Để một kỳ hè ở vườn quê thành trải nghiệm tốt cho trẻ phố, cha mẹ nên chọn thời điểm trùng mùa trái của vườn, bàn trước với ông bà về việc trông con và những quy tắc an toàn, rà vườn trước khi con tới (nhất là ao, mương), chuẩn bị cho con vài việc vườn cụ thể mỗi ngày và một nhịp sinh hoạt rõ ràng. Trẻ chán ở quê thường không phải vì quê buồn, mà vì không ai cho con việc gì để làm ngoài ngồi chờ.
Kỳ nghỉ hè của học sinh thường kéo dài từ cuối tháng năm, đầu tháng sáu tới cuối tháng tám, trùng với mùa trái của nhiều vùng: vải, nhãn ở miền Bắc; chôm chôm, măng cụt, sầu riêng, nhãn ở Nam Bộ. Đây là cơ hội hiếm để trẻ ở phố sống với vườn trong một khoảng đủ dài, thấy trái chín dần, tự tay hái, chứ không chỉ ghé qua một ngày cuối tuần.
Chọn thời điểm: theo mùa trái và theo thời tiết từng miền
Mùa hè không giống nhau giữa các miền. Ở Bắc Bộ, tháng sáu tháng bảy nắng nóng gay gắt, xen những trận mưa giông; mùa vải rơi vào khoảng tháng năm đến tháng bảy, nhãn muộn hơn một chút. Ở Bắc Trung Bộ, có những đợt gió Tây khô nóng mà người dân quen gọi là gió Lào, nắng rát và khô, trẻ nhỏ rất dễ mệt. Ở Tây Nguyên và Nam Bộ, mùa hè là mùa mưa, chiều nào cũng có thể mưa, vườn ẩm, muỗi nhiều, nhưng cũng là chính mùa trái cây.
Vì vậy hỏi ông bà hay người trông vườn trước: năm nay cây nào ra trái, khoảng tuần nào chín. Nếu chỉ cho con về được hai tuần, chọn hai tuần trùng với lúc trái gần chín đến lúc hái, để con kịp thấy trái thay đổi và có mặt ngày hái. Về quá sớm, trái còn xanh, con chỉ thấy cây; về quá muộn, vườn đã hái xong, chỉ còn tỉa cành.
Một điều nữa cần tính là lịch của chính ông bà. Mùa trái là mùa bận nhất của người làm vườn: hái, phân loại, bán cho người quen, canh trộm. Gửi hai đứa cháu nhỏ về đúng tuần ông bà bận hái nhãn có thể quá sức. Hỏi thẳng ông bà tuần nào tiện, hoặc cha mẹ về cùng phụ một tay trong những ngày cao điểm.
Thời tiết cũng quyết định giờ sinh hoạt. Ở những vùng nắng gắt, lịch ngày của trẻ nên dồn việc vườn vào sáng sớm và chiều muộn, buổi trưa ở trong nhà. Ở vùng mưa chiều, việc vườn làm buổi sáng, chiều đọc sách, chơi trong hiên, làm mứt, xem mưa.
Bàn với ông bà trước khi gửi con
Ai trông con, trông lúc nào. Ông bà thương cháu nhưng sức có hạn, và còn việc nhà, việc vườn. Nói rõ trước: ông bà trông chính hay có người khác phụ, những khoảng nào trong ngày con cần người lớn để mắt liên tục, những khoảng nào con chơi trong nhà được. Đừng mặc định ông bà sẽ lo hết.
Quy tắc an toàn thống nhất. Cha mẹ và ông bà cần thống nhất vài quy tắc không thể xê dịch: không ra ao mương một mình, không trèo cây cao, không chạm vào thuốc và dụng cụ sắc, không đi ra đường làng một mình. Ông bà quen nuôi con theo kiểu ngày xưa có thể dễ dãi hơn, nên nói chuyện thẳng thắn mà nhẹ nhàng.
Chuyện ăn uống, giờ giấc. Trẻ ở phố có thể có chế độ ăn, dị ứng, thuốc men riêng. Ghi ra giấy cho ông bà, kèm giờ ngủ, giờ ăn. Cũng nên chấp nhận rằng ở quê con sẽ ăn khác, ngủ khác một chút; đó là một phần của trải nghiệm.
Điện thoại và màn hình. Thống nhất trước con được dùng điện thoại, xem ti vi bao lâu mỗi ngày. Nếu không bàn, ông bà thường chiều cháu, và kỳ hè ở quê biến thành kỳ hè ôm điện thoại ở một chỗ khác.
Chuẩn bị đồ và sức khoẻ cho con
Đồ mang theo cho một kỳ hè ở vườn khác với đồ đi chơi phố. Những thứ dễ quên mà cần:
- Mũ rộng vành, áo dài tay mỏng sáng màu, quần dài nhẹ cho lúc ra vườn; vài bộ đồ cũ để lấm bẩn thoải mái.
