Để cha mẹ già tiếp tục làm vườn an toàn và vui, con cái nên giữ cho cha mẹ vai trò người chủ vườn và những việc nhẹ, đều tay như tưới, nhặt trái, tỉa cành thấp, chỉ bảo; đồng thời gánh thay những việc nguy hiểm (leo thang, phun thuốc, khiêng nặng, dùng máy), sửa lại vườn cho bằng phẳng, dễ đi, và đặt nếp liên lạc hằng ngày khi cha mẹ ở một mình.
Với nhiều người già ở quê, khu vườn là lý do để thức dậy mỗi sáng, là việc giữ cho tay chân còn khoẻ và đầu óc còn minh mẫn. Cấm hẳn cha mẹ làm vườn vì sợ té ngã thường làm cha mẹ buồn và yếu đi nhanh hơn. Điều nên làm là điều chỉnh: điều chỉnh việc, điều chỉnh vườn, điều chỉnh cách cả nhà chia nhau. Bài này đi qua từng phần, kèm những dấu hiệu cho thấy đã đến lúc cần thay đổi nhiều hơn.
Giữ vai trò, không giành việc
Sai lầm hay gặp nhất của con cái là về quê rồi làm thay hết, với ý tốt cho cha mẹ đỡ mệt. Nhưng với một người đã làm vườn bốn năm chục năm, bị gạt ra khỏi vườn của chính mình là một mất mát lớn. Nhiều người già trở nên buồn bã, ít vận động, ngồi trong nhà nhiều hơn sau khi con cái "lo hết rồi".
Cách làm tốt hơn là hỏi và bàn. Hỏi cha mẹ muốn tiếp tục làm việc gì, thấy việc gì đã quá sức. Bàn cùng nhau việc nào con cháu làm thay, việc nào cha mẹ làm với dụng cụ dễ hơn, việc nào cha mẹ chỉ bảo cho người khác làm. Quyết định lớn về vườn như trồng thêm, chặt bớt, đổi cây, nên để cha mẹ có tiếng nói chính khi cha mẹ còn minh mẫn.
Một ví dụ quen thuộc: người con về quê thấy bố bảy mươi tuổi vẫn tự gánh phân ra gốc bưởi, liền thuê người làm hết. Vài tháng sau bố ít ra vườn, hay ngồi một chỗ, kêu mỏi gối nhiều hơn. Cách khác lẽ ra tốt hơn là mua xe đẩy nhỏ, chia phân thành túi nhẹ, để bố vẫn bón cho những cây bố quý, còn phần nặng nhất mới nhờ người.
Người già có một thứ con cái không có: kinh nghiệm về chính mảnh vườn ấy. Biết cây nào hay ra trái cách năm, góc nào ngập, giống nào ngon nhất. Mời cha mẹ làm người chỉ bảo, người quyết định lịch việc, người dạy cháu, là cách giữ vai trò ngay cả khi sức đã yếu.
Việc vừa sức và việc nên nhường lại
Không có ranh giới chung cho mọi người già; một người bảy mươi tuổi khoẻ mạnh có thể làm nhiều hơn một người sáu mươi lăm tuổi có bệnh khớp. Bảng dưới là gợi ý để cả nhà bàn, điều chỉnh theo sức khoẻ thật của từng người và theo lời khuyên của bác sĩ đang theo dõi cha mẹ.
| Nhóm việc | Ví dụ | Gợi ý |
|---|---|---|
| Thường vừa sức | Tưới bằng vòi hay hệ tưới, nhặt trái rụng, tỉa cành thấp bằng kéo nhỏ, phủ rơm, quan sát cây, ghi chép | Làm vào sáng sớm, chiều mát; nghỉ giữa chừng |
| Làm được nếu có dụng cụ phù hợp | Nhổ cỏ, xới đất, bón phân hữu cơ, hái trái tầm thấp | Dùng ghế thấp, dụng cụ cán dài, xe đẩy nhỏ, luống cao |
| Nên làm cùng người khác | Hái trái bằng sào, chuyển rổ trái, dọn cành sau bão | Có người trẻ bên cạnh, không làm một mình |
| Nên nhường lại | Leo thang, trèo cây, phun thuốc, khiêng bao phân, dùng máy cắt cỏ, máy cưa, đào hố lớn | Con cháu làm hoặc thuê người, cha mẹ chỉ bảo |
Ranh giới quan trọng nhất là thang và trèo cây. Té ngã từ trên cao là một trong những tai nạn nghiêm trọng nhất với người cao tuổi, có thể dẫn tới gãy xương hông, chấn thương đầu, và hồi phục rất chậm. Nhiều gia đình thống nhất một quy tắc đơn giản: cha mẹ không leo thang khi ở một mình, và dần dần không leo thang nữa.
Sửa vườn cho dễ đi, dễ làm
Lối đi bằng phẳng. Lối đi chính trong vườn nên rộng, phẳng, không có gốc cây, đá, ống nước nằm ngang. Lối đất trơn trượt mùa mưa có thể rải đá dăm, lót gạch hay ván. Bờ mương, bờ ao có chỗ dốc nên làm bậc hay tay vịn nếu cha mẹ thường đi qua.
