Cây ăn trái rụng trái non có hai loại: rụng sinh lý, khi cây tự bỏ bớt trái nó không nuôi nổi, diễn ra theo đợt trong vài tuần sau đậu trái và là chuyện bình thường; và rụng do chăm sóc hoặc dịch hại, như thiếu nước, đất lúc khô lúc ngập, nắng nóng gắt, mưa lớn, nấm bệnh, côn trùng chích hút. Chủ vườn không ngăn được rụng sinh lý nhưng giảm được phần rụng thứ hai bằng cách giữ ẩm đều, dinh dưỡng cân đối, tỉa trái và theo dõi sâu bệnh.
Trái non rụng đầy gốc là cảnh làm nhiều chủ vườn mới hoảng hốt, nhất là năm đầu cây cho trái. Bài này giúp đọc cảnh đó: nhìn trái rụng để đoán nguyên nhân, biết lúc nào cần can thiệp và can thiệp thế nào ở quy mô vài chục gốc, không cần dùng đến các chế phẩm giữ trái chưa rõ nguồn gốc.
Vì sao cây phải bỏ bớt trái
Một cây xoài trưởng thành có thể ra hàng trăm chùm hoa, mỗi chùm hàng trăm đến hàng nghìn hoa nhỏ. Nếu tất cả thành trái, cây không thể nuôi nổi. Vì vậy, sau thụ phấn, cây tự điều chỉnh: những trái thụ phấn kém, ít hạt, nằm ở vị trí bất lợi hoặc nhận ít dinh dưỡng sẽ bị cây cắt nguồn nuôi và rụng. Điều này đúng với hầu hết cây ăn trái, từ nhãn, vải, sầu riêng đến cây có múi.
Rụng sinh lý thường đến theo đợt. Đợt thứ nhất ngay sau khi hoa tàn, rụng cả hoa lẫn trái mới đậu bằng hạt tiêu. Đợt thứ hai khi trái to cỡ đầu ngón tay, lúc này trái bắt đầu cạnh tranh dinh dưỡng mạnh với nhau và với đọt non. Ở một số loại cây còn có đợt rụng nhỏ khi trái gần đạt kích thước cuối. Sau các đợt này, số trái còn lại trên cây chỉ là một phần nhỏ so với lúc đậu, và đó là số cây thực sự nuôi được.
Hiểu điều này giúp chủ vườn bình tĩnh. Thấy trái rụng trong khoảng thời gian đó, trái rụng nhìn còn lành, không có vết sâu, không thối, và cây vẫn xanh khoẻ, thì phần lớn là rụng sinh lý. Việc nên làm là chăm cho phần còn lại phát triển tốt, chứ không phải tìm cách giữ bằng được mọi trái.
Nhìn trái rụng để đoán nguyên nhân
Trái rụng còn xanh, lành, cuống gãy gọn. Thường là rụng sinh lý, nhất là khi rơi vào vài tuần sau đậu trái. Nếu rụng quá nhiều so với các năm trước, xem lại nước và phân.
Trái có chấm đen, vết thâm, cuống thối. Nghĩ tới nấm bệnh, hay gặp sau mấy ngày mưa ẩm liên tục. Xoài hay bị thán thư, sầu riêng có thể bị nấm gây thối trái.
Trái có lỗ nhỏ, bổ ra thấy dòi hoặc sâu. Ruồi đục trái hoặc sâu đục trái. Cần gom trái rụng tiêu huỷ, bao trái ở mùa sau và đặt bẫy ruồi.
Trái có vết sần, chai, méo lệch. Có thể do bọ trĩ, rầy, bọ xít chích hút lúc trái còn rất non; vết thương làm trái phát triển lệch hoặc rụng.
Trái rụng hàng loạt sau một đợt nắng nóng. Cây mất nước nhanh hơn khả năng rễ hút, tự bỏ trái để giữ thân lá. Hay gặp khi đất khô và không có lớp tủ gốc.
Trái nứt rồi rụng sau mưa lớn. Đất khô lâu rồi gặp mưa to, nước vào trái quá nhanh làm vỏ nứt. Bưởi, cam, lựu, chôm chôm hay bị.
Nước: yếu tố chủ vườn kiểm soát được nhiều nhất
Trong các nguyên nhân rụng trái do chăm sóc, nước đứng đầu. Trái non có tỷ lệ nước rất cao và lớn chủ yếu nhờ hút nước; khi đất khô, cây ưu tiên giữ nước cho lá và cành, trái sẽ là thứ bị cắt trước. Ngược lại, đất ngập làm rễ thiếu oxy, hút kém, cây cũng phản ứng bằng cách bỏ trái.
Điều cây cần là độ ẩm đều. Thay vì để đất khô nứt rồi tưới ngập một lần, nên tưới ít hơn nhưng đều hơn, và tủ gốc bằng rơm, cỏ khô, lá cây, vỏ trấu để giữ ẩm, giảm bốc hơi trong những ngày nắng. Lớp tủ nên cách cổ rễ một khoảng để gốc không bị ẩm thối. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tưới vào vùng hình chiếu tán chứ không chỉ quanh gốc.
