Trẻ dưới ba tuổi ra vườn chủ yếu để chạm, ngửi, nhặt và tưới cùng người lớn; trẻ ba đến sáu tuổi làm được việc một bước như tưới gốc, nhặt trái rụng, phủ rơm; trẻ tiểu học làm được việc nhiều bước có hướng dẫn như nhổ cỏ, bao trái cành thấp, ghi chép; còn tuổi mới lớn có thể nhận cả một phần việc hay một dự án nhỏ. Dao lớn, cưa, thang cao, thuốc bảo vệ thực vật và máy móc có động cơ vẫn là việc của người lớn.
Mốc tuổi ở đây là để tham khảo, không phải thước đo. Mỗi đứa trẻ khác nhau về sức, sự khéo tay và mức tập trung; một đứa bảy tuổi lớn lên trong vườn có thể khéo hơn một đứa mười tuổi ở phố. Nhìn con làm vài lần rồi mới giao thêm, và đừng so con với anh chị hay với con nhà hàng xóm.
Nguyên tắc chung trước khi giao việc
Việc giao cho trẻ nên đạt ba điều: làm xong được trong thời gian con tập trung nổi, có kết quả nhìn thấy, và sai thì không làm hại cây hay người. Tưới gốc ổi là việc tốt cho trẻ nhỏ vì tưới thừa một chút cũng không sao, đất thấm thấy rõ. Tỉa cành là việc không nên giao sớm vì cắt sai một cành chính thì cây mất nhiều năm mới lấy lại dáng.
Thời gian tập trung của trẻ ngắn hơn người lớn hình dung. Trẻ mẫu giáo thường chỉ hứng thú với một việc trong vài phút đến mười lăm phút. Thay vì bắt con nhổ cỏ cả buổi sáng, chia thành nhiều việc ngắn: tưới một gốc, nhặt trái rụng ở gốc kế bên, đếm hoa ở cây thứ ba, rồi nghỉ uống nước.
Trước khi giao một việc mới, người lớn làm mẫu một lần, làm cùng con một lần, rồi mới để con tự làm và đứng xem. Ba bước ấy tốn thêm vài phút nhưng tránh được cảnh con làm sai, bị la, rồi không muốn đụng tới nữa.
Giờ ra vườn cũng quan trọng. Ở hầu hết các vùng nước ta, từ khoảng mười giờ sáng đến ba giờ chiều nắng gắt, đất nóng, trẻ dễ mệt và say nắng. Buổi sáng sớm hay chiều muộn là lúc hợp nhất, cũng là lúc nhiều việc vườn làm hiệu quả nhất như tưới nước.
Dưới ba tuổi: chạm, ngửi, nhặt, đi theo người lớn
Việc phù hợp. Cầm bình tưới nhỏ cùng người lớn, nhặt lá khô bỏ vào thúng, sờ vỏ cây, ngửi hoa bưởi, hoa cam, chỉ cho người lớn trái nào đã vàng. Với trẻ nhỏ, cái được không phải là việc hoàn thành mà là làm quen với đất, cây, mùi vườn.
Điều phải canh. Trẻ tuổi này cho mọi thứ vào miệng: hạt, trái non, đất, phân, nấm mọc dưới gốc, viên phân bón rơi vãi. Mỗi lần ra vườn phải có một người lớn chỉ để mắt tới bé, không vừa trông vừa làm việc khác. Ao, mương, lu nước, giếng phải có nắp hoặc rào trước khi cho bé ra.
Đồ dùng. Mũ rộng vành, quần áo dài mỏng, dép có quai hậu hay giày vải. Không cho trẻ chơi với kéo, dao, dây tưới có vòi áp lực mạnh.
Một buổi ra vườn của bé. Một buổi hợp lý thường chỉ hai mươi đến ba mươi phút vào sáng sớm: dắt bé đi một vòng quanh vài gốc gần nhà, dừng ở mỗi cây chỉ cho bé một thứ, khi thì chùm hoa, khi thì trái non, khi thì con kiến bò trên thân. Cho bé cầm một trái ổi đã rửa, để bé tự cắn. Kết thúc bằng việc rửa tay bằng xà phòng, kể cả khi trông tay bé có vẻ sạch.
Ba đến sáu tuổi: việc một bước, làm cùng người lớn
Việc phù hợp. Tưới gốc bằng bình nhỏ, phủ rơm quanh gốc, nhặt trái rụng, gom lá, rải phân hữu cơ hoai đã chuẩn bị sẵn trong rổ dưới sự chỉ dẫn, đếm trái, tìm sâu ăn lá trên cành thấp để báo người lớn. Con rất thích việc được giao bằng một câu rõ ràng: "con tưới cho cây ổi này ba bình nhé".
Kỹ năng con học được. Phân biệt trái chín và trái xanh bằng màu, đếm số, nhận ra các loại cây trong vườn, biết chờ đợi. Đây cũng là lúc dạy những điều không được làm: không bẻ cành, không hái trái non, không ăn trái chưa rửa, không lại gần ao một mình.
