Một ngày hái trái cả nhà thành công cần ba việc chuẩn bị: chọn đúng lúc trái đủ già và thời tiết thuận, chia việc trước cho từng người theo sức (người lớn hái chỗ cao, trẻ nhặt, đếm, xếp rổ), và bố trí an toàn quanh khu hái. Phần còn lại là thong thả: bữa ăn ngoài vườn, chia trái, chụp ảnh, kể chuyện.
Nhiều nhà ở quê vẫn hái trái như một việc nhà nông bình thường: tranh thủ sáng sớm, hái xong thì bán hay biếu. Đó là cách hợp lý khi người lớn tự làm. Nhưng nếu muốn con cháu ở xa gắn bó với vườn, một ngày hái trái được tổ chức có chủ đích, có chỗ cho trẻ nhỏ, có người già ngồi chỉ bảo, có bữa cơm chung, sẽ đọng lại lâu hơn nhiều so với một thùng trái gửi lên phố.
Chọn ngày: theo trái, theo trời rồi mới theo lịch người
Thứ tự đúng là trái trước, trời sau, lịch người cuối cùng. Trái chưa đủ già thì hái sớm để kịp cuối tuần chỉ được trái nhạt, nhất là với những loại không chín tiếp sau khi hái như nhãn, vải, chôm chôm. Trái chín quá chờ người về thì rụng, nứt, bị dơi chim ăn. Vì vậy người ở vườn nên theo dõi và báo trước cho cả nhà khoảng một hai tuần, rồi chốt ngày sát hơn khi nhìn được trái.
Thời tiết quyết định nhiều thứ. Hái sau mưa trái dễ dập, khó bảo quản, lối đi trơn, thang dễ trượt. Ở Nam Bộ mùa mưa, nên chọn buổi sáng sau một ngày khô ráo. Ở miền Bắc mùa vải nhãn rơi vào tháng nóng nhất, nên bắt đầu từ sáng sớm, nghỉ trưa, hái tiếp lúc chiều mát.
Một mẹo nhiều nhà dùng: không chọn ngày hái toàn bộ cây, mà chọn ngày hái đợt đầu hay đợt chính, chừa lại vài chùm trên cây cho người về muộn tự tay hái. Trẻ con về sau một tuần vẫn có trái để hái, không phải chỉ nghe kể.
Chia việc: ai làm gì trong buổi hái
Buổi hái trái đông người dễ thành lộn xộn nếu không ai chia việc. Chia trước từ tối hôm trước, theo sức và theo tuổi, giúp mọi người có việc và tránh cảnh người lớn bận tíu tít còn trẻ con chạy lung tung dưới tán cây.
| Người | Việc | Lưu ý |
|---|---|---|
| Người lớn khoẻ, quen vườn | Hái trên thang, dùng sào, cắt chùm cao | Mỗi thang có một người giữ chân; trẻ không đứng dưới |
| Ông bà, người lớn tuổi | Ngồi ở bàn phân loại, chỉ trái đủ già, kể chuyện cây | Ngồi trong bóng mát, không leo trèo |
| Trẻ tiểu học trở lên | Hái chùm thấp bằng kéo nhỏ, xếp rổ, đếm, ghi số trái mỗi cây | Có người lớn kèm, đội mũ, mang găng |
| Trẻ mẫu giáo | Nhặt trái rơi ở chỗ đã dọn, chuyển rổ nhỏ, rửa trái trong thau | Một người lớn chỉ để trông nhóm trẻ nhỏ |
| Một người phụ trách chung | Chụp ảnh, chuẩn bị nước uống, bữa ăn, ghi chia phần | Giữ túi sơ cứu và điện thoại |
Đừng giao cho trẻ việc giả. Trẻ nhận ra rất nhanh khi được cho "chơi hái trái" mà trái của mình bị người lớn bỏ sang một bên. Rổ trái con hái nên được cân đếm, ghi vào sổ như phần của mọi người, và trái ngon nhất trong rổ của con có thể để dành cho ông bà.
Chuẩn bị đồ từ hôm trước
Một danh sách gọn giúp buổi sáng không mất thời gian lục tìm. Tuỳ loại cây mà bớt thêm, nhưng phần lớn vườn nhà cần những thứ sau:
- Thang chắc chắn, sào có móc hay lưỡi cắt và túi hứng, kéo cắt cành đã mài, kéo nhỏ cho trẻ.
- Rổ, sọt lót lá chuối hay giấy báo cũ cho trái mềm; thùng giấy, thùng nhựa để phân loại.
- Bạt trải dưới gốc cho những cây hay rụng, giúp trái khỏi dập và dễ gom.
- Găng tay, mũ rộng vành cho mọi người, áo dài tay mỏng; ủng hoặc giày cho trẻ.
- Nước uống, khăn lau, thau nước rửa trái, xà phòng rửa tay.
- Túi sơ cứu, kem bôi chống muỗi phù hợp cho trẻ theo tư vấn của dược sĩ.
