Hái trái đúng cách gói trong năm việc: hái vào giờ mát khi trái đã ráo sương, dùng kéo hoặc sào có túi hứng thay vì giật tay hay rung cây, chừa cuống đúng độ dài cho từng loại trái, đặt nhẹ trái vào giỏ lót mềm và đưa ngay vào chỗ râm, và giữ an toàn cho người khi phải làm trên cao. Trái bị va dập lúc hái thường chưa thấy gì ngay, nhưng hai ba ngày sau sẽ thâm, thối từ vết dập và lây sang trái bên cạnh.
Trước tất cả những việc đó là một điều kiện không thương lượng: nếu cây có phun thuốc bảo vệ thực vật, phải chờ đủ thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc mới được hái. Với vườn nhà, trái chủ yếu để người thân và trẻ con ăn, nên đây là việc kiểm tra đầu tiên chứ không phải sau cùng.
Trước ngày hái: kiểm thuốc, xem trời, chuẩn bị chỗ để trái
Mở sổ hoặc hỏi người chăm vườn lần phun thuốc gần nhất là ngày nào, thuốc gì. Thời gian cách ly là số ngày tối thiểu từ lần phun cuối tới lúc thu hoạch, in trên nhãn mỗi loại thuốc và khác nhau theo hoạt chất, theo cây. Nếu không còn bao bì để xem, hỏi lại nơi bán thuốc, và trong lúc chưa rõ thì cứ chờ. Trái để thêm vài ngày trên cây gần như không mất gì, trái hái sớm trong thời gian cách ly thì không có cách nào làm sạch bằng rửa nước.
Xem dự báo thời tiết. Hái ngay sau một trận mưa lớn là lựa chọn tệ: trái hút nước căng vỏ, dễ nứt, dễ thối, ngọt kém hơn. Nếu sắp có mưa dầm hoặc bão mà trái đã đủ độ, hái sớm hơn một chút vẫn hơn để trái rụng, nứt trên cây. Ngược lại, trái chưa đủ độ thì đừng vì sợ mưa mà hái non hàng loạt.
Chuẩn bị chỗ để trái sau khi hái: một góc hiên hoặc dưới tán cây lớn có bóng râm, trải bạt sạch hoặc chiếu, sẵn vài giỏ, sọt, thùng nhựa có lỗ thoáng. Trái hái xong mà để phơi nắng giữa vườn một hai tiếng sẽ nóng lên bên trong, hô hấp mạnh hơn và nhanh hỏng hơn. Đặt sẵn chỗ râm giúp cả buổi hái gọn gàng.
Giờ nào hái tốt nhất trong ngày
Đa số nhà vườn hái vào sáng sớm, sau khi sương trên lá và trái đã ráo, hoặc chiều muộn khi nắng đã dịu. Lúc này nhiệt độ trái thấp, trái ít mất nước, người hái cũng đỡ mệt. Hái giữa trưa nắng gắt làm trái nóng ruột, mau héo, và người trèo cây hay đứng thang lâu dễ choáng.
Không nên hái khi trái còn ướt sương hoặc nước mưa. Nước đọng trên vỏ cộng với vết xước nhỏ lúc hái là điều kiện thuận lợi cho nấm, đặc biệt với xoài, chuối, đu đủ. Nếu buộc phải hái lúc trái ướt, sau khi hái cần hong khô ở chỗ thoáng trước khi xếp chồng.
Riêng với trái hái để gửi đi xa, nên hái buổi sáng, để trái nguội và ráo trong bóng râm vài tiếng rồi mới đóng thùng vào chiều tối, tránh tình trạng trái còn nóng bị đóng kín, đọng hơi nước trong thùng. Với nhãn, vải, chôm chôm, hái sáng sớm còn giúp vỏ giữ màu tươi lâu hơn.
Với cây cho trái rải như mít, đu đủ, chuối, ổi, không cần dồn cả vườn vào một buổi. Mỗi lần đi vườn, mang theo kéo và một giỏ nhỏ, hái những trái đã đạt độ, ghi lại số trái. Cách hái lai rai này hợp với gia đình ở gần vườn và giúp trái trong nhà lúc nào cũng vừa đủ ăn, không dồn ứ.
Dụng cụ vừa đủ cho vườn vài chục gốc
Kéo cắt cành cầm tay, lưỡi sắc. Đây là món quan trọng nhất. Lưỡi cùn làm dập cuống, xé vỏ cành, tạo đường cho nấm vào cả trái lẫn cây. Lau lưỡi kéo sau mỗi buổi, thỉnh thoảng lau cồn khi đi từ cây bệnh sang cây khoẻ.
Sào hái có túi hứng. Một cây sào tre hoặc nhôm, đầu có lưỡi cắt hoặc móc kèm một túi vải, lưới hứng trái. Trái được cắt rồi rơi vào túi chứ không rơi xuống đất. Đây là cách an toàn nhất để hái trái trên cao mà không phải leo.
Thang ba chân cho vườn. Thang ba chân đứng vững trên đất mềm, gồ ghề hơn thang chữ A bốn chân, chân thứ ba có thể luồn vào trong tán. Thang phải đủ chắc, chân không lún, và có người đứng giữ khi lên cao.
