Với trẻ nhỏ, mối nguy lớn nhất trong vườn nhà là nước: ao, mương, lu, giếng không nắp. Sau đó là trái nặng rơi từ trên cao (mít, sầu riêng, dừa), thang và leo cây, dụng cụ sắc, thuốc bảo vệ thực vật và phân bón cất bừa, tổ ong vò vẽ, rắn và nắng nóng. Phần lớn những mối nguy này xử lý được trước bằng rào, nắp, tủ có khoá và một vòng rà vườn, thay vì trông vào việc nhắc trẻ cẩn thận.
Vườn nhà thường là chỗ người lớn thấy quen thuộc đến mức không còn nhìn ra mối nguy. Cái ao đã ở đó hai mươi năm, cái thang dựng ở gốc nhãn từ mùa trước, can thuốc để dưới mái hiên. Bài này giúp nhìn lại vườn bằng mắt của một đứa trẻ ba tuổi tò mò, và sắp xếp lại những gì cần sắp xếp trước khi con cháu về.
Nước: mối nguy số một, xử lý trước mọi thứ khác
Đuối nước là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam, theo các báo cáo của ngành y tế và các tổ chức như Tổ chức Y tế Thế giới, UNICEF. Nhiều vụ xảy ra ngay gần nhà, ở ao, mương, hố nước, trong lúc người lớn chỉ vắng mặt vài phút. Trẻ nhỏ có thể chìm trong nước rất nông và thường không vùng vẫy kêu cứu như người lớn hình dung.
Vì vậy việc đầu tiên trước khi đưa trẻ nhỏ ra vườn là rà mọi chỗ có nước. Ao cá nên có rào kín, cổng có then cài ở độ cao trẻ không với tới. Mương tưới chạy dọc vườn nên có nắp đậy ở những đoạn gần nhà hoặc rào lại khu trẻ chơi. Lu, khạp, thùng chứa nước mưa phải có nắp đậy chắc, không chỉ đặt hờ tấm tôn. Giếng phải có nắp và thành cao. Hố đào trồng cây chưa lấp sau mưa cũng có thể đọng nước, nên lấp hoặc che ngay.
Rào chỉ là một lớp. Lớp thứ hai là luôn có một người lớn trông trẻ, chỉ trông trẻ, mỗi khi trẻ ở ngoài vườn. Trong những buổi đông người như ngày hái trái, giỗ chạp, ai cũng nghĩ có người khác đang để mắt tới bé; đây lại là lúc dễ xảy ra chuyện nhất. Nên phân công rõ từng lượt ai trông bé. Với trẻ lớn hơn, cho con học bơi và học các kỹ năng an toàn dưới nước ở lớp có người hướng dẫn, nhưng biết bơi không thay được rào và người trông.
Trái rơi, cành gãy và những cây cần để ý
Trái nặng rơi từ độ cao vài mét có thể gây chấn thương nghiêm trọng, nhất là trúng đầu. Không phải cây nào cũng đáng ngại như nhau. Bảng dưới gom những cây thường gặp trong vườn nhà và cách xử lý:
| Cây | Mối nguy | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Mít | Trái to nặng, mọc cả trên thân và cành cao, chín rụng bất ngờ | Hái trái khi vừa đủ già; trong mùa chín không cho trẻ chơi dưới tán; trái cao có thể bao lưới buộc vào cành |
| Sầu riêng | Trái nặng, có gai, chín thường tự rụng | Nhiều nhà vườn buộc dây giữ trái; khu dưới tán sầu riêng mùa chín không phải chỗ chơi của trẻ |
| Dừa | Trái khô rơi từ rất cao, tàu lá khô rụng | Thuê người hái dừa và cắt tàu khô định kỳ; không đặt chỗ ngồi, võng dưới cây dừa |
| Xoài, nhãn, vải già | Cành giòn, dễ gãy khi có người trèo hay khi bão | Tỉa cành khô, cành mục; không cho trẻ trèo; sau bão kiểm cành nứt trước khi cho trẻ lại gần |
| Bưởi, chanh, cam | Gai trên cành | Tỉa cành gai ở tầm mắt trẻ dọc lối đi; dạy trẻ không luồn vào tán |
Một nguyên tắc dễ nhớ: cây ra trái nặng thì vùng dưới tán trong mùa chín không dành cho trẻ con. Chỗ chơi, võng, bàn ngồi nghỉ nên đặt dưới những cây trái nhẹ như ổi, chanh, hoặc dưới giàn che riêng. Sau mỗi trận gió lớn, người lớn đi một vòng xem có cành nứt treo lơ lửng hay không trước khi cho trẻ ra vườn.
