Khi cây của con chết hay mất mùa, điều nên làm là nói thật với con bằng lời hợp tuổi, để con buồn mà không vội dỗ, cùng con tìm hiểu vì sao như một việc chung chứ không phải truy lỗi, và để con tham gia quyết định bước tiếp theo: trồng lại, trồng loại khác, hay chờ mùa sau. Đừng lén thay cây mới mà không nói, và đừng biến chuyện cây chết thành bài học về sự cẩu thả của con.
Với người lớn, một gốc cây chết là chuyện vườn bình thường. Với một đứa trẻ đã tưới cây ấy mỗi sáng, đặt tên cho nó, đếm từng trái non, đó có thể là mất mát thật sự đầu tiên trong đời. Cách người lớn đi cùng con qua chuyện nhỏ này dạy con nhiều về cách đối diện với những mất mát lớn hơn sau này. Bài này gợi ý cách nói, cách làm cho từng tình huống thường gặp.
Những tình huống thường gặp và khác nhau ở đâu
Không phải mọi chuyện buồn với cây đều giống nhau, và trẻ cảm nhận khác nhau tuỳ tình huống. Cây non chết sau vài tuần trồng, thường vì sốc khi trồng, úng nước hay khô hạn, là chuyện rất hay gặp và thường khiến trẻ nghĩ mình có lỗi. Cây đã lớn bị bão quật đổ hay gãy là mất mát đột ngột, không ai có lỗi, trẻ thường sốc và tiếc. Cây vẫn sống nhưng cả mùa không ra hoa, hay ra hoa rồi rụng hết trái, là thất vọng kéo dài, trẻ dễ mất hứng.
Còn có tình huống cây phải chặt: bệnh nặng lây sang cây khác, già cỗi, hay nằm trên chỗ cần làm nhà, làm đường. Đây là tình huống người lớn quyết định, và vì vậy dễ làm trẻ thấy bị phản bội nếu không được hỏi ý.
Nhận ra mình đang ở tình huống nào giúp chọn cách nói. Với cây non chết, trọng tâm là gỡ cảm giác có lỗi. Với cây đổ vì bão, trọng tâm là cho con buồn và giữ lại kỷ niệm. Với mất mùa, trọng tâm là giải thích chu kỳ của cây và giữ hứng thú. Với cây phải chặt, trọng tâm là hỏi ý và cùng quyết định.
Khi cây đổ vì bão: an toàn trước, cảm xúc sau
Sau một trận bão hay giông lớn, trẻ thường muốn chạy ngay ra xem cây của mình. Đây lại là lúc vườn nguy hiểm nhất: cành gãy treo lơ lửng trên cao, cây nghiêng có thể đổ tiếp, dây điện có thể đứt, nước ngập che khuất hố, mương. Người lớn ra vườn trước, đi một vòng kiểm tra, rồi mới dẫn con ra xem ở khoảng cách an toàn.
Cây đổ chưa hẳn là cây chết. Một số cây đổ nghiêng mà rễ còn bám đất nhiều có thể được dựng lại, chống đỡ, tỉa bớt tán để cây hồi phục; cây gãy ngang thân đôi khi đâm chồi lại từ gốc. Việc có cứu được hay không nên hỏi người làm vườn có kinh nghiệm, và nói với con rằng mình đang thử, chưa chắc thành. Đừng hứa với con là cây chắc chắn sống.
Nếu cây cứu được, giao cho con một phần việc trong quá trình cây hồi phục: tưới, theo dõi chồi mới, chụp ảnh mỗi tuần. Nếu không cứu được, để con có mặt khi dọn cây nếu con muốn, giữ lại một khúc gỗ hay một nhánh nhỏ. Với nhiều trẻ, nhìn thấy cây được dọn đi một cách tôn trọng đỡ hơn là đi học về thấy chỗ cũ trống trơn.
Nói với con thế nào, theo tuổi
Trẻ dưới sáu tuổi. Nói ngắn, rõ, thật: "Cây ổi của con chết rồi. Rễ của nó bị úng nước nên không uống được nữa." Tránh những cách nói mập mờ như "cây đi ngủ rồi", "cây đi xa rồi", vì trẻ nhỏ dễ hiểu theo nghĩa đen và chờ cây tỉnh lại. Cho con nhìn, chạm vào cây nếu con muốn, trả lời những câu hỏi lặp đi lặp lại một cách kiên nhẫn.
Trẻ sáu đến mười một tuổi. Trẻ ở tuổi này muốn biết vì sao. Giải thích nguyên nhân có thể, nói rõ những gì chưa chắc. Trẻ hay tự trách: "tại con quên tưới". Nếu không phải lỗi của con, nói rõ điều đó. Nếu có phần do con, nói nhẹ nhàng rằng ai làm vườn cũng từng làm chết cây, kể cả ông bà, và điều quan trọng là mình hiểu ra để lần sau làm khác.