Giỏ, sọt lót mềm và thùng nhựa thoáng. Lót lá chuối, giấy báo cũ hoặc vải mỏng trong giỏ hái. Không đổ trái từ giỏ này sang giỏ khác từ trên cao; nghiêng giỏ đặt sát đáy rồi để trái lăn ra từ từ.
Găng tay, áo dài tay, mũ. Nhựa xoài, nhựa mít, gai sầu riêng, kiến vàng trên cành bưởi đều làm phiền người hái. Với sầu riêng, mũ cứng không thừa vì trái rơi từ cao có thể gây chấn thương nặng.
Cắt cuống và xử lý ngay sau khi hái từng loại trái
Mỗi loại trái có cách hái khác nhau, chủ yếu ở độ dài cuống chừa lại và cách xử lý trong vài phút đầu sau khi hái.
| Loại trái | Cách hái | Cuống chừa lại | Xử lý ngay sau khi hái |
|---|---|---|---|
| Xoài | Cắt bằng kéo hoặc sào có túi, không giật | Chừa cuống dài vài phân lúc hái, sau đó mới cắt ngắn lại | Úp ngược trái cho nhựa chảy hết xuống, không để nhựa dính lên vỏ trái khác |
| Bưởi, cam, quýt | Cắt sát trái bằng kéo | Cắt bằng cuống, không để cuống nhọn đâm trái bên cạnh | Để ráo, xếp nhẹ, tránh làm dập túi tinh dầu ở vỏ |
| Nhãn, vải, chôm chôm | Bẻ hoặc cắt cả chùm kèm một đoạn cành ngắn | Giữ chùm, không bứt từng trái | Để trong bóng râm, phủ lá cho vỏ khỏi khô sạm |
| Mít | Cắt cuống, có người đỡ trái hoặc thòng dây | Chừa một đoạn cuống | Đặt trái nằm nghiêng, để nhựa ở cuống chảy và khô bớt |
| Sầu riêng | Cắt cuống với giống cắt; giống rụng thì hứng bằng lưới | Giữ cuống nguyên | Không đặt trái dưới nắng, không xếp chồng ép gai |
| Chuối | Chặt cây hoặc chặt cuống buồng, có người đỡ buồng | Giữ đoạn cuống buồng để treo | Đặt buồng lên lá chuối, không để trái chạm đất |
| Đu đủ, ổi, na | Vặn nhẹ hoặc cắt cuống bằng kéo | Chừa cuống ngắn | Đặt từng lớp, đu đủ lau nhựa ở cuống |
Nhựa xoài là nguyên nhân hàng đầu khiến trái đẹp trên cây thành trái có vệt đen trên vỏ. Nhựa chứa các chất làm cháy vỏ khi dính lâu, đồng thời có thể gây kích ứng da ở người nhạy cảm. Vì vậy, khi hái xoài nên mang găng và tập thói quen úp trái cho chảy nhựa trên một tấm lá chuối hoặc khay riêng.
Xếp trái sau khi hái: những phút đầu quyết định vài ngày sau
Trái vừa hái vẫn đang sống, đang hô hấp, đang toả nhiệt. Nếu đổ đống trong bao tải, đặt dưới nắng, trái ở giữa đống nóng lên rất nhanh. Cách làm đúng là xếp trái thành lớp mỏng trên nền mát có lót, để thoáng gió. Trái nào bị rơi xuống đất, dập, nứt, sâu thì để riêng ngay từ lúc hái, ăn trước hoặc dùng làm mứt, chứ không trộn chung với trái lành.
Không chồng quá nhiều lớp trong một sọt. Với trái mềm như đu đủ, xoài chín, na, chỉ nên xếp một hai lớp. Với trái cứng như bưởi, có thể xếp nhiều hơn nhưng vẫn nhẹ tay. Thùng nhựa có lỗ thoáng chắc chắn hơn bao tải nhiều, lại xếp chồng được mà trái không bị ép.
Nếu vườn có nhiều người cùng hái, phân công rõ: người hái chỉ hái, người khác nhận giỏ và xếp trái ở chỗ râm. Cách chia việc này giúp người trên thang không phải leo xuống liên tục, và trái được xếp cẩn thận hơn vì người xếp không vội.
An toàn khi hái trên cao và khi có trẻ con trong vườn
Ngã khi hái trái là tai nạn có thật và có thể rất nặng, nhất là với người lớn tuổi về quê làm vườn. Mấy nguyên tắc đơn giản: không trèo cây khi cành, thân còn ướt; không đứng lên cành nhỏ hơn cổ tay; không với người ra quá xa khỏi thang mà phải dời thang; luôn có người thứ hai ở dưới khi làm trên cao. Với cây đã quá cao, ưu tiên sào có túi hứng hoặc tỉa hạ tán vào mùa sau, chứ đừng liều.
