Chăm vườn cây ăn trái mùa mưa bão xoay quanh ba việc: thoát nước để rễ không ngập quá một hai ngày, giữ cây đứng vững bằng tán gọn và cọc chống, và phòng nấm bệnh vốn bùng lên khi trời ẩm kéo dài. Phần lớn thiệt hại có thể giảm nếu chuẩn bị trước mùa mưa: khơi mương, tỉa tán, chằng chống cây trái nặng, và biết làm gì ngay sau một trận mưa lớn hay cơn bão.
Mỗi miền có mùa mưa bão riêng: miền Bắc mưa nhiều vào mùa hè, Trung Bộ dồn mưa bão vào những tháng cuối năm, Nam Bộ và Tây Nguyên có mùa mưa kéo dài khoảng nửa năm. Bài này đi theo ba chặng trước, trong và sau mùa mưa, với những việc cụ thể cho vườn nhà vài chục gốc.
Vì sao nước đọng nguy hiểm với rễ cây ăn trái
Rễ cây cần oxy để hô hấp và hút dinh dưỡng. Khi đất ngập nước, khoảng trống giữa các hạt đất bị lấp đầy, rễ thiếu oxy, ngừng hút và bắt đầu chết từ những rễ tơ. Sau đó, các loại nấm ưa ẩm trong đất như nấm gây thối rễ, xì mủ có điều kiện tấn công phần rễ yếu. Một cây bị ngập vài ngày có thể trông vẫn bình thường, nhưng vài tuần sau lá vàng dần, rụng, cành khô ngọn.
Khả năng chịu ngập khác nhau theo loại cây. Sầu riêng, cây có múi, đu đủ rất nhạy; ngập ngắn ngày đã có thể gây hại. Xoài, mận, ổi chịu ngập tốt hơn nhưng không phải không bị ảnh hưởng. Cây ghép trên gốc ghép chịu úng tốt sẽ đỡ hơn cây ghép trên gốc kém chịu úng, đây là điều nên hỏi khi mua cây giống.
Nước đọng còn làm phân bón bị rửa trôi hoặc chuyển hoá thất thoát, đất bị nén chặt, cỏ dại mọc mạnh. Vì vậy thoát nước là việc ưu tiên số một của mùa mưa, quan trọng hơn mọi đợt phun thuốc.
Trước mùa mưa: những việc chuẩn bị nên xong sớm
Phần lớn việc phòng chống cần làm khi trời còn khô ráo. Danh sách dưới nên xong trước khi mùa mưa của vùng bắt đầu vài tuần:
- Đi một vòng vườn sau trận mưa đầu để xem nước chảy về đâu, chỗ nào đọng. Đánh dấu những gốc nằm ở chỗ trũng.
- Khơi rãnh, nạo vét mương giữa các hàng và rãnh thoát ra ngoài vườn; dọn rác, lá, cành mắc ở cống.
- Vun cao gốc cho cây ở chỗ trũng hoặc đắp mô quanh gốc để cổ rễ cao hơn mặt nước đọng.
- Tỉa tán thông thoáng, bỏ cành khô, cành yếu, cành quá dài dễ gãy; tán gọn giúp gió lùa qua thay vì quật cây.
- Chằng chống cây có trái nặng hoặc cây non, cây có bộ rễ nông; dùng cọc tre, dây mềm, buộc không siết vào vỏ.
- Kiểm tra bờ bao, cống với vườn ở đồng bằng Nam Bộ, nơi mưa lớn có thể trùng triều cường.
- Chuẩn bị sẵn cuốc, xẻng, bao cát, dây buộc, cọc tre, đèn pin; cất gọn phân bón, thuốc ở nơi cao ráo.
Việc cuối cùng là đọc dự báo thời tiết của vùng và đặt lịch nhắc kiểm tra vườn sau mỗi đợt mưa lớn, nhất là khi người chăm không ở gần vườn.
Chống đổ gãy: tán thấp, rễ sâu và cọc chống
Cây ăn trái đổ gãy trong bão thường thuộc một trong ba trường hợp: cây có tán cao rậm như cánh buồm hứng gió, cây có rễ yếu hoặc thối do ngập lâu ngày, và cây đang mang trái nặng ở đầu cành dài. Vì vậy, chống đổ bắt đầu từ cách giữ tán thấp, thông thoáng qua nhiều năm, chứ không chỉ từ mấy cây cọc buộc vội trước bão.
Trước một cơn bão được dự báo, ưu tiên những việc sau: hái sớm những trái đã gần đủ già để giảm tải cho cành; cắt bớt cành quá dài, cành vươn về phía nhà, đường điện; chống cọc cho cây non, cây có rễ cạn như đu đủ, chuối, sầu riêng trẻ; buộc các cành lớn mang trái vào thân hoặc vào cọc. Dây buộc nên mềm, bản rộng, không dùng dây thép sát vỏ.
