đời cháu.
Vì sao chuyện vườn đáng giữ
Trong vườn của nhiều nhà ở quê, mỗi cây có lý do riêng. Cây mít trồng năm ông đi bộ đội về. Cây bưởi xin cành từ vườn nhà ngoại sau đám cưới của bà. Cây xoài mọc từ hạt ném ra bờ ao, không ai trồng mà sống tới bây giờ. Hàng cau trồng để đánh dấu ranh đất với nhà bên. Những chi tiết này nằm trong trí nhớ của một hai người, và hiếm khi được kể nếu không ai hỏi.
Với trẻ con, một cây có chuyện khác hẳn một cây không tên. Trẻ ít khi nhớ cây xoài ấy là giống gì, nhưng sẽ nhớ cây xoài ông cố trồng năm bà nội ra đời. Câu chuyện nối đứa trẻ với những người mà có khi con chưa bao giờ gặp, và nối con với mảnh đất mà con chỉ về vài lần mỗi năm.
Chuyện vườn còn có giá trị thực tế. Ông bà biết chỗ nào trong vườn ngập năm lũ lớn, cây nào sợ gió, giống nào ngon nhất trong làng, năm nào cây ra trái cách năm. Đó là thứ hiểu biết tích luỹ qua nhiều chục năm mà không sách kỹ thuật nào ghi đúng cho mảnh vườn nhà mình. Ghi lại chuyện cũng là ghi lại kinh nghiệm.
Những câu hỏi giúp ông bà kể
Hỏi "ông kể chuyện vườn đi" thường chỉ nhận được câu trả lời chung chung. Câu hỏi cụ thể, đặt khi đang đứng trước một gốc cây, giúp người già nhớ lại chi tiết. Một số câu hỏi hay dùng:
- Cây này ai trồng, trồng năm nào, lúc đó nhà mình đang có chuyện gì?
- Giống cây lấy ở đâu: mua ở chợ, xin của ai, hay ươm từ hạt?
- Hồi mới trồng, chỗ này trông thế nào, có những cây gì khác mà giờ không còn?
- Năm nào cây được mùa nhất, năm nào mất mùa, vì sao?
- Cây đã qua những trận bão, lũ, hạn nào; có lần nào suýt chết không?
- Trái cây này ngày xưa nhà mình dùng làm gì: ăn, biếu, bán, làm mứt, cúng giỗ?
- Có chuyện vui hay chuyện buồn nào gắn với cây này: ai té từ cây, ai hay trèo, ai thích ăn trái nhất?
- Nếu ông bà chỉ được giữ một cây trong vườn, ông bà giữ cây nào, vì sao?
Đừng hỏi dồn một lần. Mỗi lần về vườn chọn hai ba cây, hỏi chậm, để ông bà có thời gian nhớ. Có những chi tiết ông bà chỉ nhớ ra vài ngày sau, khi đang ngồi ăn cơm hay lúc chiều tối; nên có sẵn điện thoại hay cuốn sổ để ghi kịp.
Ghi lại thế nào cho bền
Ghi âm ngay tại vườn. Ghi âm bằng điện thoại khi đang đứng trước cây, xin phép ông bà trước. Tiếng nói, giọng quê, cách gọi tên cây theo kiểu địa phương là thứ chữ viết không giữ được. Đặt tên tệp theo tên cây và ngày ghi để dễ tìm lại.
Chụp ảnh cây kèm người kể. Chụp cây toàn cảnh, chụp một chi tiết đặc trưng như vết sẹo trên thân, chụp ông bà đứng cạnh cây. Ảnh có người kể giữ được cả hai: cây và người nhớ về cây.
Vẽ sơ đồ vườn có chuyện. Vẽ tay một sơ đồ vườn đơn giản, đánh số từng gốc, rồi lập một danh sách: số mấy là cây gì, ai trồng, năm nào, một hai câu chuyện chính. Trẻ lớn có thể làm việc này cùng người lớn; đây là một dự án rất hợp với tuổi tiểu học và trung học.
Ghi lại cả những cây đã mất. Cây đã chặt, đã chết vì bão hay già cỗi vẫn nên có trong sơ đồ, ghi rõ ở đâu, mất năm nào. Vườn của ông bà không chỉ là những cây đang đứng.
Giữ nhiều bản. Tệp ghi âm, ảnh và sơ đồ nên có ít nhất hai bản ở hai nơi: một bản in hay chép ra cho người ở quê, một bản lưu cho người ở phố. Một chiếc điện thoại hỏng có thể xoá sạch những gì không bao giờ ghi lại được nữa.