- Một cuốn sổ hay tờ giấy để ghi cây nào, bao nhiêu rổ, chia cho ai.
Với cây có nhựa như xoài, mít, chuẩn bị thêm giấy báo, lá chuối để úp cuống cho nhựa chảy hết, và dặn trẻ không để nhựa dính lên mặt, quanh miệng; nhựa xoài có thể gây ngứa, viêm da ở người nhạy cảm. Cách sơ chế chi tiết sau khi hái có trong danh mục thu hoạch của trang.
Giữ an toàn mà không làm mất vui
Khu đang hái là khu nguy hiểm nhất trong ngày: người trên thang, kéo sắc, trái và cành có thể rơi. Quy ước một vòng tròn quanh gốc đang hái chỉ có người hái và người giữ thang được vào. Trẻ ở ngoài vòng, chờ người lớn chuyền rổ xuống. Một sợi dây màu căng tạm hay mấy cái rổ đặt thành vòng là đủ để trẻ nhỏ hiểu ranh giới.
Nếu vườn có ao, mương, phân công một người trông trẻ nhỏ suốt buổi và đổi người theo lượt, đừng để mọi người cùng mải hái. Đây là lúc dễ mất dấu một đứa bé nhất, vì ai cũng nghĩ có người khác đang trông.
Ngày hái trái thường đi kèm ăn uống ngoài vườn. Nhắc trẻ chỉ ăn trái đã rửa, trẻ nhỏ thì người lớn bóc vỏ, bỏ hạt, cắt nhỏ trái tròn như nhãn, chôm chôm. Không cho trẻ vừa chạy vừa ngậm trái. Cũng đừng cho trẻ ăn quá nhiều một loại trái trong một ngày; trẻ ăn nhiều trái ngọt dễ đầy bụng.
Biến buổi hái thành một ngày đáng nhớ
Bắt đầu bằng một vòng thăm cây. Trước khi hái, dắt cả nhà, nhất là trẻ nhỏ, đi một vòng quanh cây. Ông bà kể cây trồng năm nào, ai trồng, năm nào được mùa, năm nào bão gãy cành. Đứng dưới tán nhìn lên chùm trái trước khi hái, trẻ hiểu đây là thứ cây đã nuôi cả năm.
Một bữa ăn dưới gốc cây. Bữa trưa hay bữa xế đơn giản trải chiếu dưới bóng mát, có món làm từ chính trái vừa hái hay rau trong vườn. Nhiều gia đình giữ thói quen nấu một nồi chè, làm một đĩa gỏi từ trái hái hôm đó.
Ảnh ở cùng một chỗ mỗi năm. Chụp cả nhà dưới cùng một gốc cây mỗi mùa hái. Sau năm năm, mười năm, chuỗi ảnh ấy cho thấy trẻ lớn lên, cây lớn lên, người già yếu đi. Đó là thứ người ta giữ lại lâu nhất.
Trái đầu tiên cho người lớn tuổi nhất. Một thói quen nhiều nhà giữ: trái đẹp nhất của chùm đầu tiên để mời ông bà hay người lớn tuổi nhất có mặt. Trẻ con được giao việc trao trái.
Kết thúc bằng việc chia trái. Trước khi ra về, ngồi lại chia trái cho các nhà, phần biếu hàng xóm, phần để dành. Để trẻ cùng tham gia, tự mang trái sang biếu nhà bên. Chuyện chia trái công bằng giữa các nhà có bài riêng ở danh mục thu hoạch của trang.
Hậu cần cho một gia đình đông người về vườn
Ngày hái trái của nhiều nhà là dịp hiếm hoi ba thế hệ tụ về cùng một chỗ, và phần mệt nhất thường không nằm ở vườn mà ở hậu cần: chỗ ngủ, bữa ăn, nhà vệ sinh, xe cộ, giờ về. Người ở quê, thường là ông bà hay một người con ở lại, dễ bị dồn hết việc. Nên chia hậu cần từ trước như chia việc hái: nhà này lo đồ ăn khô và nước uống mang về, nhà kia lo nấu bữa trưa, một người lo dọn dẹp sau cùng.
Nếu đường về xa, tính giờ đi sao cho tới nơi chiều hôm trước, ngủ một đêm rồi hái từ sáng sớm. Trẻ nhỏ đi đường dài rồi bị kéo ra vườn ngay lúc trưa nắng thường quấy khóc và dễ ốm. Giờ về cũng nên rộng rãi, đủ để nghỉ trưa, chia trái, dọn vườn mà không phải vội vã chất đồ lên xe.
Trái mang về phố đi đường xa cần đóng gói đúng: thùng có lỗ thoáng, lót giấy, không chất trái mềm dưới trái nặng, không để trong cốp xe nóng hàng giờ. Phần trái của các nhà nên chia ngay tại vườn, ghi tên lên thùng, tránh chuyện về tới nơi mới tranh nhau thùng nào của ai.
