Trong trang trại mini, rau và cây ngắn ngày làm hai việc: nuôi bữa ăn hằng ngày của gia đình và tận dụng đất trống giữa các hàng cây ăn trái khi cây còn nhỏ. Cách làm bền là đặt khu rau chính gần bếp và nguồn nước, rào kỹ khỏi gà, chọn loại rau theo mùa của vùng mình, dùng khoảng trống dưới cây non cho đậu, khoai, cây phủ đất, và chuyển dần những loại ưa nắng ra khỏi vườn khi tán cây khép lại.
Nhiều người làm trang trại mini chăm chút cây ăn trái mà quên rằng trái chỉ có theo mùa, còn bữa cơm thì có mỗi ngày. Một khu rau nhỏ chăm đều có thể đem lại cảm giác tự chủ rõ hơn cả vườn cây vài chục gốc. Bài này bàn cách bố trí rau trong trang trại, chọn loại dễ trồng theo từng mùa và miền, trồng xen với cây lâu năm, và những điều cần giữ để rau nhà mình thật sự an toàn. Kỹ thuật trồng rau thương phẩm, nhà màng, nhà lưới thuộc phạm vi khác.
Đặt khu rau ở đâu trong trang trại
Quy tắc đầu tiên của người làm vườn lâu năm: rau phải ở gần bếp. Khu rau cách nhà vài bước thì được hái mỗi ngày, được nhìn thấy mỗi ngày, sâu bọ vừa xuất hiện đã bị phát hiện. Khu rau ở cuối vườn thường bị bỏ quên sau vài tuần đầu hăng hái. Nhiều nhà vườn chia rau thành hai khu: khu nhỏ sát bếp cho rau gia vị và rau hái hằng ngày, khu lớn hơn cho rau theo mùa và cây củ.
Thứ hai là nắng và nước. Phần lớn rau ăn lá, rau ăn trái cần ít nhất nửa ngày nắng trực tiếp. Khu rau nên ở chỗ không bị tán cây lớn che, gần nguồn nước tưới, và không đọng nước khi mưa. Ở Nam Bộ mùa mưa, luống rau thường được lên cao để thoát nước; ở miền Bắc mùa đông, chỗ kín gió bấc giúp rau đỡ héo.
Thứ ba là rào. Gà, chó, vịt, ngan và cả trẻ con chạy nhảy đều là mối nguy với luống rau. Hàng rào lưới quanh khu rau, cổng có then cài, là đầu tư nhỏ mà quyết định rau có sống được hay không. Nhiều người mới thả gà rồi trồng rau không rào, sau một tuần thì bỏ hẳn ý định trồng rau.
Rau dễ trồng cho gia đình theo mùa
Bảng dưới gợi ý một số nhóm rau quen thuộc, dễ trồng ở quy mô gia đình. Mùa vụ cụ thể khác nhau theo vùng và năm, nên hỏi người trồng rau trong xóm và quan sát chợ quê để biết lúc nào loại nào được mùa.
| Nhóm | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rau ăn lá mùa nóng | Rau muống, mồng tơi, rau dền, rau lang, cải xanh | Chịu nóng, hái nhiều lứa; rau muống hợp chỗ ẩm, ven mương |
| Rau mùa mát | Cải bắp, su hào, cải ngọt, xà lách, cải cúc | Miền Bắc trồng nhiều vào vụ đông; phía Nam trồng được ở vùng cao hoặc mùa khô mát |
| Rau ăn trái, giàn | Bầu, bí, mướp, khổ qua, đậu đũa, dưa leo | Cần giàn, tận dụng hàng rào; một hai gốc mướp đã đủ cho gia đình |
| Cây củ | Khoai lang, khoai môn, củ từ, gừng, nghệ | Ít công chăm, chịu bóng nhẹ, hợp trồng dưới cây non |
| Rau gia vị, rau thơm | Hành, ngò, húng, tía tô, kinh giới, sả, ớt | Trồng sát bếp, hái mỗi bữa, ít sâu bệnh |
| Cây lâu năm cho rau | Chùm ngây, rau ngót, lá lốt, đinh lăng, chuối | Trồng một lần, hái nhiều năm, ít công nhất |
Với người mới, nên bắt đầu từ hai nhóm cuối: rau gia vị và cây lâu năm cho rau. Chúng ít thất bại, cho cảm giác vườn nhà có rau ngay từ đầu, và là nền để thêm các loại khó hơn sau.
Trồng xen dưới cây ăn trái còn nhỏ
Cây ăn trái mới trồng cần vài năm mới khép tán, trong thời gian đó khoảng đất giữa các hàng gần như bỏ không. Trồng xen cây ngắn ngày vào khoảng trống này vừa có cái ăn, vừa che phủ đất, giảm cỏ, giữ ẩm. Nhiều nhà vườn trồng đậu xanh, đậu phộng, đậu nành, khoai lang, khoai môn, gừng, nghệ giữa hàng cây non; ở Nam Bộ, chuối là cây trồng xen phổ biến che bóng cho cây non giai đoạn đầu.