- Giày vải, ủng nhỏ hay dép quai hậu; không chỉ mang dép tông.
- Găng tay vừa cỡ trẻ, bình nước riêng, một cuốn sổ vẽ, bút chì màu, kính lúp.
- Thuốc men thường dùng của con nếu có, kèm hướng dẫn của bác sĩ; kem chống muỗi phù hợp lứa tuổi theo tư vấn của dược sĩ.
- Kiểm sổ tiêm chủng của con trước khi về, nhất là các mũi có thành phần phòng uốn ván theo lịch.
- Ghi số điện thoại cha mẹ, số cấp cứu 115 và địa chỉ cơ sở y tế gần vườn ở chỗ ông bà dễ thấy.
Trước khi con về một hai tuần, nhờ người ở quê làm một vòng rà vườn: rào hay đậy ao, mương, lu nước; cất thang, dao kéo, thuốc bảo vệ thực vật; dọn tổ ong vò vẽ gần nhà; phát cỏ quanh lối đi. Trang có bài riêng về những mối nguy cho trẻ trong vườn cây ăn trái.
Một ngày ở vườn quê của trẻ
Trẻ ở phố quen lịch có giờ có giấc; về quê không có lịch, con dễ quanh quẩn rồi chán. Một khung ngày đơn giản, linh hoạt theo thời tiết, giúp con có nhịp mà không gò bó. Đây là ví dụ cho những ngày nắng; vùng mưa chiều thì đổi việc chiều vào trong nhà.
| Khung giờ | Hoạt động | Gợi ý |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Đi một vòng vườn cùng ông hay bà, tưới cây, nhặt trái rụng | Mỗi ngày dừng ở một cây, nghe một chuyện về cây đó |
| Giữa buổi sáng | Việc vườn nhỏ: phủ rơm, bao trái cành thấp, đếm trái, ghi sổ | Làm khoảng ba mươi phút đến một tiếng tuỳ tuổi |
| Trưa | Ăn trưa, ngủ trưa hay nghỉ trong nhà | Không ra vườn lúc nắng gắt |
| Đầu chiều | Đọc sách, vẽ cây, làm đồ chơi từ lá, giúp bà làm mứt, sấy trái | Có thể dành giờ này cho bài tập hè nếu có |
| Chiều muộn | Ra vườn lần hai: hái trái chín, chơi ở khu an toàn, chăm cây của con | Thời gian chơi tự do có người lớn để mắt |
| Tối | Ăn cơm, kể lại một điều con thấy trong ngày, gọi điện cho cha mẹ | Giới hạn màn hình như đã thống nhất |
Khung ngày chỉ là khung. Có ngày cả nhà đi chợ phiên, có ngày mưa cả ngày, có ngày con chỉ muốn nằm võng đọc truyện. Điều cần giữ là con có việc của riêng con trong vườn mỗi ngày, dù chỉ là tưới một gốc cây.
Giữ con không chán: cho con việc thật và một dự án của riêng con
Trẻ phố về quê thường vui trong hai ba ngày đầu, rồi bắt đầu than chán, đòi điện thoại. Lúc ấy không phải là lúc mắng con, mà là lúc giao cho con một việc có ý nghĩa thật. Trẻ không chán khi con thấy mình có ích: giúp bà nhặt nhãn, phụ ông xếp trái vào thùng, phụ trách cho gà ăn mỗi sáng, chịu trách nhiệm tưới hàng chanh.
Một dự án của riêng con cho cả kỳ hè giữ được hứng thú lâu nhất. Có thể là chọn một cây, theo dõi từ khi trái còn xanh tới ngày hái, ghi chép và chụp ảnh mỗi ngày. Có thể là vẽ sơ đồ vườn của ông bà, đánh số từng gốc, ghi tên và chuyện. Có thể là trồng một luống rau nhỏ và nấu một bữa từ chính rau mình trồng trước khi về phố. Kết thúc kỳ hè, con mang dự án ấy về kể với bạn ở trường.
Trẻ lớn hơn có thể làm những việc người lớn thật sự cần: giúp ông bà chụp ảnh và gửi ảnh vườn cho các cô chú ở xa, giúp ghi sổ thu hoạch, tìm hiểu cách giăng lưới chống dơi cho cây nhãn. Được đối xử như một người giúp việc thật chứ không như khách, trẻ lớn thường hợp tác hơn nhiều so với cha mẹ nghĩ.
Khi con nhớ nhà, ốm vặt hay không hợp với quê
Trẻ nhỏ lần đầu xa cha mẹ dài ngày thường nhớ nhà, nhất là buổi tối. Những cuộc gọi ngắn đều đặn vào giờ cố định giúp con yên tâm hơn những cuộc gọi dài thất thường. Trong cuộc gọi, hỏi con hôm nay làm gì ở vườn, cây của con thế nào, để con hướng về những điều vui ở quê thay vì chỉ nhớ nhà.