Để ý đường dây điện chạy qua vườn. Sào nhôm chạm dây điện có thể gây điện giật; nếu cây mọc sát dây điện, đừng tự hái phía đó mà báo cho đơn vị điện lực xử lý cành. Kiến vàng, ong làm tổ trong tán cũng thường gặp vào mùa trái, nên nhìn kỹ tán trước khi trèo.
Trẻ con trong vườn ngày hái rất vui, nhưng nên giao cho các em việc ở dưới đất: nhặt trái bỏ vào giỏ, xếp trái, đếm trái, lau trái. Không cho trẻ đứng dưới cây đang hái trái nặng như mít, sầu riêng, bưởi, và không để trẻ tự leo thang. Người lớn hái, trẻ nhận và xếp là cách chia việc vừa an toàn vừa cho các em cảm giác được góp tay vào mùa trái của nhà mình.
Dọn vườn sau buổi hái: trái rụng, trái hỏng và ruồi đục trái
Buổi hái chưa xong khi giỏ trái đã vào nhà. Dưới gốc thường còn trái rụng, trái nứt, trái bị chim mổ, vỏ và cuống bị cắt bỏ. Để những thứ này nằm lại là nuôi ruồi đục trái, loài gây hại quen thuộc ở xoài, ổi, mận, na, cây có múi. Ruồi cái chích đẻ trứng vào vỏ trái gần chín, dòi nở ra ăn thịt trái, trái rụng xuống rồi dòi chui xuống đất hoá nhộng và nở thành lứa ruồi mới. Trái hỏng bỏ dưới gốc chính là vườn ươm cho mùa sau.
Cách làm ở quy mô vườn nhà khá đơn giản: nhặt hết trái rụng, trái hỏng sau mỗi đợt hái, cho vào bao kín phơi nắng vài ngày, hoặc chôn sâu, hoặc ủ chung với phân chuồng trong hố có đậy. Không vứt trái hỏng ra bờ rào hay ném xuống mương, vì như vậy chỉ là dời ổ ruồi sang chỗ khác vẫn trong tầm bay của chúng. Vỏ, cuống, lá cắt bỏ thì có thể ủ làm phân.
Cũng sau buổi hái, nên đi một vòng ghi lại những gì thấy: cành nào gãy do trái nặng, trái nào nứt do mưa, gốc nào nhiều trái bị sâu. Những ghi chú này giúp lần tỉa cành sau thu hoạch và mùa trái năm sau tốt hơn. Kéo, sào, thang dùng xong thì lau sạch, phơi khô và cất vào chỗ có mái, để dụng cụ không gỉ sét hay mục trước mùa tới. Với vườn có người trông giúp, đây là lúc tốt để hai bên cùng nhìn lại một mùa, khen chỗ làm tốt và thống nhất chỗ cần làm khác đi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên rung cây cho trái rụng để đỡ công hái không?
Không nên với vườn nhà. Trái rơi từ cao xuống đất bị dập bên trong dù vỏ trông lành, vài ngày sau sẽ thâm thối. Rung cây còn làm rụng trái chưa đủ độ và gãy cành non. Chỉ một số trái nhỏ dùng để chế biến ngay mới có thể hứng bằng bạt căng dưới tán.
Bị nhựa xoài dính vào da phải làm sao?
Rửa ngay bằng nước và xà phòng. Nhựa xoài có thể gây ngứa, đỏ da ở người nhạy cảm, nhất là quanh miệng và tay. Nếu da sưng phồng, rộp hoặc lan rộng, nên đi khám. Lần sau mang găng và áo dài tay khi hái, và rửa tay trước khi chạm vào mặt.
Trái hái xong có cần rửa ngay không?
Không nhất thiết rửa ngay tại vườn. Trái cần ráo và nguội trước, rửa ướt rồi để đống dễ sinh nấm. Chỉ rửa trước khi ăn hoặc khi chế biến. Riêng nhựa xoài và nhựa mít thì nên lau hoặc để chảy hết trước khi xếp chung.
Nếu không nhớ ngày phun thuốc lần cuối thì làm sao?
Hỏi lại người phun và tìm bao bì thuốc để đọc thời gian cách ly. Nếu vẫn không rõ, an toàn nhất là chờ thêm một khoảng dài hơn mọi thời gian cách ly thông thường trước khi hái. Lần sau ghi ngày phun và tên thuốc vào sổ vườn để khỏi phải đoán.
Có nên thuê người hái khi cây quá cao không?
Với cây cao, trái nặng như sầu riêng, mít, dừa, thuê người quen nghề hái là lựa chọn an toàn hơn tự trèo. Thoả thuận rõ cách hái, cách hạ trái xuống, và ai chịu trách nhiệm nếu trái rơi vỡ. Mùa sau nên tính chuyện tỉa hạ tán cho dễ hái.
Trái hái xong để trong túi ni lông được không?
Không nên buộc kín trái mới hái trong túi ni lông, nhất là khi trái còn nóng. Hơi nước đọng lại trong túi làm trái mau thối, đặc biệt nhãn, vải, xoài. Dùng giỏ, sọt hoặc thùng có lỗ thoáng; nếu phải dùng túi thì để mở miệng và chỉ trong thời gian ngắn.