Khi trồng xen, cần chừa một khoảng quanh gốc cây chính để không tranh nước, dinh dưỡng và để còn tiện chăm gốc. Cây xen không nên cao hơn hoặc leo lên cây chính; tránh trồng những cây leo mạnh như bầu bí sát gốc cây non. Cây họ đậu có lợi vì rễ có nốt sần cố định đạm từ không khí, thân lá sau thu hoạch vùi lại làm phân xanh.
Khi tán cây ăn trái bắt đầu khép, ánh sáng dưới tán giảm, các loại rau ưa nắng sẽ còi đi. Lúc này chuyển rau ra khu riêng có nắng, chỉ giữ dưới tán những loại chịu bóng như gừng, nghệ, lá lốt, một số loại khoai, hoặc để thảm cây phủ đất. Đây là quá trình tự nhiên của vườn qua các năm, nên lên kế hoạch từ đầu thay vì để tới khi rau dưới tán chết hết mới tính.
Luống rau bền: những điều nhỏ làm nên khác biệt
Luống cố định, lối đi cố định. Không giẫm lên đất trồng giúp đất luôn tơi. Luống rộng vừa đủ để với tay từ hai bên lối đi vào tới giữa.
Phủ gốc. Rơm, lá khô, cỏ cắt phơi héo phủ lên mặt luống giữ ẩm, hạn chế cỏ, giảm đất bắn lên lá khi tưới hay mưa.
Luân canh. Không trồng một họ rau trên cùng một luống nhiều vụ liền. Đổi giữa rau ăn lá, rau ăn trái, cây họ đậu, cây củ giúp giảm sâu bệnh tích tụ trong đất.
Gieo rải lứa. Thay vì gieo một lần cả luống, gieo từng phần cách nhau vài tuần để có rau hái liên tục thay vì một đợt ăn không kịp rồi hết.
Để giống. Một số rau như mồng tơi, rau dền, tía tô, mướp, bầu dễ tự để giống cho vụ sau. Giữ lại vài cây khoẻ nhất cho ra hạt, phơi khô cất kín.
Bón bằng phân ủ của trại. Phân ủ hoai từ đống ủ của trang trại là nguồn bón tốt nhất cho rau gia đình, vừa nối vòng vườn – chuồng, vừa giảm nhu cầu phân mua ngoài.
Giữ rau nhà mình thật sự an toàn
Lý do lớn khiến nhiều gia đình tự trồng rau là muốn ăn rau an toàn. Nhưng rau nhà trồng chỉ an toàn khi người trồng giữ được vài nguyên tắc. Thứ nhất, không bón phân chuồng tươi cho rau; phân phải được ủ hoai. Thứ hai, nước tưới phải sạch: nước giếng, nước mưa, nước ao không nhận nước thải chuồng trại; không tưới rau ăn sống bằng nước mương bẩn.
Thứ ba, hạn chế tối đa thuốc bảo vệ thực vật trên rau. Với khu rau gia đình, phần lớn sâu bọ xử lý được bằng tay: bắt sâu, ngắt lá bệnh, dùng lưới che côn trùng, trồng xen rau thơm có mùi mạnh. Nếu buộc phải dùng thuốc, phải đọc kỹ nhãn, tuân thủ thời gian cách ly ghi trên nhãn trước khi hái, và không dùng thuốc không rõ nguồn gốc. Không phun thuốc cho cây ăn trái bên cạnh khi gió thổi về phía luống rau.
Một chuyện hay bị bỏ qua là vị trí khu rau so với chuồng trại và đống ủ. Nước mưa chảy qua chuồng gà, qua đống ủ đang hoai rồi tràn vào luống rau là đường mầm bệnh đi thẳng lên lá. Đặt khu rau cao hơn hoặc có rãnh chắn nước giữa hai khu.
Thứ tư, rửa rau kỹ dưới vòi nước chảy trước khi ăn, kể cả rau nhà trồng, vì đất và phân hữu cơ vẫn có vi sinh vật. Những nguyên tắc này đơn giản nhưng hay bị quên, nhất là khi mọi người nghĩ rau nhà mình thì chắc sạch.
Khi rau ra nhiều hơn nhà ăn
Vào mùa thuận, khu rau nhỏ cũng có thể cho nhiều hơn nhu cầu của gia đình: mướp ra liên tục, rau muống mọc nhanh hơn ăn, bí đỏ chất đầy hiên. Phần dư có nhiều đường đi trong trang trại mini: cho gà, cho cá ăn cỏ, đưa vào đống ủ, chia hàng xóm, gửi con cháu ở phố. Nhiều nhà vườn kể rằng chính những túi rau gửi lên phố mỗi tuần là thứ giữ con cháu gắn với mảnh vườn.
