Giữ vườn cây ăn trái qua mùa khô dựa vào bốn việc: tủ gốc dày để giữ ẩm, tưới đúng vùng rễ vào sáng sớm hoặc chiều mát với lượng đều thay vì tưới ngập thất thường, che chắn cho cây non và thân cây bị nắng chiếu trực tiếp, và trữ nước từ cuối mùa mưa. Ở vùng ven biển và Đồng bằng sông Cửu Long, cần thêm việc theo dõi độ mặn của nước trước khi tưới, vì nước nhiễm mặn có thể gây hại cây nặng hơn cả thiếu nước.
Mùa khô không chỉ là mối lo. Với nhiều cây ăn trái, giai đoạn khô là tín hiệu để ra hoa. Cái khó là cân bằng: để cây đủ khô khi cần phân hoá hoa, nhưng không để cây đang nuôi trái thiếu nước. Bài này đi qua cách làm của nhà vườn ở các vùng có mùa khô rõ như Tây Nguyên, Nam Trung Bộ, Nam Bộ, áp dụng cho vườn vài chục gốc.
Cây chịu khô đến đâu và lúc nào cây cần nước nhất
Cây ăn trái lâu năm có bộ rễ sâu hơn cây ngắn ngày, nên chịu được những đợt khô nhất định. Xoài, me, mãng cầu, điều thuộc nhóm chịu hạn khá; nhãn, mít, ổi ở mức trung bình; sầu riêng, cây có múi, chôm chôm, măng cụt cần ẩm đều hơn. Tuy vậy, khả năng chịu khô phụ thuộc nhiều vào giai đoạn: cây đang nghỉ chịu khô tốt, cây đang nuôi trái thì nhạy cảm nhất.
Có ba thời điểm thiếu nước gây hại rõ nhất. Thứ nhất là lúc hoa nở và đậu trái, thiếu nước làm hoa khô, trái non rụng hàng loạt. Thứ hai là giai đoạn trái lớn nhanh, thiếu nước làm trái nhỏ, sượng, dễ nứt khi gặp mưa sau đó. Thứ ba là sau thu hoạch, khi cây cần ra đọt để phục hồi; khô hạn lúc này làm đọt ra yếu, ảnh hưởng mùa sau.
Ngược lại, có giai đoạn cây cần khô có kiểm soát: khi cành đã thành thục và chuẩn bị phân hoá hoa. Lúc này tưới đẫm lại khiến cây ra đọt thay vì ra hoa. Vì vậy, lịch tưới mùa khô không giống nhau cho mọi gốc; cây nào đang nuôi trái, cây nào đang chờ ra hoa, cần ghi rõ trong sổ vườn.
Tủ gốc: cách tiết kiệm nước rẻ nhất
Tủ gốc là phủ một lớp vật liệu lên mặt đất quanh tán cây. Lớp này che nắng cho mặt đất, giảm bốc hơi, giữ đất mát, hạn chế cỏ dại, và khi phân huỷ dần thì thành mùn nuôi đất. Ở vườn nhà, vật liệu tủ có sẵn: rơm rạ, cỏ khô, lá cây, thân cây chuối băm, vỏ trấu, xơ dừa, bã mía. Lớp tủ dày một gang tay, phủ từ cách gốc một khoảng nhỏ ra tới mép tán.
Không nên tủ sát cổ rễ, vì độ ẩm kéo dài ở cổ rễ là điều kiện cho nấm gây thối gốc, nhất là với sầu riêng và cây có múi. Để một vòng trống nhỏ quanh gốc. Cũng không tủ bằng vật liệu còn mang mầm bệnh, như lá cây bị nấm hay trái thối, và cẩn thận với cỏ có hạt vì có thể gieo cỏ dại khắp vườn.
Tủ gốc nên làm từ cuối mùa mưa, khi đất còn ẩm, để giữ lại lượng nước đó càng lâu càng tốt. Tủ khi đất đã khô kiệt thì lớp tủ chỉ giữ cái khô. Nhiều vườn kết hợp trồng cây phủ đất thấp như lạc dại giữa các hàng, giữ ẩm và chống xói mòn, cắt ngắn khi cần.
Tưới đúng cách khi nước có hạn
Mùa khô nước thường có hạn, nên mỗi lần tưới cần hiệu quả nhất có thể. Một số nguyên tắc nhà vườn hay áp dụng:
- Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tránh giữa trưa vì nước bốc hơi nhanh và đất nóng.
- Tưới vào vùng hình chiếu tán, nơi có rễ hút, không chỉ đổ quanh gốc; có thể đắp bờ đất thấp quanh tán thành bồn giữ nước.
- Tưới thấm sâu, thưa hơn thay vì tưới ít mỗi ngày làm ướt mỗi lớp mặt; nước thấm sâu khuyến khích rễ ăn xuống.
- Ưu tiên cây đang nuôi trái và cây non khi nước không đủ cho cả vườn; cây đang nghỉ có thể giãn tưới.