Tuổi mới lớn. Trẻ lớn có thể tỏ ra bình thản hoặc nói "chỉ là cái cây thôi", nhưng trong lòng có thể tiếc hơn vẻ ngoài. Đừng ép con nói ra cảm xúc. Để ngỏ cửa: kể chuyện người lớn cũng tiếc cây, rủ con cùng xem lại ảnh cây những năm trước, hỏi con có muốn trồng lại không.
Để con buồn, không vội dỗ hay thay thế
Phản xạ của nhiều cha mẹ là làm con hết buồn càng nhanh càng tốt: "thôi không sao, mai mẹ mua cây khác", hay lặng lẽ trồng một cây giống hệt vào chỗ cũ trước khi con phát hiện. Những cách làm ấy xuất phát từ thương con nhưng dạy con rằng nỗi buồn là thứ phải giấu đi, và cái cây là thứ thay thế được như đồ chơi.
Để con buồn một thời gian là bình thường. Con có thể khóc, có thể không muốn ra vườn vài hôm, có thể hỏi đi hỏi lại vì sao. Người lớn chỉ cần ở bên, gọi tên cảm xúc của con ("con tiếc cây lắm phải không"), và kể rằng người lớn cũng tiếc. Không cần giải pháp ngay.
Một số gia đình làm một việc nhỏ để nói lời tạm biệt với cây: chụp tấm ảnh cuối, giữ lại một khúc cành, một chiếc lá ép vào sổ, hay để gốc cây mục dần thành phân cho cây khác. Việc nhỏ ấy giúp trẻ khép lại một chuyện, nhất là với cây đã gắn bó nhiều năm.
Nếu nỗi buồn của con kéo dài bất thường, ảnh hưởng tới ăn ngủ, học hành, hay chuyện cây chết trùng với một mất mát khác trong nhà như người thân mất, chuyển nhà, cha mẹ chia tay, cha mẹ cần để ý kỹ hơn và hỏi thêm giáo viên hay chuyên gia tâm lý trẻ em nếu cần. Chuyện cái cây có khi là chỗ trẻ bộc lộ một nỗi buồn lớn hơn.
Cùng con tìm hiểu vì sao, như một việc chung
Khi con đã nguôi bớt, tìm hiểu nguyên nhân là cách biến chuyện buồn thành hiểu biết. Làm điều này như hai người cùng làm vườn điều tra, không phải người lớn hỏi tội con:
- Nhìn kỹ cây cùng con: lá héo hay vàng, rễ thối hay khô, thân có lỗ đục, vỏ có vết nứt, gốc có bị úng.
- Xem lại sổ ghi chép hay ảnh của cây: lần cuối thấy cây khoẻ là khi nào, thời tiết mấy tuần qua ra sao.
- Hỏi người có kinh nghiệm: ông bà, người chăm vườn, hàng xóm làm vườn lâu năm. Để con tự hỏi nếu con muốn.
- Liệt kê cùng con những nguyên nhân có thể: thời tiết, đất, nước, sâu bệnh, cách trồng, cách chăm.
- Phân biệt điều mình làm khác được và điều không ai kiểm soát được, như một trận bão hay một đợt rét bất thường.
- Ghi lại điều rút ra vào sổ của cây, để lần trồng sau nhớ.
Trong lúc tìm hiểu, cố tránh đổ lỗi cho người khác trước mặt con: "tại ông phun thuốc", "tại người làm thuê tưới ẩu". Kể cả khi đúng, những câu ấy dạy trẻ rằng khi có chuyện thì việc đầu tiên là tìm người để trách.
Có những lần không tìm ra nguyên nhân chắc chắn. Nói thật với con điều đó. Làm vườn có nhiều điều người trồng lâu năm cũng không giải thích hết, và chấp nhận điều đó cũng là một phần của việc làm chủ cây.
Mất mùa: giải thích chu kỳ của cây và giữ hứng thú
Cây vẫn sống mà không ra trái là chuyện khó hiểu với trẻ hơn cả cây chết. Con đã chờ cả năm, kể với bạn bè sẽ mang trái của cây mình vào lớp, rồi cây không ra hoa, hay ra hoa mà rụng sạch. Đây là dịp giải thích cho con rằng nhiều cây ăn trái có năm sai năm ít, thời tiết lúc ra hoa quyết định rất nhiều, và cây còn non thì chưa ra trái đều.
Giữ hứng thú cho con bằng những việc có kết quả gần: chăm cây khoẻ lại cho mùa sau, theo dõi đợt lá mới, tỉa cành cùng ông, phủ rơm, ghi nhật ký những thay đổi nhỏ. Nếu nhà có cây khác ra trái năm ấy, cho con phụ hái cây khác để con vẫn có ngày hái trái.