Thang, leo cây và dụng cụ sắc
Thang. Thang tre, thang nhôm dựng sẵn ở gốc cây là lời mời trẻ con trèo lên. Dùng xong cất ngay, hoặc đặt nằm ngang trên mặt đất. Khi người lớn đang đứng trên thang hái trái, trẻ không đứng ngay dưới chân thang vì trái, kéo, cành có thể rơi trúng.
Leo cây. Trẻ lớn lên ở quê thường trèo cây, và không ít người lớn từng gãy tay vì trèo ổi, trèo xoài thời nhỏ. Có thể đặt quy định rõ: cây nào được trèo (cây thấp, cành chắc, bên dưới là đất mềm), trèo tới độ cao nào, và chỉ khi có người lớn ở nhà. Cây có cành giòn, cây gần ao, cây sát đường điện thì cấm hẳn.
Dao, kéo, cưa, liềm, phảng. Dụng cụ sắc treo cao hoặc cất trong kho có khoá, không để nằm trên mặt đất sau khi phát cỏ. Lưỡi liềm, lưỡi phảng nằm lẫn trong cỏ là thứ trẻ chạy chân trần dễ dẫm phải. Máy cắt cỏ, máy cưa chỉ chạy khi không có trẻ trong khu vực, vì máy có thể văng đá, mảnh vụn đi xa.
Vết thương ngoài vườn. Vết đứt tay, đâm gai, dẫm đinh ở vườn đều dính đất. Rửa sạch bằng nước sạch và xà phòng, che vết thương, theo dõi sưng đỏ. Kiểm sổ tiêm chủng để biết trẻ đã tiêm đủ các mũi có thành phần phòng uốn ván theo lịch hay chưa; vết thương sâu, bẩn thì đưa trẻ đi khám.
Thuốc bảo vệ thực vật, phân bón và nhà kho
Ở nhiều vùng quê, can thuốc diệt cỏ, chai thuốc trừ sâu vẫn để dưới mái hiên, góc bếp hay chuồng gà, thậm chí được chiết sang chai nước ngọt cũ cho tiện. Đây là nguồn ngộ độc nguy hiểm với trẻ em. Trẻ không đọc được nhãn, và một cái chai nước ngọt quen thuộc thì trẻ cầm lên uống ngay.
Mọi loại thuốc bảo vệ thực vật, kể cả chế phẩm sinh học, nên cất trong tủ hay thùng có khoá, đặt cao, xa bếp và xa chỗ để thực phẩm, giữ nguyên bao bì gốc có nhãn. Tuyệt đối không chiết thuốc sang chai đựng đồ ăn uống. Vỏ chai, bao bì đã dùng xử lý theo hướng dẫn trên nhãn và theo điểm thu gom bao bì ở địa phương nếu có, không vứt ra mương hay bãi đất trống nơi trẻ có thể nhặt.
Phân bón hoá học dạng hạt nhìn giống kẹo hay hạt nhựa đồ chơi. Bao phân phải buộc kín, cất trong kho. Phân chuồng tươi, phân gà chưa ủ có thể mang mầm bệnh đường ruột; khu ủ phân nên ở góc xa, có che, trẻ không chơi ở đó. Sau khi người lớn bón phân, phun thuốc, giữ trẻ ra khỏi khu vực đó cho tới khi hết thời gian khuyến cáo trên bao bì.