Với vùng thường có bão lớn như các tỉnh Bắc Trung Bộ và Trung Trung Bộ, nhiều nhà vườn chọn trồng cây có tán thấp, trồng hàng cây chắn gió ở phía hướng gió chính, và chấp nhận giữ cây ở chiều cao vừa phải dù sản lượng có thể ít hơn. Sự an toàn của cây và của người trong nhà quan trọng hơn vài trái thêm.
Nấm bệnh mùa mưa thường gặp trong vườn nhà
Thối rễ, xì mủ. Gặp nhiều trên sầu riêng, cây có múi, đu đủ. Dấu hiệu: thân chảy nhựa màu nâu, vỏ gốc thâm ướt, lá vàng úa, rễ đen. Phòng bằng thoát nước, tránh gây vết thương ở gốc, dùng chế phẩm vi sinh đối kháng; khi bệnh đã rõ cần xử lý theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông.
Thán thư. Đốm nâu đen trên lá, hoa, trái non, hay gặp ở xoài, bưởi, ớt. Mưa ẩm kéo dài là điều kiện thuận lợi. Tỉa thông thoáng, gom lá trái bệnh tiêu huỷ giúp giảm nguồn bệnh.
Rêu, địa y trên thân cành. Thường không gây hại trực tiếp nhưng cho thấy vườn ẩm, thiếu nắng. Tỉa tán cho nắng lọt vào là đủ.
Thối trái. Trái chín hoặc gần chín gặp mưa dễ nứt, thối. Hái kịp thời trái đủ già trước đợt mưa lớn được dự báo.
Nấm hồng trên cành. Lớp nấm màu hồng nhạt bám quanh cành, làm cành khô, gặp trên một số cây ăn trái khi mưa nhiều. Cắt bỏ cành bệnh và mang ra khỏi vườn.
Trong những ngày mưa lớn: theo dõi gì, làm gì
Khi mưa lớn kéo dài, nếu ở gần vườn, hãy đi kiểm tra ngay khi tạnh mưa: nước có thoát hết khỏi gốc không, mương có bị tắc không, có cây nào nghiêng, có cành nào gãy treo lơ lửng. Khơi thông chỗ tắc ngay, vì vài giờ nước đọng thêm có thể là khác biệt giữa cây hồi phục và cây chết rễ.
Không bón phân trong những ngày đất đang ngập hoặc sũng nước; phân không được hút, dễ bị rửa trôi và có thể gây hại rễ đang yếu. Hạn chế đi lại, xới xáo trên đất ướt vì làm đất chặt lại. Không trèo cây khi trời mưa, thân cành trơn trượt rất nguy hiểm.
Nếu ở xa vườn, nhờ người trông chụp ảnh gốc cây ở chỗ trũng, mương thoát nước và toàn cảnh vườn sau mỗi trận mưa lớn. Ảnh này giúp chủ vườn biết sớm cây nào có nguy cơ và có kế hoạch xử lý khi về.
Giữa những đợt mưa, tranh thủ ngày nắng để làm các việc nhẹ: cắt cỏ thấp dưới tán cho thoáng, gom lá và trái rụng, kiểm tra các dây buộc cành có bị siết vào vỏ không. Cỏ để mọc cao trong mùa mưa giữ ẩm quanh gốc, làm nấm phát triển mạnh và che khuất những dấu hiệu bệnh sớm ở cổ rễ.
Sau bão hoặc ngập: phục hồi cây từng bước
Việc đầu tiên sau bão là an toàn: không đến gần cây đổ chạm đường điện, không cưa cây lớn một mình. Sau đó, đánh giá từng cây. Cây chỉ nghiêng nhẹ, rễ còn bám đất có thể dựng lại nhẹ nhàng, lấp đất, nén chặt, chống cọc. Cây đổ hẳn, bật gốc với cây lớn thường khó cứu; với cây còn nhỏ, có thể dựng lại nếu rễ chưa đứt nhiều, tỉa bớt tán để giảm thoát hơi nước.
Cành gãy cần cắt lại cho gọn sát cổ cành, quét vôi hoặc keo lên vết cắt lớn. Cành bị xé toạc vỏ xuống thân nên cắt bỏ phần vỏ rách, để vết thương gọn, tránh nước đọng. Sau ngập, chờ đất ráo mới xới nhẹ quanh tán cho thoáng khí, rồi bón phân hữu cơ hoai và chế phẩm vi sinh để kích thích rễ mới. Phân khoáng chỉ bón liều nhẹ khi cây bắt đầu ra rễ, ra đọt trở lại.
Theo dõi cây trong vài tuần đến vài tháng sau đó, vì thiệt hại do ngập thường biểu hiện chậm. Cây vàng lá dần, gốc chảy nhựa là dấu hiệu rễ bị nấm tấn công, cần xử lý sớm. Ghi lại cây nào bị ảnh hưởng và mức độ, để mùa mưa sau ưu tiên vun gốc, khơi rãnh cho những vị trí đó.