Sau buổi hái: trả lại cho cây
Khi trái đã hái xong, cây bước vào giai đoạn phục hồi. Đây là lúc tốt để cả nhà, kể cả trẻ con, làm vài việc trả lại cho cây trước khi ra về: nhặt sạch trái hư, trái rụng dưới gốc để không thành ổ sâu bệnh, gom cành lá gãy trong lúc hái, phủ lại lớp rơm quanh gốc. Trẻ thích những việc có hình ảnh rõ như vậy, và hiểu rằng vườn không chỉ có lấy mà còn có trả.
Việc tỉa cành sau thu hoạch, bón phân phục hồi là việc kỹ thuật, người chăm vườn sẽ làm theo lịch riêng của từng loại cây trong những tuần sau. Ngày hái trái chỉ nên ghi lại những cành gãy, cành khô cần cắt để người chăm làm tiếp. Danh mục chăm cây quanh năm của trang có bài riêng về tỉa cành sau thu hoạch.
Cuối ngày, nếu được, trồng thêm một cây mới hay dặm lại một gốc đã chết. Việc trồng một cây vào đúng ngày cả nhà đông đủ làm ngày hái trái có thêm một mốc để nhớ, và đến mùa sau có thêm một câu chuyện để kể dưới tán cây.
Khi mùa không được như ý
Có năm cây ra ít trái, mưa làm rụng gần hết, sâu đục trái, hay dơi chim ăn trước. Nếu cả nhà đã hẹn về, đừng huỷ chỉ vì trái ít. Một buổi về vườn vẫn có việc để làm cùng nhau: hái chỗ trái còn lại, tỉa cành, dọn gốc, trồng thêm một cây mới. Trẻ cũng học được rằng mùa vườn có năm được năm mất, và người làm vườn không bỏ cây vì một năm ít trái.
Ngược lại, có năm được mùa đến mức hái không xuể, trái dư nhiều. Đó là dịp để cả nhà cùng làm mứt, sấy trái, nấu chè, mang biếu xa hơn. Những năm như vậy cũng nên ghi vào sổ vườn, kèm thời tiết và cách chăm năm đó, để năm sau đối chiếu.
Với trẻ con, cách người lớn đón một mùa thất bát cũng là một bài học. Thay vì than trời trách đất trước mặt con, cùng con đi xem trái rụng vì sao, đoán xem năm sau có thể làm gì khác: bao trái sớm hơn, giăng lưới chống dơi, tỉa bớt cành cho tán thoáng.
Dù mùa thế nào, ghi lại ngày hái, số rổ, ai có mặt. Sau vài năm đọc lại, đó không chỉ là sổ vườn mà là sổ của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên cho tham gia hái trái?
Trẻ ba bốn tuổi đã có thể tham gia nhặt trái ở chỗ đã dọn, chuyền rổ, rửa trái. Trẻ từ khoảng tám tuổi có thể cắt chùm thấp bằng kéo nhỏ khi có người lớn bên cạnh. Việc trên thang, dùng sào cao, cắt chùm trên cao vẫn là việc của người lớn.
Nên hái trái vào giờ nào trong ngày?
Với phần lớn trái cây, hái vào sáng sớm sau khi sương khô hoặc chiều mát là tốt nhất: trái mát, ít mất nước, người hái đỡ mệt. Tránh hái giữa trưa nắng gắt và ngay sau mưa. Một số loại như sầu riêng thường để chín rụng hoặc cắt theo ngày tuổi trái, nên hỏi người chăm vườn quen cây.
Vườn ít cây thì có tổ chức ngày hái được không?
Được. Một vài gốc cũng đủ cho một buổi sáng có trẻ con tham gia. Có thể kết hợp hái trái với việc khác như dọn gốc, phủ rơm, trồng thêm một cây, rồi ăn trưa cùng nhau. Quan trọng là không khí cả nhà cùng làm, không phải sản lượng.
Làm sao để trẻ không chán khi hái lâu?
Chia buổi hái thành những đợt ngắn, giao trẻ việc có kết thúc rõ như "hái đầy rổ nhỏ này", "đếm xem cây này được bao nhiêu chùm". Cho trẻ nghỉ, ăn trái, chơi ở khu an toàn rồi quay lại. Đừng giữ trẻ hái suốt buổi như người lớn.
Có nên mời bạn bè của con đến ngày hái trái?
Có thể, nếu vườn đủ an toàn và có đủ người lớn trông. Nên báo trước với phụ huynh các bạn về ao mương, thang và những quy tắc trong vườn, hỏi trẻ nào có dị ứng với trái hay côn trùng. Số trẻ đông thì cần thêm người lớn trông, mỗi người phụ trách một nhóm nhỏ.
Nhà có người nhận nuôi cây thì ngày hái tính sao?
Nếu vườn có cây nhận nuôi, hẹn ngày hái với người nhận nuôi theo thoả thuận đã ký, thường trong một khoảng ngày khi trái đủ già. Gia đình người nhận nuôi có con nhỏ sẽ cần được báo về an toàn trong vườn như mọi khách khác.