Nếu nghi trẻ uống hay ăn phải thuốc, hoá chất: gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo bao bì sản phẩm. Không tự gây nôn khi chưa có chỉ dẫn của nhân viên y tế, vì với một số hoá chất việc gây nôn làm tổn thương nặng thêm.
Ong, kiến, rắn và các con vật trong vườn
Ong vò vẽ, ong bắp cày. Tổ ong vò vẽ thường treo trên cành cây ăn trái, trong bụi rậm, dưới mái hiên. Bị nhiều con đốt cùng lúc có thể rất nguy hiểm, nhất là với trẻ nhỏ. Mỗi đầu mùa, người lớn đi rà quanh vườn tìm tổ; thấy tổ gần lối đi hay gần cây con hay chơi thì nhờ người có kinh nghiệm hay đơn vị chuyên xử lý, không tự đốt hay chọc. Dạy trẻ thấy tổ ong thì đứng im rồi lùi chậm, báo người lớn, không ném đá.
Kiến lửa, kiến vàng. Kiến lửa đốt đau, gây phồng rộp; kiến vàng làm tổ trên cây có múi, xoài. Dạy trẻ nhìn trước khi chạm vào cành, không ngồi bệt lên ụ đất lạ. Trẻ bị đốt nhiều vết, sưng lan rộng hay khó thở cần đi khám ngay.
Rắn. Rắn thích chỗ rậm, đống củi, đống gạch, gốc chuối, bờ mương. Giữ cỏ quanh lối đi và khu trẻ chơi phát thấp, dọn các đống vật liệu bỏ lâu ngày. Trẻ đi vườn mang giày hay ủng, nhất là lúc chạng vạng. Nếu bị rắn cắn, giữ trẻ nằm yên, bất động chi bị cắn, đưa ngay đến cơ sở y tế; không rạch, không hút nọc, không đắp lá.
Chó nhà và chó hàng xóm. Chó quen với người nhà vẫn có thể cắn trẻ lạ khi trẻ chạy nhảy hay chạm vào lúc chó đang ăn. Khi con cháu ở phố về, nhốt chó hoặc giới thiệu từ từ có người lớn bên cạnh.
Nắng nóng, côn trùng và chuyện ăn uống ngoài vườn
Mùa hè ở Bắc Bộ và miền Trung có những đợt nắng nóng gay gắt; ở Nam Bộ và Tây Nguyên mùa khô cũng nắng nhiều. Trẻ nhỏ mất nước nhanh hơn người lớn và không phải lúc nào cũng biết kêu khát. Cho trẻ ra vườn sáng sớm hoặc chiều muộn, đội mũ rộng vành, mặc áo dài tay mỏng sáng màu, mang nước uống theo và cho uống từng ngụm nhỏ đều đặn. Trẻ mệt lả, da nóng đỏ, lừ đừ, nôn thì đưa vào chỗ mát, nới quần áo, cho uống nước và đi khám nếu không đỡ.
Muỗi trong vườn, nhất là vườn rậm có nhiều vật chứa nước đọng, là nơi muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết sinh sản. Lật úp gáo dừa, vỏ chai, lốp xe cũ, thau chậu bỏ ngoài vườn; thay nước trong chum vại thường xuyên hoặc đậy kín. Cho trẻ mặc quần áo dài khi ra vườn lúc chiều tối.
Ăn trái tại vườn là một niềm vui, nhưng trẻ chỉ nên ăn trái người lớn đã chọn và rửa, không tự hái ăn trái vừa phun thuốc, trái lạ hay quả dại mọc ven hàng rào. Dạy trẻ một quy tắc đơn giản: hái xong mang về cho người lớn xem rồi mới ăn. Chuyện cắt trái tròn cho trẻ nhỏ để tránh hóc có trong một bài riêng của danh mục này.
Một vòng rà vườn trước khi con cháu về
Trước mỗi dịp hè, Tết hay ngày hái trái, dành nửa buổi đi một vòng vườn với danh sách sau. Tốt nhất là đi cùng một người không quen vườn, vì họ dễ thấy điều người nhà đã quen mắt:
- Kiểm mọi chỗ có nước: ao, mương, lu, giếng, hố đọng nước. Rào, đậy hay lấp.