- Kiểm tra độ ẩm bằng tay ở độ sâu một gang tay trước khi tưới, thay vì tưới theo lịch cứng.
- Cân nhắc hệ thống tưới nhỏ giọt hoặc phun gốc cho vườn thường xuyên vắng chủ; đặt hẹn giờ giúp tưới đều khi không có người.
Tưới tràn mương, tưới ngập là cách quen ở nhiều vườn đồng bằng, nhưng tốn nước và dễ gây úng cục bộ. Khi nước khan hiếm, chuyển sang tưới gốc có kiểm soát giúp nước đi được xa hơn.
Chống nắng cho cây non, thân và trái
Nắng gắt mùa khô có thể làm cháy lá non, cháy vỏ thân, cháy trái. Cây vừa trồng bổ sung trong vườn cũ là đối tượng dễ tổn thương nhất; nhà vườn thường che bằng lưới lan, tàu dừa, lá chuối, hoặc cắm cành cây che phía tây trong vài tháng đầu. Thân cây lớn vừa bị tỉa mạnh, lộ ra nắng, nên quét vôi loãng để phản xạ bớt nhiệt, tránh nứt vỏ.
Trái ở phía ngoài tán hướng tây, nhất là bưởi, xoài, thanh long, hay bị cháy nắng thành mảng vàng nâu, sượng thịt. Bao trái hoặc giữ một ít lá che phía trên trái khi tỉa giúp hạn chế. Đó cũng là lý do không nên tỉa tán quá mạnh ngay trước mùa nắng gắt.
Trồng xen cây che bóng tạm như chuối, cây họ đậu giữa các hàng cây non là cách cũ mà hiệu quả. Chuối cho bóng mát nhanh, giữ ẩm đất, lại cho thêm buồng chuối cho nhà dùng; khi cây chính đã lớn thì giảm dần chuối.
Hạn mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long và vùng ven biển
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, mùa khô là lúc nước mặn từ biển lấn sâu vào các sông rạch. Các mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 đã có xâm nhập mặn rất sâu, gây thiệt hại nặng cho vườn cây ăn trái, đặc biệt là sầu riêng, bưởi, chôm chôm ở các tỉnh ven biển và vùng cù lao. Cây ăn trái nhìn chung nhạy với mặn; sầu riêng và cây có múi là nhóm chịu kém.
Dấu hiệu cây bị hại do nước mặn: mép lá cháy khô, lá rụng nhiều, trái rụng, nặng thì cây chết dần từ ngọn. Thiệt hại thường xuất hiện sau khi tưới nước nhiễm mặn, có khi chỉ vài lần tưới. Vì vậy, việc quan trọng nhất là không tưới khi chưa biết độ mặn. Bút đo độ mặn cầm tay giá phải chăng, dễ dùng, nhiều nhà vườn ở vùng này đều có. Cơ quan chuyên môn địa phương cũng thường thông báo tình hình độ mặn trên các sông chính trong mùa khô.
Cách ứng phó lâu dài là trữ nước ngọt: đắp bờ, đóng cống mương vườn từ cuối mùa mưa, đào ao hoặc dùng túi, bồn trữ nước. Khi nước mặn lên, tưới tiết kiệm từ nguồn trữ, kết hợp tủ gốc dày. Không bón phân hoá học khi cây đang bị hại do mặn, vì nồng độ muối trong đất đã cao.
Chuẩn bị từ cuối mùa mưa: trữ nước cho vườn nhà
Cách đối phó mùa khô hiệu quả nhất bắt đầu từ lúc trời còn mưa. Với vườn có ao, mương, việc đầu tiên là nạo vét để tăng sức chứa, gia cố bờ để nước không rò rỉ, và tính trước lượng nước cần cho cả mùa khô. Nhiều vườn ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ đào hồ nhỏ ở chỗ trũng nhất, lót bạt chống thấm, hứng nước mưa và nước chảy tràn từ cuối mùa mưa.
Vườn nhà không có chỗ đào ao vẫn có thể trữ nước từ mái nhà bằng bồn, téc hoặc túi chứa. Một mái nhà cỡ trung bình hứng được lượng nước mưa đáng kể trong mỗi trận mưa lớn; đủ để cứu những gốc quan trọng nhất qua các tuần khô gắt. Nước trữ nên đậy kín để tránh muỗi và rác.
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhà vườn chủ động đóng cống, giữ nước ngọt trong mương vườn ngay khi có thông tin dự báo mặn sớm, thay vì chờ mặn lên rồi mới đóng. Việc này cần phối hợp với các vườn liền kề cùng hệ thống mương. Song song, đây cũng là lúc kiểm tra máy bơm, đường ống, dây tưới để không bị động khi cần dùng.