Mùa mưa bão mỗi miền đến vào lúc nào của cây
Thiệt hại của mùa mưa phụ thuộc nhiều vào việc cây đang ở giai đoạn nào khi mưa tới. Ở miền Bắc, mùa mưa rơi vào mùa hè, trùng với giai đoạn nuôi trái và thu hoạch của nhãn, vải, nên mưa lớn có thể làm nứt trái, thối trái, khó phơi sấy. Bão đổ bộ vào đồng bằng Bắc Bộ thường làm gãy cành nhãn, đổ chuối, đu đủ.
Ở Trung Bộ, mưa bão tập trung vào những tháng cuối năm, nhiều năm có lũ lớn ở các tỉnh từ Thanh Hoá đến Khánh Hoà. Vườn ở đây nên tránh để cây có trái chín vào giữa mùa bão, ưu tiên giống cho trái sớm hơn hoặc muộn hơn, và trồng cây ở chỗ không bị lũ quét. Mùa khô tiếp sau lại nắng gắt, nên cây vừa qua ngập phải được phục hồi nhanh trước mùa khô.
Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, mùa mưa kéo dài khoảng nửa năm, ít bão hơn nhưng ẩm liên tục, nấm bệnh như xì mủ sầu riêng, thối rễ cây có múi là mối lo lớn nhất. Vùng đồng bằng còn chịu lũ theo mùa ở thượng nguồn và triều cường cuối năm; vườn lên liếp, có bờ bao và cống chủ động là cách nhà vườn sống chung với nước từ lâu đời.
Mức chịu ngập tương đối của cây vườn thường gặp
Bảng tổng hợp theo kinh nghiệm nhà vườn, để chủ vườn biết ưu tiên bảo vệ cây nào. Mức chịu thực tế còn phụ thuộc gốc ghép, tuổi cây và chất đất.
| Nhóm cây | Mức chịu ngập | Ưu tiên khi mưa lớn |
|---|---|---|
| Sầu riêng, đu đủ | Rất kém | Trồng trên mô cao, thoát nước tức thì, theo dõi xì mủ sau mưa |
| Bưởi, cam, quýt, chanh | Kém | Lên liếp, khơi mương, phòng thối rễ |
| Mít, chôm chôm, nhãn | Trung bình | Không để ngập lâu, kiểm tra rễ sau ngập |
| Xoài, ổi, mận, vú sữa | Khá | Vẫn thoát nước, chú ý nấm trên hoa và trái |
| Dừa, mận đỏ ven sông | Tốt | Chủ yếu lo đổ gãy, rụng trái khi gió lớn |
Khi quy hoạch vườn mới hoặc trồng bổ sung, đặt cây chịu ngập kém ở chỗ cao nhất của vườn, cây chịu ngập khá ở chỗ thấp hơn. Với vườn đã có sẵn, cây nhạy ngập lỡ trồng ở chỗ trũng thì đắp mô cao quanh gốc, đào rãnh thoát riêng và ưu tiên kiểm tra những gốc đó đầu tiên sau mỗi trận mưa. Khi mua cây giống mới, hỏi người bán cây được ghép trên gốc ghép nào, vì gốc ghép quyết định phần lớn khả năng chịu úng của cây.
Câu hỏi thường gặp
Cây bị ngập mấy ngày thì chết?
Không có con số cố định. Cây nhạy như sầu riêng, đu đủ có thể bị hại nặng chỉ sau thời gian ngập ngắn, trong khi xoài, ổi chịu được lâu hơn. Nhiệt độ cao, nước tù đọng làm cây chết nhanh hơn nước chảy. Nguyên tắc chung là rút nước khỏi gốc càng sớm càng tốt.
Có nên phun thuốc phòng nấm trước mùa mưa không?
Với vườn nhà, ưu tiên các biện pháp không dùng thuốc trước: thoát nước, tỉa thông thoáng, vệ sinh vườn, dùng chế phẩm vi sinh đối kháng. Chỉ dùng thuốc khi bệnh xuất hiện rõ hoặc cây có tiền sử bệnh nặng, theo đúng hướng dẫn trên nhãn và thời gian cách ly.
Cây đổ sau bão có nên dựng lại không?
Cây còn nhỏ, rễ chưa đứt nhiều thì nên dựng lại sớm, lấp đất, chống cọc và tỉa bớt tán. Cây lớn bật gốc thường khó sống và việc dựng lại cần máy móc, nên cân nhắc thay cây. Nếu cây nằm gần nhà, đường điện, ưu tiên an toàn và nhờ người có kinh nghiệm.
Mưa nhiều có nên tưới nữa không?
Khi đất còn ẩm thì không cần tưới. Nhưng ở những vùng mưa theo đợt, giữa hai đợt mưa có thể có nhiều ngày nắng gắt, đất mặt khô nhanh. Kiểm tra độ ẩm ở độ sâu khoảng một gang tay trước khi quyết định tưới, tránh tưới theo thói quen.
Có nên hái trái non trước bão không?
Trái còn quá non thì hái cũng không dùng được, nên chỉ hái những trái đã gần đủ già. Với trái non, ưu tiên buộc cành, chống cọc để giảm gãy. Hái bớt trái nặng ở đầu cành dài cũng giúp cành ít bị gió quật gãy.