- Cất thang, đặt nằm xuống đất. Cất dao, kéo, liềm, cưa vào kho có khoá.
- Kiểm tủ thuốc bảo vệ thực vật và kho phân: khoá, nhãn còn, không có chai chiết lẻ.
- Ngước lên kiểm cành khô, cành nứt, trái nặng sắp rụng ở các cây gần lối đi.
- Tìm tổ ong vò vẽ, tổ kiến lửa quanh khu trẻ hay chơi; nhờ người xử lý nếu cần.
- Phát cỏ quanh lối đi, dọn đống củi, đống gạch bỏ lâu; lật úp vật chứa nước đọng.
- Chuẩn bị túi sơ cứu: băng gạc, nước muối sinh lý, dung dịch sát khuẩn theo hướng dẫn của dược sĩ, nhíp gắp gai; ghi số cấp cứu 115 ở chỗ dễ thấy.
- Phân công người trông trẻ theo từng buổi, nhất là những buổi đông người.
Danh sách này không làm vườn an toàn tuyệt đối, nhưng loại được phần lớn những tai nạn có thể đoán trước. Phần còn lại vẫn là mắt của người lớn và những quy tắc dạy con từ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì trẻ được tự ra vườn một mình?
Không có mốc tuổi chung. Điều quyết định là vườn có ao, mương không rào hay không, con đã hiểu và giữ được quy tắc chưa, và có người lớn ở gần để gọi được ngay. Vườn có nước không rào thì trẻ nhỏ không ra một mình, kể cả khi con đã biết bơi. Với trẻ lớn, bắt đầu bằng những khoảng ngắn ở khu gần nhà.
Có nên lấp ao để an toàn cho con cháu?
Không nhất thiết. Ao còn là nguồn nước tưới và nơi nuôi cá của nhiều vườn. Cách thường làm là rào kín quanh ao với cổng có then cài cao, làm bờ thoai thoải ở một phía để có chỗ bám lên, và giữ quy tắc trẻ không lại gần ao khi không có người lớn. Nếu ao không còn dùng và không rào được, lấp hoặc thu hẹp là hợp lý.
Trẻ bị ong đốt thì làm gì ngay?
Đưa trẻ ra xa khu có ong, lấy ngòi ra nếu thấy (với ong mật) bằng cách gạt ngang, rửa sạch, chườm lạnh. Theo dõi trong vài giờ đầu. Nếu trẻ bị nhiều vết đốt, bị đốt vùng mặt cổ, hoặc có dấu hiệu khó thở, sưng môi, nổi mẩn khắp người, choáng váng thì gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu ngay.
Vườn có nuôi gà thả, trẻ chơi có sao không?
Phân gà có thể chứa vi khuẩn gây bệnh đường ruột. Trẻ chơi trong vườn có gà thả cần rửa tay bằng xà phòng sau khi chơi và trước khi ăn, không bốc đồ ăn rơi xuống đất, không ôm hôn gà. Nên quây khu gà riêng, tách khỏi chỗ trẻ chơi thường xuyên.
Có nên dạy trẻ nhận biết cây có độc trong vườn?
Nên, ở mức đơn giản. Một số cây trồng làm cảnh hay hàng rào quanh vườn có nhựa hoặc lá, hạt gây ngộ độc khi ăn phải. Thay vì dạy tên từng cây, dạy quy tắc chung: không cho lá, hoa, hạt, nấm vào miệng nếu người lớn chưa cho phép. Cha mẹ nên tìm hiểu cây quanh vườn nhà mình, dọn những cây độc ở khu trẻ chơi.
Đi vườn có cần cho trẻ mang giày không?
Nên mang giày vải, dép có quai hậu hay ủng khi đi trong vườn, nhất là chỗ cỏ rậm, gần bờ mương hay lúc trời tối. Chân trần dễ dẫm phải gai, mảnh sành, đinh, lưỡi liềm, và dễ bị kiến hay rắn cắn. Trên lối đi sạch, khu sân phẳng thì trẻ chạy chân trần một lúc cũng được.