Mùa khô theo vùng: điều cần lo nhất
Mỗi vùng có kiểu khô khác nhau, nên việc ưu tiên cũng khác. Bảng tóm tắt theo kinh nghiệm chung, không thay cho quan sát vườn mình.
| Vùng | Đặc điểm mùa khô | Ưu tiên |
|---|---|---|
| Tây Nguyên | Mùa khô dài, rõ rệt, gió mạnh | Trữ nước, tủ gốc dày, chắn gió, ưu tiên nước cho cây nuôi trái |
| Nam Trung Bộ | Nắng nóng, ít mưa, đất cát | Tưới gốc tiết kiệm, phân hữu cơ để giữ ẩm, che nắng cây non |
| Bắc Trung Bộ | Gió Tây khô nóng đầu hè | Tưới sáng sớm, tủ gốc, che phía tây cho cây non |
| Đông Nam Bộ | Mùa khô kéo dài vài tháng | Giữ ẩm cho sầu riêng, cây có múi, tận dụng giai đoạn khô cho ra hoa |
| Đồng bằng sông Cửu Long | Khô vừa nhưng có xâm nhập mặn | Đo mặn trước khi tưới, trữ nước ngọt, đóng cống từ sớm |
| Miền Bắc | Đông khô hanh, lạnh | Giữ ẩm cho cây sau khi ra hoa, chống rét cho cây non |
Ghi lại vào sổ những ngày bắt đầu và kết thúc mùa khô mỗi năm ở vườn mình, cùng những gốc bị ảnh hưởng. Sau vài năm, chủ vườn sẽ có lịch riêng chính xác hơn mọi bảng chung.
Sai lầm hay gặp trong mùa khô
Tưới ngập một lần rồi để khô cả tuần. Đất lúc ngập lúc khô làm rễ tơ chết, trái nứt và rụng. Tưới thưa nhưng đều đặn, giữ ẩm ổn định tốt hơn nhiều.
Làm cỏ sạch trơ đất. Đất trống bốc hơi nhanh, nóng, bị nứt. Cắt cỏ thấp và để lại làm lớp phủ tốt hơn nhổ sạch.
Bón phân hoá học lên đất khô. Phân không tan, cây không hút, nồng độ cao còn làm hại rễ. Tưới ẩm trước hoặc chờ có nước.
Tưới đẫm khi cây cần khô để ra hoa. Cây ra đọt thay vì ra hoa. Xác định giai đoạn của từng gốc trước khi tưới.
Dùng nước giếng khoan ven biển mà không kiểm tra. Nước giếng ở vùng ven biển cũng có thể nhiễm mặn hoặc phèn. Đo độ mặn định kỳ trong mùa khô.
Tỉa tán mạnh ngay trước đợt nắng gắt. Thân và cành lớn đột ngột lộ ra nắng dễ bị cháy vỏ, nứt nẻ; trái mất lá che cũng bị cháy. Nếu cần tỉa, làm nhẹ và quét vôi loãng lên phần thân lộ ra.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô nên tưới cây ăn trái bao lâu một lần?
Phụ thuộc loại đất, tuổi cây, giai đoạn và thời tiết. Đất cát cần tưới dày hơn đất thịt; cây đang nuôi trái cần nhiều hơn cây đang nghỉ. Kiểm tra độ ẩm đất ở độ sâu khoảng một gang tay, đất khô rời rạc mới tưới, thay vì đặt lịch cố định.
Nước tưới bị nhiễm mặn bao nhiêu thì nguy hiểm?
Mức chịu mặn khác nhau theo loại cây; sầu riêng, cây có múi rất nhạy. Thông tin ngưỡng mặn khuyến cáo cho từng loại cây do cơ quan nông nghiệp địa phương công bố trong mùa khô. Khi không chắc, không tưới bằng nước có độ mặn đo được rõ ràng, dùng nước trữ thay thế.
Cây bị nước mặn hại có cứu được không?
Nếu phát hiện sớm, ngừng tưới nước mặn, tưới rửa bằng nước ngọt nếu có, tủ gốc, tỉa bớt trái và lá hư, không bón phân hoá học cho đến khi cây ra đọt lại. Cây bị nặng, rễ chết nhiều thì khó cứu và có thể phải trồng lại.
Tưới nhỏ giọt có đáng làm cho vườn vài chục gốc không?
Thường đáng, nhất là khi chủ vườn ở xa hoặc nguồn nước hạn chế. Hệ thống đơn giản với ống chính, dây nhỏ giọt và bộ hẹn giờ có thể tự lắp. Lợi ích là tưới đều, tiết kiệm nước, giảm công. Cần lọc nước tốt để đầu nhỏ giọt không bị tắc.
Có nên phun nước lên lá vào buổi trưa nắng gắt để làm mát cây không?
Không nên. Phun nước lên lá giữa trưa ít giúp hạ nhiệt cây, lại tốn nước và có thể làm lá bị cháy cục bộ. Nước nên dồn vào đất vùng rễ vào sáng sớm hoặc chiều mát, và tủ gốc để giữ ẩm.