Đưa nước tới gần. Gánh nước, kéo vòi dài là việc nặng. Một hệ tưới đơn giản với vòi khoá ở đầu mỗi hàng cây, hay vài điểm lấy nước rải trong vườn, giúp cha mẹ tưới mà không phải đi xa. Nhiều nhà lắp tưới nhỏ giọt cho những cây quan trọng.
Giữ cây ở tầm với. Với những cây cha mẹ thích tự chăm, tỉa giữ tán thấp để hái và tỉa không cần thang. Khi trồng mới, chọn giống thấp cây, tán gọn.
Chỗ ngồi nghỉ. Đặt vài chiếc ghế, băng ghế ở chỗ râm mát trong vườn để cha mẹ nghỉ giữa chừng. Một chiếc ghế thấp di động để ngồi nhổ cỏ, tỉa cành dưới thấp giúp đỡ phải cúi lâu.
Kho gần, gọn. Dụng cụ cất gần cổng vườn, treo ngang tầm tay, không phải cúi hay với. Bao phân chia sẵn thành túi nhỏ để cha mẹ xách được nếu cần.
Nắng nóng, sức khoẻ và giờ làm vườn
Người cao tuổi thường kém nhạy với cảm giác khát và chịu nóng kém hơn người trẻ. Nhiều người già ở quê vẫn giữ thói quen ra vườn cả buổi trưa vì đã quen từ thời trẻ. Con cái nên nhẹ nhàng khuyên cha mẹ làm vào sáng sớm và chiều muộn, đội nón rộng vành, mang theo nước và uống đều, nghỉ trong bóng mát khi thấy mệt.
Nếu cha mẹ đang điều trị bệnh mạn tính như huyết áp, tim mạch, tiểu đường, xương khớp, hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi về mức vận động phù hợp, những dấu hiệu cần dừng lại, và việc dùng thuốc có ảnh hưởng gì khi làm việc ngoài nắng hay không. Đây không phải chuyện con cái tự đoán.
Những dấu hiệu cho thấy cha mẹ nên dừng ngay và nghỉ: chóng mặt, choáng váng, đau ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh, yếu tay chân, nói khó. Khi có những dấu hiệu nghiêm trọng như đau ngực, yếu nửa người, nói ngọng đột ngột, gọi cấp cứu 115 ngay. Nên dặn cả những người hay qua lại vườn như hàng xóm, người làm thuê những dấu hiệu này.
Khi cha mẹ ở một mình với vườn
Nhiều người già ở quê sống một mình hoặc hai ông bà với nhau, con cái ở xa. Vườn lúc ấy vừa là niềm vui vừa là chỗ có thể xảy ra chuyện mà không ai biết. Một nếp liên lạc đơn giản giúp yên tâm hơn: gọi điện vào một giờ cố định mỗi ngày, cha mẹ mang theo điện thoại khi ra vườn, hàng xóm thân biết lịch của cha mẹ và ghé qua khi không thấy bóng.
Điện thoại cho người già nên là loại đơn giản, phím to, có sẵn số khẩn của con cái. Một số gia đình dùng chiếc còi nhỏ đeo cổ để cha mẹ thổi khi té ngã mà không với được điện thoại, ở nơi nhà gần nhau. Tránh lắp đặt những hệ thống phức tạp mà cha mẹ không dùng được.
Té ngã trong nhà và quanh nhà cũng hay xảy ra như ngoài vườn: bậc thềm trơn sau mưa, sân rêu, lối từ bếp ra vườn tối. Lắp thêm đèn ở lối đi, cọ rêu sân định kỳ, làm tay vịn ở bậc thềm là những sửa chữa nhỏ mà giảm được nhiều nguy cơ cho cha mẹ.
Thuê người phụ việc theo mùa cũng là cách giảm gánh. Người phụ làm những việc nặng như tỉa cành lớn, phun thuốc, hái trái trên cao; cha mẹ giữ việc nhẹ và chỉ bảo. Cách thoả thuận với người phụ việc và người trông vườn có trong danh mục giữ vườn quê khi sống xa của trang.
Cháu và ông bà trong vườn: hai bên cùng được
Một trong những cảnh đẹp nhất của vườn nhà là ông bà và cháu cùng làm. Ông bà có thời gian và kiên nhẫn, cháu có sức và sự tò mò. Ông ngồi ghế chỉ cành nào cần cắt, cháu cầm kéo cắt. Bà nhặt trái, cháu chạy chuyền rổ. Ông bà dạy cháu nhận ra trái đủ già, cháu giúp ông bà chụp ảnh cây gửi cho cô chú ở xa.
Những buổi như vậy cho người già cảm giác vẫn còn có ích, vẫn đang truyền lại điều gì đó. Cho trẻ một người lớn kiên nhẫn ngồi nghe, chỉ bảo, kể chuyện mà cha mẹ bận rộn ít khi có thời gian làm. Trang có bài riêng về cách giữ và kể chuyện vườn của ông bà cho con cháu.