Dụng cụ. Xẻng nhựa hay xẻng sắt nhỏ cho trẻ, găng tay vừa cỡ, xô nhỏ. Dụng cụ của trẻ nên có chỗ cất riêng, để con tự lấy và tự cất, tách khỏi dụng cụ sắc của người lớn.
Sáu đến mười một tuổi: việc nhiều bước có hướng dẫn
Trẻ tiểu học đã làm theo được hướng dẫn hai ba bước, nhớ được lịch tuần và bắt đầu thích được tin tưởng. Đây là tuổi đẹp nhất để giao một gốc cây riêng và vài việc đều đặn. Bảng dưới gợi ý việc theo mức kèm cặp:
| Mức | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Con tự làm | Tưới gốc, nhổ cỏ quanh gốc bằng tay, phủ rơm, nhặt trái rụng, ghi chép và chụp ảnh cây | Người lớn kiểm lại thỉnh thoảng, không làm lại trước mặt con |
| Làm khi có người lớn bên cạnh | Bao trái ở cành thấp, hái trái ngang tầm tay bằng kéo cắt cành nhỏ, bắt sâu bằng tay có găng, xới nhẹ đất mặt | Dạy cách cầm kéo, hướng lưỡi kéo ra ngoài người |
| Chỉ đứng xem | Tỉa cành lớn, phun thuốc, bón phân hoá học, leo thang, dùng máy cắt cỏ | Đứng ở khoảng cách người lớn chỉ định, ngược hướng gió khi phun |
Ở tuổi này, một cuốn sổ ghi chép riêng có tác dụng lớn. Con ghi ngày ra hoa, số trái non, số trái rụng sau trận mưa, rồi đến mùa sau đọc lại so sánh. Đừng biến cuốn sổ thành bài tập phải nộp hay chấm. Mục đích là để con thấy mình quan sát được điều người lớn có khi bỏ sót.
Mười hai tuổi trở lên: nhận một phần việc hay một dự án
Tuổi mới lớn là lúc nhiều trẻ chán vườn, nhưng cũng là lúc trẻ làm được việc gần như người lớn nếu được giao đúng cách. Thay vì những việc vặt lặp lại, hãy giao cho con một phần trách nhiệm có quyền quyết định: lo nước tưới cho cả hàng cây có múi trong mùa khô, thiết kế lại góc vườn bỏ trống, lập sổ theo dõi ra hoa của mọi gốc, tự trồng và chăm một luống rau dưới tán thưa.
Trẻ lớn có thể học dùng kéo cắt cành, cưa tay nhỏ dưới sự hướng dẫn, học nhận biết các loại sâu bệnh thường gặp, học đọc hướng dẫn trên bao bì phân bón hữu cơ. Riêng thuốc bảo vệ thực vật, dù là loại sinh học, việc pha và phun vẫn nên để người lớn có đồ bảo hộ đầy đủ làm. Máy cắt cỏ, máy cưa có động cơ cần người lớn đủ tuổi, có kinh nghiệm.
Một dự án hợp với tuổi này là để con làm người lo chuyện thu hoạch một cây: theo dõi khi nào trái đủ già, hẹn ngày hái, chuẩn bị rổ, tính chia phần cho các nhà. Trẻ học được cách lập kế hoạch, làm việc với người lớn khác, và có một thành quả rõ ràng để tự hào.
Cách nói với con tuổi này cũng khác: hỏi ý kiến, bàn với con như bàn với một người cùng làm, chấp nhận có lúc con làm khác cách người lớn quen. Miễn là không hại cây và an toàn, để con thử theo cách của con.
Một ví dụ dễ gặp: cậu con trai mười bốn tuổi muốn lắp hệ tưới nhỏ giọt cho hàng chanh sau khi xem video trên mạng. Người lớn có thể thấy tốn công, nhưng nếu để con tự đo đạc, liệt kê vật tư, tự lắp với sự hỗ trợ khi cần, con học được nhiều hơn mọi bài giảng: tính độ dốc, đọc áp lực nước, sửa chỗ rò, theo dõi xem cây có đủ nước không. Dù hệ thống chạy chưa hoàn hảo, đó vẫn là việc của con.
Những sai lầm người lớn hay mắc
Giao việc rồi làm lại. Con nhổ cỏ chưa sạch, người lớn nhổ lại ngay trước mặt con. Con hiểu rằng việc của mình không có giá trị. Nếu cần làm lại, làm lúc khác, hoặc chỉ cho con chỗ còn sót và để con làm tiếp.
Biến việc vườn thành hình phạt. "Không học bài thì ra nhổ cỏ" là câu làm hỏng mối quan hệ giữa trẻ với vườn. Việc vườn nên là chuyện cả nhà cùng làm, không phải chỗ đày trẻ.
Khen chung chung hay so sánh. Thay vì "con giỏi quá" hay "sao không được như anh", nói cụ thể điều con làm: "con phủ rơm đều quá, gốc ổi giữ ẩm tốt hơn hẳn". Không chấm điểm, không xếp hạng các con với nhau.