Ở mùa mưa, việc lại là thoát nước. Rãnh quanh gốc, mương giữa các hàng phải thông, không để nước đọng quá một ngày. Vườn trên đất thấp ở Nam Bộ cần kiểm tra bờ bao, cống, đặc biệt khi triều cường trùng với mưa lớn.
Một cách đơn giản để biết đất có đủ ẩm không: đào nhẹ ở mép tán một lớp đất mặt, bóp một nắm đất ở độ sâu khoảng một gang tay. Đất nắm lại thành khối nhưng không chảy nước là vừa; đất rời rạc là khô; nước rỉ qua kẽ tay là quá ướt.
Dinh dưỡng giai đoạn giữ trái: ít mà đúng
Sau khi đậu trái, cây cần dinh dưỡng để nuôi trái, nhưng bón dồn lúc này lại phản tác dụng. Một liều đạm lớn làm cây bật đọt non; đọt non cạnh tranh trực tiếp với trái non, và cây thường chọn nuôi đọt. Đây là một trong những lý do phổ biến khiến vườn nhà rụng trái nặng: cây "khoẻ" quá, ra lá thay vì giữ trái.
Cách an toàn là bón liều nhỏ, cân đối, có thêm canxi và bo, chia làm vài lần cách nhau. Canxi giúp vỏ trái chắc, giảm nứt; bo liên quan đến thụ phấn và giữ trái. Phân bón lá có trung vi lượng có thể dùng bổ sung nếu nghi thiếu, theo hướng dẫn trên bao bì. Khi trái qua được đợt rụng sinh lý thứ hai, mới tăng dần kali để nuôi trái lớn.
Nếu cây đang ra đọt cùng lúc với nuôi trái non, nhiều nhà vườn bấm bớt đọt để dồn sức cho trái. Ở vườn nhà, bấm đọt bằng tay trên những cây thấp là việc vừa sức, lại giúp quan sát kỹ từng chùm trái.
Mỗi loại cây rụng trái theo kiểu riêng
Xoài là cây rụng trái non nhiều nhất trong vườn nhà, và cũng là cây khiến người mới lo nhất. Một chùm xoài sau khi đậu có thể có hàng chục trái nhỏ, cuối cùng chỉ còn một hai trái là chuyện bình thường. Thời tiết lúc hoa nở quyết định nhiều: mưa phùn, sương mù ở miền Bắc làm hoa nhiễm nấm, trái non thâm đen và rụng; ở phía Nam, nắng nóng cực điểm mùa khô làm trái non rụng nếu thiếu nước.
Nhãn, vải đậu trái thành chùm, rụng nhiều ở giai đoạn trái bằng hạt đậu; năm có mưa lớn khi trái non hay gió nóng, rụng càng nặng. Sầu riêng có đợt rụng trái non rõ ràng sau đậu, và cây đang ra đọt cùng lúc nuôi trái thì rụng mạnh hơn hẳn, nên nhà vườn sầu riêng rất chú ý kiểm soát đọt giai đoạn này. Cây có múi rụng trái non theo nhiều đợt, đợt cuối khi trái lớn cỡ quả chanh; thiếu nước, thiếu dinh dưỡng hoặc bọ trĩ chích hút làm tình hình nặng hơn.
Mít ít rụng trái non theo kiểu hàng loạt, nhưng hay bị thối đen trái non do nấm khi trời mưa ẩm, hoặc trái non teo vì thụ phấn kém. Ổi, chanh ra trái quanh năm nên rụng rải rác, ít khi thành vấn đề lớn. Biết kiểu rụng quen thuộc của từng cây giúp chủ vườn nhận ra khi nào đang có điều bất thường.
Một lịch đi vườn đơn giản cho mùa giữ trái
Giai đoạn từ hoa tàn đến khi trái qua đợt rụng thứ hai thường kéo dài vài tuần, và đây là lúc nên đi vườn dày hơn. Ở vườn nhà, mỗi hai ba ngày đi một vòng ngắn là đủ: nhìn đất dưới tán còn ẩm không, có trái rụng mới không, trái rụng trông thế nào, có côn trùng lạ trên chùm trái không.
Mỗi tuần một lần, làm kỹ hơn: đếm sơ số trái còn lại trên vài chùm đánh dấu sẵn, kiểm tra mặt dưới lá và cuống trái có rệp, bọ trĩ không, gom trái rụng ra khỏi vườn. Ghi lại vào sổ: ngày, gốc số mấy, ước lượng trái rụng nhiều hay ít, thời tiết mấy ngày trước đó. Sau một mùa, những dòng ghi này cho thấy rõ mối liên hệ giữa thời tiết, cách tưới và lượng trái rụng của chính vườn mình.
Nếu ở xa vườn, có thể nhờ người trông chụp ảnh dưới gốc cây và một vài chùm trái theo lịch cố định. Ảnh dưới gốc nói lên nhiều điều: trái rụng còn xanh lành, hay thâm đen, hay có lỗ. Chủ vườn đọc ảnh và quyết định cần tưới thêm, bao trái hay chỉ cần chờ.