Chỉ cần lưu ý chuyện an toàn hai chiều: ông bà không nên một mình trông nhiều trẻ nhỏ ở vườn có ao mương, và trẻ con chạy nhảy quanh người già đang cầm kéo, đứng không vững cũng dễ gây té ngã. Phân công rõ ai trông ai trong những buổi đông người.
Khi đến lúc phải thu nhỏ vườn
Có lúc cha mẹ không còn đủ sức giữ cả khu vườn, dù đã sửa vườn, đã thuê người. Dấu hiệu là cỏ mọc nhanh hơn cha mẹ dọn, trái rụng không ai nhặt, cha mẹ lo lắng, mất ngủ vì vườn, hay té ngã nhiều lần. Đây là lúc cả nhà cần ngồi lại, nói chuyện thẳng thắn mà tế nhị.
Thu nhỏ không nhất thiết là bỏ vườn. Có thể giữ một khu nhỏ gần nhà với những cây cha mẹ quý nhất, phần còn lại giao cho con cháu, thuê người, hay chuyển sang cây ít công hơn. Có thể mời một người trong họ hàng trồng chung. Danh mục giữ vườn quê khi sống xa có bài riêng về khi nào nên thu nhỏ hay đổi cây ít công.
Khi thu nhỏ, hỏi cha mẹ muốn giữ những cây nào. Thường đó là những cây có chuyện: cây do chính tay ông bà trồng, cây xin giống từ quê ngoại, cây ra trái ngon nhất. Giữ những cây ấy ở gần nhà, nơi cha mẹ ngồi nhìn được mỗi ngày, giúp việc thu nhỏ bớt cảm giác mất mát.
Quan trọng nhất là để cha mẹ cùng quyết định, không phải con cái quyết thay rồi thông báo. Một khu vườn thu nhỏ mà cha mẹ còn tự tay chăm được, vẫn ra trái, vẫn là chỗ cháu chắt về chơi, có giá trị hơn một khu vườn lớn chỉ còn là nỗi lo.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ già nhất quyết leo thang hái trái thì làm sao?
Đừng tranh cãi gay gắt. Tìm hiểu vì sao cha mẹ muốn tự làm: sợ người khác hái sai, không muốn phiền con, hay vì quen tay. Giải pháp thường là giữ tán thấp, mua sào hái trái tốt, hẹn ngày con cháu về hái, hoặc thuê người hái theo lịch cha mẹ chọn. Cha mẹ đứng dưới chỉ bảo vẫn là người chủ vụ hái.
Có nên khuyên cha mẹ bỏ hẳn việc vườn cho an toàn?
Thường là không, trừ khi bác sĩ khuyên như vậy. Vận động nhẹ, đều đặn ngoài trời và có việc để làm có lợi cho sức khoẻ thể chất và tinh thần của nhiều người cao tuổi. Điều nên làm là điều chỉnh việc cho vừa sức và giảm những rủi ro lớn như leo cao, phun thuốc, làm giữa trưa nắng.
Cha mẹ hay quên, lẫn thì có nên ra vườn một mình?
Với người có dấu hiệu suy giảm trí nhớ, ra vườn một mình có thể nguy hiểm, nhất là vườn có ao mương, dụng cụ sắc, thuốc. Nên có người đi cùng, làm những việc đơn giản, quen thuộc, và cất kỹ những thứ nguy hiểm. Hỏi bác sĩ đang theo dõi để có lời khuyên phù hợp với tình trạng cụ thể.
Dụng cụ nào giúp người già làm vườn đỡ mệt?
Ghế thấp hay ghế có bánh xe để ngồi làm việc dưới thấp, kéo cắt cành nhẹ có lò xo trợ lực, dụng cụ cán dài để không phải cúi, xe đẩy nhỏ chở trái và phân, vòi tưới nhẹ có khoá ở đầu vòi, sào hái trái có túi hứng. Chọn đồ nhẹ, dễ cầm, không cần sức nhiều.
Làm sao để cha mẹ chịu nghỉ trưa thay vì ra vườn lúc nắng?
Nói chuyện bằng lý do cụ thể, không ra lệnh. Có thể sắp lại việc cho phù hợp: những việc cần làm thì dồn vào sáng sớm, chiều mát; trưa thì có việc nhẹ trong nhà như phân loại trái, làm mứt, trò chuyện với cháu. Lắp thêm mái che hay trồng cây bóng mát ở góc cha mẹ hay ngồi.
Con cái ở xa thì giúp cha mẹ giữ vườn bằng cách nào?
Gọi điện đều đặn và hỏi về vườn, gửi tiền thuê người làm việc nặng theo mùa, nhờ hàng xóm hay họ hàng thân ghé qua, về vào những dịp có việc lớn như hái trái, tỉa cành, sửa lối đi. Quan trọng là để cha mẹ thấy con quan tâm tới vườn chứ không chỉ khuyên bỏ vườn.