Giao việc quá sức để thử con. Đứa trẻ bị giao việc vượt sức sẽ hoặc bỏ dở, hoặc làm ẩu, hoặc bị thương. Tăng việc từng bước, khi con đã làm trơn tru việc cũ.
Chỉ gọi con ra lúc có việc nặng. Nếu con chỉ được gọi ra vườn khi cần người khiêng, gom cỏ, con sẽ gắn vườn với mệt nhọc. Hãy gọi con ra cả những lúc đẹp: khi hoa nở, khi trái chín, khi chiều mát ngồi dưới gốc cây.
Làm sao để con muốn quay lại vườn
Điều giữ trẻ lại với vườn ít khi là bài giảng về thiên nhiên, mà là những trải nghiệm nhỏ, lặp lại và có người thân cùng làm. Một buổi chiều cùng ông nhặt trái rụng rồi ngồi ăn ổi dưới gốc. Một buổi sáng mẹ gọi dậy sớm để xem hoa bưởi nở thơm cả góc vườn. Một lần được tự cầm kéo cắt chùm nhãn đầu tiên.
Cho con một góc của riêng con trong vườn, nơi con được tự quyết: bày đá, trồng thử một hạt bơ, cắm một cành chiết, làm một chỗ ngồi bằng khúc gỗ. Kết quả có thể không như ý người lớn, nhưng chính vì được quyết định nên con quay lại.
Kể chuyện cũng giữ chân trẻ. Mỗi cây trong vườn thường có một câu chuyện: cây xoài ông trồng năm cha ra đời, cây mít bị bão quật ngã rồi tự đâm chồi lại, cây bưởi xin cành từ nhà người bạn cũ. Trẻ nhớ chuyện lâu hơn nhớ tên giống cây, và khi đã biết chuyện của một cái cây, con nhìn nó khác hẳn.
Cuối cùng là để con thấy người lớn cũng thích vườn. Trẻ học thái độ nhiều hơn học kỹ năng. Nếu cha mẹ ra vườn chỉ để than mệt, càu nhàu chuyện sâu bệnh, con sẽ nhìn vườn như một gánh nặng. Nếu cha mẹ ra vườn với sự tò mò và thư thái, con sẽ muốn đi theo.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì được cầm kéo cắt cành?
Kéo cắt cành nhỏ loại một tay có khoá an toàn có thể cho trẻ khoảng tám chín tuổi dùng khi có người lớn cạnh bên, cắt cành hay cuống trái nhỏ ngang tầm tay. Trước đó trẻ dùng kéo thủ công đầu tròn. Cưa, dao phát, kéo cán dài để dành cho tuổi lớn hơn và luôn có hướng dẫn.
Có nên trả tiền cho con khi con làm vườn?
Nhiều gia đình không trả tiền cho việc chăm cây của chính con hay việc chung trong nhà, vì muốn con coi đó là trách nhiệm. Một số nhà có tiền tiêu vặt cho việc thêm ngoài phần thường ngày. Không có cách nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là thống nhất từ đầu và giữ đều, tránh mặc cả mỗi lần giao việc.
Con ngại bẩn, sợ sâu bọ thì làm sao?
Đừng ép. Bắt đầu bằng việc sạch như tưới nước, đếm hoa, chụp ảnh. Cho con găng tay, ủng, để con tự chọn lúc chạm đất. Khi gặp sâu, người lớn bình tĩnh chỉ cho con xem từ xa, giải thích con này ăn lá cây. Nỗi sợ thường giảm dần khi trẻ thấy người lớn không sợ.
Trẻ có nên tham gia khi người lớn phun thuốc?
Không. Khi phun bất kỳ loại thuốc nào, kể cả chế phẩm sinh học, trẻ ở trong nhà hoặc ở xa khu phun, ngược hướng gió, và không vào lại khu đó cho tới khi hết thời gian khuyến cáo ghi trên bao bì. Quần áo, đồ chơi để ngoài vườn nên cất vào trước khi phun.
Con lớn rồi không chịu ra vườn nữa, có nên bắt?
Ép buộc thường phản tác dụng ở tuổi mới lớn. Thay vào đó, giao một việc có quyền quyết định thật hoặc mời con ra vào những dịp đặc biệt như ngày hái trái, ngày trồng cây mới. Nhiều trẻ quay lại vườn khi lớn hơn, nhất là khi không gắn vườn với sự bắt ép.
Trẻ khuyết tật hay chậm phát triển có làm vườn được không?
Được, và nhiều trẻ rất thích vì vườn cho những trải nghiệm chạm, ngửi, nhìn rõ ràng. Chọn việc theo khả năng của từng trẻ chứ không theo tuổi, làm lối đi bằng phẳng, luống cao vừa tầm ngồi, dụng cụ cán to dễ cầm. Hỏi thêm giáo viên hay chuyên viên đang theo trẻ để chọn việc phù hợp.