Không chỉ cây: giếng, bờ rào, dụng cụ cũ cũng có chuyện
Vườn của ông bà không chỉ gồm cây. Cái giếng đào tay từ thời cụ, bờ đất đắp chống lũ, hàng rào dâm bụt hay tre gai, cái chòi canh trái, chiếc cuốc cán đã mòn bóng tay, cái gùi, cái nong phơi trái, cái cối giã. Mỗi thứ gắn với một cách sống, một cách làm vườn mà con cháu ở phố có khi chưa từng thấy.
Hỏi ông bà về những thứ này cũng mở ra nhiều chuyện: ngày xưa tưới cây bằng gì khi chưa có máy bơm, gánh nước từ đâu, mùa trái thì ai thức canh dơi, trái chín chở đi chợ bằng gì. Những câu trả lời ấy cho trẻ thấy cái vườn hôm nay là kết quả của bao nhiêu công sức, và cho người lớn hiểu thêm vì sao ông bà quý từng gốc cây đến vậy.
Nếu gia đình còn giữ những dụng cụ cũ, đừng vội bỏ đi khi dọn nhà. Chụp ảnh, ghi lại công dụng và ai từng dùng. Một chiếc kéo tỉa cũ của ông, được lau sạch và treo lại trong kho, có khi trở thành thứ đứa cháu muốn dùng lần đầu tiên khi được giao cắt chùm trái.
Trẻ lớn có thể làm một cuốn "bảo tàng nhỏ của vườn": mỗi trang một đồ vật hay một góc vườn, kèm ảnh, vài dòng chuyện và tên người kể. Việc này hợp với các dự án tìm hiểu quê hương mà nhiều trường giao cho học sinh, nhưng giá trị lớn nhất vẫn là thời gian trẻ ngồi cạnh ông bà để hỏi.
Kể lại cho trẻ: theo tuổi và theo cây
Trẻ nhỏ không ngồi nghe một câu chuyện dài về lịch sử gia đình. Nhưng trẻ sẽ nghe một câu chuyện ngắn khi đang đứng dưới gốc cây, tay cầm trái của chính cây ấy. "Cây này ông cố trồng hồi bà nội còn nhỏ bằng con. Năm đó có bão to, cây ngã xuống, ông cố dựng lên, chống bằng ba cây tre, mà nó vẫn sống tới giờ đó." Một câu chuyện như vậy đủ để trẻ nhìn cây khác đi.
Với trẻ tiểu học, có thể kể dài hơn, kèm ảnh cũ nếu có. Trẻ ở tuổi này thích những chi tiết cụ thể, kể cả những chi tiết hơi rùng rợn hay buồn cười: chú từng té từ cây ổi gãy tay, cây khế bị sét đánh nửa thân. Đừng kể như bài học đạo đức; để câu chuyện tự nói.
Với trẻ lớn và tuổi mới lớn, chuyện vườn có thể đi kèm những chuyện khó hơn: những năm khó khăn của gia đình, vì sao vườn bị bán bớt một phần, vì sao có cây phải chặt. Trẻ ở tuổi này đủ hiểu và thường trân trọng việc được tin để nghe chuyện thật. Trẻ lớn cũng có thể là người phỏng vấn ông bà, thay vì chỉ là người nghe.
Khi chuyện vườn có những phần khó nói
Vườn của nhiều gia đình gắn với những chuyện không dễ nói: tranh chấp đất với họ hàng, chia vườn giữa anh em, những năm đói, người thân mất sớm. Ông bà có thể né tránh khi được hỏi. Hãy tôn trọng điều đó, không ép kể, không suy diễn. Có những chuyện ông bà chỉ kể khi đã sẵn sàng, hoặc chỉ kể cho một người.
Chuyện về đất đai, ranh giới, chia thừa kế nếu được kể ra thì ghi lại như ký ức, không coi đó là căn cứ pháp lý. Giấy tờ đất là chuyện khác, cần đối chiếu với hồ sơ chính thức; trang có danh mục riêng về đất vườn và giấy tờ. Đặc biệt nên tránh để những câu chuyện vườn trở thành chỗ khơi lại mâu thuẫn trong họ hàng trước mặt con trẻ.