Với những trẻ đã hứa mang trái cho ai đó, như cô giáo hay bạn thân, có thể cùng con nghĩ cách khác để giữ lời: mang ảnh cây và kể chuyện mùa này cây nghỉ, hẹn năm sau, hoặc mang trái của cây khác trong vườn kèm lời giải thích. Trẻ học được rằng giữ lời có khi là nói thật và hẹn lại.
Trồng lại, trồng loại khác hay chờ: để con cùng quyết định
Khi đã đến lúc tính bước tiếp theo, hỏi con muốn làm gì. Có trẻ muốn trồng lại đúng loại cây cũ, đúng chỗ cũ. Có trẻ muốn đổi sang loại khác. Có trẻ chưa muốn trồng gì một thời gian. Cả ba lựa chọn đều hợp lý, và việc được chọn giúp con lấy lại cảm giác làm chủ.
Người lớn góp ý dựa trên những gì đã tìm hiểu: nếu cây chết vì úng, trồng lại đúng chỗ ấy mà không xử lý thoát nước sẽ chết tiếp; nếu cây đổ vì gió, chọn chỗ khuất gió hơn hay loại cây tán gọn hơn. Kỹ thuật chọn và trồng cây non nên hỏi người chuyên về cây giống; điều người lớn cần làm ở đây là giúp con hiểu lý do của từng lựa chọn.
Khi trồng lại, ghi cây mới vào cùng cuốn sổ của cây cũ, ngay trang sau. Câu chuyện không bắt đầu lại từ đầu mà tiếp tục: cây đầu tiên của con đã dạy con điều gì, cây thứ hai được trồng khác đi thế nào. Nhiều người lớn sau này nhớ về cây thứ hai, thứ ba của tuổi thơ cũng rõ như cây đầu tiên, chính vì nó gắn với lần được làm lại.
Với cây phải chặt vì người lớn cần đất hay vì bệnh, hãy hỏi ý con trước khi chặt, nói rõ lý do, cùng con chọn chỗ trồng cây thay thế, và để con có mặt hoặc không có mặt lúc chặt tuỳ con chọn. Một quyết định khó mà con được tham gia sẽ đỡ đau hơn nhiều so với một buổi sáng thức dậy thấy cây đã biến mất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lén thay cây mới giống hệt để con không buồn?
Không nên. Trẻ thường phát hiện ra, và khi phát hiện sẽ mất lòng tin vào lời người lớn. Quan trọng hơn, con mất cơ hội học cách đối diện với mất mát nhỏ khi có người lớn bên cạnh. Nói thật, để con buồn, rồi cùng con quyết định có trồng lại hay không.
Cây chết vì con quên tưới thì có nên nói thẳng là lỗi của con?
Nói thật nhưng nhẹ nhàng, và không chỉ nói về lỗi. Người lớn nói được rằng cây cần nước đều trong mùa khô, mấy tuần qua cây thiếu nước, và ai làm vườn cũng từng để chết cây. Rồi cùng con nghĩ cách nhớ tưới lần sau. Tránh những câu như "tại con lười" vì chúng làm trẻ sợ nhận việc mới.
Con không muốn trồng cây nữa thì sao?
Tôn trọng quyết định của con trong lúc này. Không ép trồng lại ngay. Con vẫn có thể phụ việc vườn chung, ngắm cây khác, tham gia ngày hái trái. Nhiều trẻ tự muốn trồng lại sau vài tuần hay vài tháng, khi nỗi buồn đã nguôi và con thấy người khác trong nhà vẫn vui với vườn.
Cây của hai anh em, một cây chết một cây sống thì xử lý thế nào?
Để ý đứa có cây chết, tránh so sánh "sao cây em sống mà cây anh chết". Có thể rủ đứa có cây sống cùng giúp anh chị chọn cây mới, hay chia sẻ việc chăm cây còn lại trong lúc chờ. Mỗi đứa vẫn nên có cây riêng, nên sớm cùng đứa có cây chết tính chuyện trồng lại.
Có nên làm lễ hay nghi thức gì cho cây đã chết?
Không cần nghi thức cầu kỳ. Một việc nhỏ do con chọn như chụp ảnh cuối, ép một chiếc lá vào sổ, giữ một khúc cành, hay viết vài dòng về cây là đủ để con khép lại. Nhiều trẻ thích việc chôn lá cây cũ vào gốc cây mới, như một cách nối hai cây với nhau.
Mất mùa nhiều năm liền thì có nên đổi cây cho con?
Trước hết tìm hiểu nguyên nhân với người có kinh nghiệm: cây còn non, giống không hợp vùng, chỗ trồng thiếu nắng, hay cách chăm chưa đúng. Nếu cây không hợp với vùng hay chỗ trồng, cùng con bàn chuyện trồng thêm hay đổi sang loại hợp hơn, giữ cây cũ nếu con còn gắn bó và cây không cản trở gì.