Tỉa trái: bỏ bớt để giữ được nhiều hơn
Nghe ngược đời, nhưng tỉa trái chủ động là một trong những cách giữ trái tốt nhất. Cây nuôi ít trái hơn thì mỗi trái được nhiều dinh dưỡng hơn, ít rụng hơn, và cây không kiệt sức cho năm sau. Các bước tỉa thường làm:
- Chờ qua đợt rụng sinh lý đầu để cây tự chọn trước; tỉa quá sớm dễ bỏ nhầm trái tốt.
- Bỏ trái méo, trái có vết sâu, trái nhỏ bất thường so với các trái cùng chùm.
- Tỉa trái chen chúc: với xoài, mỗi chùm giữ một vài trái; bưởi, cam giữ trái cách nhau để không cọ xát; mít, sầu riêng giữ trái trên cành đủ lớn.
- Ưu tiên trái ở vị trí tốt: cành khoẻ, nhận nắng, không treo lơ lửng ở đầu cành yếu dễ gãy.
- Gom trái tỉa ra khỏi gốc, nhất là trái có sâu, để không thành nguồn ruồi và nấm.
Năm cây sai, tỉa mạnh tay hơn để tránh năm sau cây nghỉ. Ghi số trái giữ lại trên mỗi gốc vào sổ để so với lượng thu hoạch thực tế.
Bao trái và bảo vệ trái khỏi côn trùng
Khi trái đã qua giai đoạn rụng mạnh và lớn cỡ quả trứng gà, bao trái là biện pháp hiệu quả với xoài, ổi, bưởi, mãng cầu, khế. Túi bao ngăn ruồi đục trái đẻ trứng, giảm vết chích của bọ xít, giữ vỏ trái đẹp và giảm phun thuốc. Túi giấy có lớp sáp, túi vải không dệt, túi lưới đều được dùng; điều quan trọng là túi thoát nước được và cột kín miệng ở cuống.
Trước khi bao, kiểm tra trái không có sâu bên trong, lau sạch nếu có rệp sáp. Bao xong, ghi ngày bao lên sổ để ước lượng ngày hái. Nhiều gia đình biến ngày bao trái thành một ngày về vườn cùng con, vì việc này nhẹ, an toàn, trẻ làm được dưới sự hướng dẫn.
Song song với bao trái, đặt bẫy dẫn dụ ruồi đục trái quanh vườn, gom trái rụng mỗi vài ngày, cắt cỏ gọn dưới tán. Với cây có múi ở Nam Bộ, một số nhà vườn nuôi kiến vàng trên cây để kiến săn bọ xít, sâu, đây là cách làm truyền thống đã được nhiều nghiên cứu nông nghiệp ghi nhận.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng thuốc chống rụng trái bán ngoài thị trường không?
Nhiều sản phẩm chứa chất điều hoà sinh trưởng hoặc vi lượng, có thể có tác dụng nếu dùng đúng. Nhưng ở vườn nhà, phần lớn rụng trái do nước và dinh dưỡng; sửa hai việc đó trước. Nếu dùng sản phẩm nào, đọc kỹ nhãn, liều và thời gian cách ly, chọn sản phẩm có đăng ký lưu hành.
Trái rụng có ăn được không?
Trái rụng sinh lý còn xanh, lành có thể dùng làm món chua, ngâm, tuỳ loại trái. Trái có lỗ sâu, thối, có dòi thì không ăn và nên tiêu huỷ để cắt vòng đời ruồi đục trái. Nếu vườn mới phun thuốc, không dùng trái rụng trong thời gian cách ly.
Cây năm đầu cho trái có nên giữ hết trái không?
Không nên. Cây mới cho trái bộ rễ và tán còn nhỏ, nuôi nhiều trái dễ kiệt sức, chậm lớn. Nhiều nhà vườn chỉ giữ một số ít trái để thử chất lượng, hoặc tỉa bỏ hết trái năm đầu để cây dồn sức phát triển tán.
Mưa đúng lúc hoa nở có làm rụng trái không?
Có. Mưa lúc hoa nở làm hạt phấn bị rửa trôi, côn trùng thụ phấn ít bay, hoa ẩm dễ nấm. Kết quả là đậu trái kém và trái non rụng nhiều. Chủ vườn khó kiểm soát thời tiết, chỉ có thể giữ tán thông thoáng để hoa mau khô và theo dõi nấm bệnh sau mưa.
Làm sao giảm nứt trái bưởi, cam sau mưa?
Giữ ẩm đất đều trong mùa khô, tránh để đất khô nứt rồi gặp mưa lớn; tủ gốc dày; bón đủ canxi và kali trong giai đoạn nuôi trái. Bao trái cũng giảm phần nào biến động độ ẩm trên vỏ. Trái đã nứt nên hái sớm để tránh nấm lây sang trái khác.
Bao trái có làm trái kém ngọt không?
Thường không đáng kể nếu túi phù hợp và bao đúng thời điểm. Một số loại trái cần ánh nắng để lên màu vỏ, nhà vườn có thể tháo túi vài ngày trước khi hái. Lợi ích giảm sâu bệnh, giảm thuốc của bao trái thường lớn hơn nhiều với vườn gia đình.