Một số loại có thể để dành: bí đỏ, bầu già, khoai lang để được nhiều tuần ở chỗ khô mát; ớt, gừng, sả có thể phơi hoặc cấp đông; cải có thể muối dưa. Cách bảo quản và chế biến trái cây, rau củ ở quy mô gia đình có bài riêng trong danh mục thu hoạch và chia trái.
Nếu muốn bán phần dư cho người quen, giữ ở mức gia đình, nói thật về cách trồng, và đừng biến khu rau thành sản xuất hàng hoá khi sức người chưa cho phép. Khi rau thành nghĩa vụ giao hàng, niềm vui hái rau mỗi sáng thường mất đi.
Năm loại cây nên có ngay từ tuần đầu tiên
Nếu mới đến mảnh đất và chưa biết bắt đầu từ đâu, năm loại dưới đây hầu như vùng nào ở Việt Nam cũng trồng được, ít công chăm, và cho cảm giác có vườn ngay:
- Sả: trồng bằng gốc, vài tháng đã có cây dùng, bụi sả quanh bờ rào còn giữ đất.
- Rau ngót hoặc chùm ngây: cây lâu năm cho rau ăn lá quanh năm, cắt rồi lại mọc.
- Ớt: một hai gốc đủ cho cả nhà, cho trái nhiều tháng.
- Khoai lang: vừa lấy ngọn làm rau, vừa phủ đất, vừa cho củ.
- Mướp hoặc bầu: leo hàng rào, cho trái liên tục suốt mùa nóng.
- Tía tô, húng, hành: vài khóm rau thơm trong chậu hoặc góc luống sát bếp, hái mỗi bữa.
Năm loại đầu tiên được chọn vì cùng một lý do: chúng tha thứ cho người mới. Tưới trễ một hôm, quên bón một đợt, chúng vẫn sống. Điều đó giúp người mới đến kịp xây thói quen ra vườn mỗi ngày trước khi phải đối mặt với những loại rau khó tính hơn như cải bắp, xà lách, cà chua.
Sau vài tuần, khi đã có nhịp tưới và hái, mới thêm các loại rau ăn lá ngắn ngày cần chăm kỹ hơn. Đến lúc đó, khu rau đã có hàng rào, đường nước, đống ủ cung cấp phân, và người chủ đã biết góc nào nắng nhiều, góc nào đọng nước. Rau trồng sau thường tốt hơn hẳn rau trồng vội ngay tuần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Trồng rau dưới tán cây ăn trái lớn được không?
Khó với phần lớn rau ăn lá vì thiếu nắng. Dưới tán dày chỉ nên trồng những loại chịu bóng như gừng, nghệ, lá lốt, một số loại khoai, hoặc để cây phủ đất. Rau chính nên trồng ở khu riêng có ít nhất nửa ngày nắng trực tiếp.
Khu rau cho gia đình bốn người cần rộng bao nhiêu?
Không có con số chuẩn vì phụ thuộc loại rau, mùa vụ và thói quen ăn uống. Nhiều gia đình bắt đầu với vài luống nhỏ sát bếp cộng một khu rau theo mùa và đã đủ phần lớn rau ăn hằng ngày. Nên bắt đầu nhỏ, chăm đều, rồi mở rộng nếu thấy thiếu.
Có nên trồng rau xen với cây ăn trái mới trồng không?
Nên, nếu chừa khoảng quanh gốc cây chính và chọn cây xen thấp, không leo lên cây chính. Cây họ đậu, khoai lang, gừng, nghệ là lựa chọn phổ biến. Khi tán cây khép lại, chuyển dần rau ưa nắng ra khu khác.
Làm sao giữ gà không vào phá luống rau?
Rào khu rau bằng lưới đủ cao để gà không bay qua, cổng có then cài. Không có cách nào khác hiệu quả bằng rào. Một số nhà vườn cho gà vào luống rau đã thu hoạch xong vài ngày để bới cỏ, ăn sâu, rồi rào lại trước khi trồng vụ mới.
Rau nhà trồng có cần rửa kỹ không?
Có. Dù không phun thuốc, rau vẫn dính đất và có thể có vi sinh vật từ phân hữu cơ, nước tưới. Rửa rau dưới vòi nước chảy, ngâm và rửa lại với rau ăn sống. Thói quen này quan trọng như với rau mua ngoài chợ.
Có nên tự để giống rau không?
Với nhiều loại rau dễ như mồng tơi, rau dền, tía tô, mướp, bầu, bí, tự để giống khá đơn giản và giúp có giống hợp với đất nhà mình. Chọn cây khoẻ nhất để làm giống, phơi hạt khô, cất kín nơi mát. Một số giống lai mua ngoài thì để giống vụ sau thường không giữ được đặc tính như cây mẹ.