Cũng có khi các thành viên trong nhà nhớ cùng một chuyện theo những cách khác nhau: bác nói cây mít trồng năm này, cô nói năm khác. Không cần phân xử ai đúng. Ghi cả hai, ghi tên người kể bên cạnh. Sự khác biệt trong ký ức tự nó cũng là một phần của chuyện gia đình, và về sau con cháu đọc lại sẽ thấy thú vị hơn một bản kể đã được làm phẳng.
Khi ông bà kể những chuyện buồn, việc người nghe nên làm là lắng nghe, không chen ngang, không vội an ủi hay sửa lại. Nhiều người già cảm thấy nhẹ nhõm khi có ai đó chịu ngồi nghe trọn chuyện của mình. Giá trị của buổi ngồi nghe ấy đôi khi lớn hơn cả bản ghi chép.
Từ chuyện ông bà sang chuyện của con cháu
Giữ chuyện vườn không chỉ là nhìn lại. Khi trẻ trồng một cây mới trong vườn của ông bà, cây ấy bắt đầu một câu chuyện mới. Ghi nó vào cùng sơ đồ, cùng cuốn sổ: cây số mười bốn, cây bưởi cháu An trồng năm lên bảy, giống xin từ cây bưởi ông nội trồng. Vườn trở thành chỗ nối liền các thế hệ trên cùng một trang giấy.
Nhiều gia đình giữ thói quen mỗi dịp Tết hay giỗ, cả nhà ra vườn và người lớn tuổi nhất kể lại chuyện một cây, người nhỏ tuổi nhất kể chuyện cây của mình năm vừa qua. Thói quen đơn giản ấy, lặp lại vài chục năm, làm nên thứ mà người ta gọi là gia phong, không cần lễ nghi gì.
Khi vườn có thể phải bán hay chia, sơ đồ và chuyện vườn là thứ con cháu giữ lại được. Có người sau này trồng lại đúng giống bưởi của ông ở mảnh đất mới, chiết cành từ cây cũ trước khi vườn đổi chủ. Chuyện vườn, nếu được ghi lại, có thể sống lâu hơn chính khu vườn.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà không thích bị ghi âm thì làm sao?
Hỏi ý trước và tôn trọng câu trả lời. Có thể chỉ nghe rồi ghi chép lại sau, hoặc đặt điện thoại xa một chút và nói rõ là để con cháu sau này nghe. Nhiều người già ngại lúc đầu nhưng thoải mái hơn khi thấy cuộc trò chuyện tự nhiên, không giống phỏng vấn.
Ông bà đã mất thì còn cách nào tìm lại chuyện vườn?
Hỏi những người còn nhớ: cô chú, hàng xóm lâu năm, bạn bè của ông bà. Xem lại ảnh cũ có cây trong nền, thư từ, sổ sách nếu còn. Ghi lại cả những phần không chắc chắn, đánh dấu là "theo lời bác Hai kể". Một câu chuyện chưa trọn vẫn tốt hơn không có gì.
Nên cho trẻ mấy tuổi nghe chuyện vườn?
Trẻ từ ba bốn tuổi đã thích nghe chuyện ngắn gắn với thứ trước mắt. Chuyện dài, có bối cảnh lịch sử hợp với trẻ tiểu học trở lên. Điều quan trọng là kể khi đang ở trong vườn, trước cái cây, để câu chuyện có chỗ bám.
Sơ đồ vườn nên vẽ tay hay làm trên máy?
Cả hai đều được. Vẽ tay dễ làm cùng ông bà và trẻ con, có nét riêng của gia đình. Bản trên máy dễ sửa, dễ chia sẻ cho người ở xa. Nhiều nhà vẽ tay trước rồi chụp lại, sau đó mới chép sang bảng tính hay tài liệu để lưu lâu dài.
Chuyện vườn có nên đưa lên mạng xã hội không?
Tuỳ gia đình. Chia sẻ có thể giúp họ hàng ở xa cùng góp chuyện. Tuy vậy, hỏi ý ông bà trước, tránh đăng chuyện riêng tư, chuyện tranh chấp, ảnh trẻ em kèm thông tin chỗ ở. Bản lưu chính vẫn nên nằm ở chỗ gia đình tự giữ được.
Có nên giữ lại giống cây ông bà trồng?
Nên, nếu cây là giống ngon hay có ý nghĩa với gia đình. Có thể chiết cành, ghép mắt từ cây cũ sang cây con để trồng ở chỗ khác hay trồng thay khi cây già. Việc chiết ghép nên nhờ người có tay nghề hoặc hỏi người chuyên về cây giống để cây con khoẻ.