Trẻ phố về quê có thể bị muỗi đốt nhiều, ngứa ngáy, đau bụng vì đổi nước đổi đồ ăn, say nắng nhẹ. Phần lớn qua đi sau vài ngày, nhưng ông bà cần biết khi nào phải đưa con đi khám: sốt cao, sốt kéo dài, nôn nhiều, đi ngoài nhiều lần, lừ đừ, bị con vật cắn, vết thương sâu. Ghi rõ những dấu hiệu này cho ông bà, kèm số cơ sở y tế gần nhà.
Cũng có trẻ không thích ở quê, và điều đó không có gì sai. Không phải đứa trẻ nào cũng hợp với nhịp chậm của vườn. Nếu con thật sự không vui sau một tuần, có thể rút ngắn kỳ ở quê, thử lại vào năm sau, hoặc cho con về cùng anh chị em họ để có bạn. Ép con ở lại cho trọn kế hoạch dễ làm con gắn quê với sự khó chịu.
Mang vườn về phố sau kỳ hè
Kỳ hè kết thúc, nhưng mối liên hệ với vườn không cần kết thúc theo. Cho con mang về một thứ nhỏ từ vườn: một hũ mứt con cùng bà làm, một hạt bơ để thử ươm trong cốc nước, một cành chiết nhỏ để trồng trong chậu ở ban công nếu đủ nắng. Mỗi lần nhìn thấy, con nhớ lại mùa hè ở vườn.
Nhờ ông bà gửi ảnh cây của con mỗi tháng. Khi cây ra hoa, đậu trái, cho con biết và hẹn mùa sau về hái. Những tấm ảnh như vậy nhắc con rằng vườn quê vẫn đang tiếp tục sống, và con vẫn có một chỗ trong đó.
Những gì con làm ở vườn cũng có thể kể lại ở trường. Nhiều giáo viên thích nghe học sinh kể chuyện hè thật, có ảnh, có sổ ghi chép, hơn là một bài văn tả cảnh chung chung. Một cuốn sổ quan sát cây vải hay một sơ đồ vườn của ông bà mà con tự vẽ là thứ con tự hào mang tới lớp.
Cuối cùng, hỏi con điều gì con thích nhất, điều gì con không thích ở kỳ hè vừa rồi. Câu trả lời của con là tư liệu tốt nhất để lên kế hoạch cho năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì gửi về quê một mình với ông bà được?
Tuỳ trẻ và tuỳ ông bà. Nhiều gia đình bắt đầu từ khi con khoảng năm sáu tuổi, đã tự lo được việc cá nhân cơ bản và hiểu được quy tắc an toàn. Trẻ nhỏ hơn nên có cha hoặc mẹ ở cùng ít nhất vài ngày đầu. Sức khoẻ của ông bà và mức an toàn của vườn quan trọng không kém tuổi của con.
Có nên mang theo bài tập hè về quê?
Có thể, nhưng nên giới hạn một khoảng ngắn mỗi ngày, thường vào đầu giờ chiều khi trời nắng. Đừng để bài tập chiếm hết thời gian ở vườn. Nhiều trải nghiệm ở vườn như đếm trái, đo trái, ghi chép thời tiết cũng là cách học toán, học khoa học một cách tự nhiên.
Con chỉ đòi điện thoại thì làm sao?
Thống nhất giới hạn trước khi về và nhờ ông bà giữ đúng. Quan trọng hơn là lấp khoảng trống bằng việc thật: giao con việc vườn, dự án riêng, bạn chơi là các anh chị em họ hay trẻ hàng xóm. Trẻ ôm điện thoại thường vì không có việc gì khác hấp dẫn hơn.
Nên cho con về quê bao lâu là vừa?
Hai đến bốn tuần thường đủ để trẻ thích nghi, thấy được một đoạn của mùa vườn, mà chưa quá sức với ông bà. Lần đầu có thể chỉ một tuần, có cha mẹ đi cùng mấy ngày đầu, rồi tăng dần những năm sau.
Ông bà có cách dạy cháu khác cha mẹ thì sao?
Thống nhất những điều không thể xê dịch như an toàn, sức khoẻ, giờ ngủ; còn những chuyện nhỏ khác như ăn món gì, chơi trò gì thì chấp nhận khác biệt. Trẻ học được nhiều từ cách sống của ông bà, kể cả khi khác với ở nhà. Tránh tranh cãi về cách dạy trước mặt con.
Nhà không còn vườn ở quê thì có cách nào cho con trải nghiệm tương tự?
Có thể cho con về nhà người thân, bạn bè có vườn, hoặc tham gia những chương trình trải nghiệm nông trại có tổ chức. Một số gia đình chọn nhận nuôi một gốc cây trong vườn chung có cho khách thăm, đưa con về vào mùa trái. Chọn nơi có quy định an toàn rõ ràng cho trẻ em.